I болюкнинъ нетиджелери

Биринджи болюкнинъ сонъунда бойле нетиджелер чыкъармакъ мумкюн.

Земаневий къырымтатар тилинде сыфат сёз чешити тильшынаслыкъ тарафындан терен огренильмеди.

Сыфатлар акъкъында XXI асыр М. Абдулькадир «Къаваид-и лисан-и тюркий», Ш. Бекторе "Татарджа сарф, нахв", Э. Къуртмоллаев "Татар тилининъ грамматикасы", Б. Чобан-заде "Къырымтатар ильмий сарфы", А.Н. Самойловичнинъ «Опыт краткой крымскотатарской грамматики», Гаркавец А. Н. "Опыт крымскотатарской фонетики, морфологии и орфографии" ве земаневий Меметов А. «Земаневий къырымтатар тили» китапларындан, Меметова Э.С. «Сыфатларнынъ семантик ве грамматик характеристикасы» макъалесинден малюмат алмакъ мумкюн. Бундан да гъайры Меметова Э.Ш. «Къырымтатар услюбиети» адлы китабында сыфатларнынъ услюбий имкянлары акъкъында сёз юрютиле.

А.Меметовнынъ грамматикаларында сыфат дереджелери учь группагъа болюнелер:1) адий дередже, 2) тенъештирюв дередже, 3) устюнлик дередже. Тюрк тиллеринде сыфатлар аслий ве нисбий чешитлерине болюнелер. Аслий сыфатларнынъ дереджелери де къайд этиле. Бундан да гъайры охшав-кучультюв ялгъамалары да къайд этиле.

Мында учь дереджелерини къайд этелер. Тюркий тиллеринде сыфатларнынъ биринджи функциясы айырыджы ве хабер.

II болюк. Сыфат сёз чешити оларакъ

Предметнинъ аляметини ифаделеген там маналы сёзлерге сыфат дейлер. Сыфат адетте предметнинъ ренк-тюсюни, колемини, шеклини, дам-лезетини, характерини, психик алыны, ер я да вакъыткъа мунасебети киби аляметлерини анълата [10, c. 96 10. Меметов А. М. Къырымтатар тили (6-нджы сыныф ичюн дерслик) / А. М. Меметов., Л. А. Алиева., И. А. Меметов. – Симферополь, Къырым девлет окъув – педагогика нешрияты, 2001. – 168с.].Меселя: сары, кок, къырмызы, беяз, къара, балабан, кучюк, кенъ, тар, узун, томалакъ, догъру, къыйыш, татлы, аджджы, лезетли, тузлу, яхшы, хаста, сагълам, зенгин, фукъаре, яш, къарт, бугуньки, ярынки, эвельки, сабадаки, акъшамдаки, агъыр, енгиль киби [7,c. 200 7. Меметов А. М. Земаневий къырымтатар тили / А. М. Меметов //Симферополь, Къырым девлет окъув педагогика нешрияты , 2006. - 320с.].

1. Сыфатларнынъ группалары

Сыфатлар семантика джеэттен еди эсас группагъа болюнелер:

1. Табиат – хусусиет бильдирген сыфатлар:

а) инсаннынъ хусусиетлерини бильдирген сыфатлар. Мисаллер: яхшы, акъыллы, мераметли, зийрек, муляйим, сабырлы, чыдамлы, юваш, мерт, залым, ярамаз, мераметсиз, акъылсыз, дели киби;

б) предмет (шей, айван), адисе ве оларгъа ошагъанларнынъ характер – хусусиетини бильдирген сыфатлар: суний, табий, серт, тазе, бедава, баалы, уджуз, къалын, юфкъа, чулукъ киби;

2. Ал бильдирген сыфатлар:

а) адамнынъ аятий ве рухий алыны ифаделеген ыфатлар. Меселя: зенгин, фукъаре, ёкъсул, оксюз, етим, къуванчлы, ачувлы, сагъ, сагълам киби;

б) предметнинъ эксиклигини, янъылыгъыны, араретини ифаделеген сыфатлар: янъы, эски, чурюк, сыджакъ, сувукъ, салкъын, титис киби;

в) предметнинъ пишкенини-пишмегенлигини, сылакълыгъыны-къурулугъыны анълаткъан сыфатлар – пишкен, чий, сылакъ, къуру, дымыкъ киби;

3. Ренк-тюс бильдирген сыфатлар. Предметлернинъ аляметлеринден бири ренк-тюстир. Бир талай сыфатлар предметнинъ шу аляметини ифаделемек ичюн хызмет этелер: беяз, къара, къырмызы, кок, ешиль, сары, ал, мавы ве башкъалары.

4. Шекиль ифаделеген сыфатлар. Бойле сыфатлар предметнинъ чешит тюрлю шекиль – корюнишини, ички ве тышкъы шеклини ифаделейлер: томалакъ, узун, къыскъа, семиз, юксек, тёгерек, арыкъ ве башкъалары.

5. Колем, чеки-ольчев, месафе бильдирген сыфатлар. Бойле сыфатлар предметнинъ колемини, чекисини, ольчевини, микъдарыны киби аляметлерини ифаделейлер: кенъ, тар, буюк, агъыр, енгиль ве башкъалары. Бу сой сыфатлар базы вакъытлары шекиль ве ал ифаделеген сыфатларгъа бензелей.

6. Дам-лезет анълаткъан сыфатлар. Бу сой сыфатлар предметлерге аит олгъан аляметлерден бирини дам лезетини бильдирелер: татлы, аджджы, тузлу, тузсуз, лезетли, лезетсиз ве башкъалары.

7. Ер ве вакъыткъа мунасебетини бильдирген сыфатлар: мектептеки, эвдеки, бугуньки, ярынки, эвельки, сабадаки, акъшамдаки, яздаки, къыштаки, баштаки ве башкъалары [7, c. 200-201 1. Меметов А. М. Земаневий къырымтатар тили / А. М. Меметов //Симферополь, Къырым девлет окъув педагогика нешрияты , 2006. - 320с.].

Ер ве вакъыткъа мунасебетини бильдирген сыфатлар эксерий алларда исимлерге -ги, -ки, -даки, -деки ялгъамалары къошулувынен ясала.

Сыфат морфологик джеэттен предметлернинъ аляметини дереджелеп, арттырып, я да, базан, аксине эксильтип ифаделевинен характерлене. Меселя: беяз-беязджа, энъ бея з(дередже), ап-акъ (арттырма шекиль), ешильтим (эксильтюв шекиль); буюк- буюкче, энъ буюк киби.

Сыфат морфологик джеэттен предметлернинъ аляметини арттырып, дереджелеп, къуветлендирип я да базан, аксине, эксильтирип, тенъештирип, бир предметнинъ аляметинде экинджи предметнинъ аляметине коре бираз арткъачлыкъ, эксиклик, я да устюнлик ифаделевинен характерлене. Меселя: беяз – беязджа – пек беяз – бем-беяз; ешиль – ешильдже – ем-ешиль; балабан – балабандж – пек балабан киби.

Сыфат джумледе: а) эксерий алларда айырыджы олып келе: Буюк концерт адамларнынъ юреклеринде терен из къалдырды; б) ал ве хабер олып келе: Клубнынъ къапусы кенъ ачыкъ эди. Ава январь айларында ачыкъ эди; в) сыфатлар исимлешкенде джумледе исим киби муптеба, хабер, тамамлайыджы вазифесини беджерелер: Яшлар эр вакъыт огде олмакъ кереклер. Бир къач куньден сонъ танышлары кельди.

Сыфат джумледе зарф олып келиши де мумкюн: Чиркин куле.

Аслий ве нисбий сыфатлар

Предметнинъ аляметини ачыкъ-айдын ифаделеген, аляметни дереджелеп косьтерген сыфаткъа аслий сыфат дейлер. Меселя: яхшы, ярамай, буюк, кучюк, узун, къыскъа, беяз, акъ, къара, индже, къалын, семиз, арыкъ киби.

Чифт сыфатлар эсасен аслий сыфатлардан япылалар: узун-къыскъа, яш-къар, яхшы-ярамай киби.

Предметнинъ аляметини, ер я да вакъыт тюшюнджесини тайинлев, бельгилев, башкъа предметке бенъзетюв киби маналарынен ифаделеген сыфаткъа нисбий сыфат дейлер. Нисбий сыфатлар адет узьре аляметни дереджелеп косьтермей.

Нисбий сыфатлар морфологик усулынен япылалар. Мында сыфат -ий (-вий); -лыкъ/ -лик;-ки/ -ги/ -къы/ -гъы; -даки/ -деки/ -таки/ -теки ялгъамалары ярдымынен исимлерден бойле ясалалар:

1. Исим негизине -ий (-вий) ялгъамасы къошулып, негизден анълашылгъан предметке аитликни ифаделеген сыфат япыла: тарихий, ильмий, техникавий, мефкюревий киби.

Изаат. Базы сёзлернинъ сонунъдаки -е я да -ет элементлери тюшип къала: мадде- мадий, сиясет- сиясий киби.

2. Исим негизине -симан ялгъамасы къошулып, негизден анълашылгъан предметке бенъзегенлигини анълаткъан сыфат ясала: алкъасиман, пирамидасиман (кемирчеклер)киби.

3. Исим негизине -лыкъ/ -лик/ -лукъ/ -люк; -лы/ -ли/ -лу/ -лю ялгъамаларындан бири къошулып: а) негизден анлашылгъан предметке я да адисеге азырлыкъ (ёргъанлыкъ, тёшеклик, язлыкъ, къышлыкъ, уйлелик); б) ольчев бирлиги (он айлыкъ, беш куньлюк, учь килолыкъ); в) бир де бир ернинъ эалиси олгъанлыгъы (ялталы, керчьли, кефели, койлю) маналарындаки сыфат ясала.

4. Ер я да вакъыт манасыны бильдирген негизлерге -къы/ -гъы/ -ки/ -ги ялгъамаларындан бири къошулып, вакъыт я да ер бельгисини бильдирген сыфат ясала. Миссалер: тышкъы, бурунгъы, буруньки киби.

5. Исим негизине -даки(-да+ки)/ -деки(-де+ки)/ -таки(-та+ки)/ -теки (-те+ки) ялгъама къошулып негизден анълашылгъан вакъыткъа аит олгъан я да бир де бир ерде тургъанлыгъыны ифаделеген сыфат ясала: яздаки, эвдеки къыштаки, кузьдеки, ердеки, тарладаки киби [8, c. 84 8. Меметов А. М. Къырымтатар тили: Юкъары сыныф талебелери ичюн / А. М. Меметов. – Акъмесджит, Къырымокъувпеднешир, 1997. – 176 с.].