5. Ауыспалы егістерді бағалау

Мамандануы әр түрлі ауыспалы егістерді бір көрсеткішпен салыстыру қате қорытыңцыларға келтіруі мүмкін. Астық •сене мал азықтық дақылдары өсірілетін ауыспалы егістерде тек мал азығы өлшемі бойынша бағаланса, кейбір дақылдардың егістері азайып, ал мал азығы өлшемінің жоғары шығымын камтамасыз ететін дақылдардың аумағының ұлғаюына әкелу мүмкін. Мұндай ауыспалы егістер астықтың натуралды және ақшалай шығымымен бірге, ауыспалы егістің 1 гектар аумағынан мал азығы өлшем шығымы арқылы да бағалануға тиіс. Сондықтан әр түрлі ауыспалы егістердің тиімділігін анықтайтын көрсеткіштердің құрамына назар аударған жөн 'болады.

Ауыспалы егістерді салыстьфмалы түрде бағалайтын негізгі көрсеткіш бұл ауыспалы егіс өлшемінен алынатын өнімнің

Ішығымы. Астық ауыспалы егістерді көбінесе дақылдардың өнімділігі және егілген тұқымдарды есептемей, аумақтың ауыспалы егіс өлшемінен астық шығымы арқылы бағалайды.

Сонымен қатар, негізгі және жанама өнім арқылы баға беруге де болады. Бұл кезде әр бір дақылдың жанама өнімі анықталады

Мал азықтық және әр түрлі өнім беретін бірнеше дақылдары бар ауыспалы егістердің жалпы өнімнің шығымын салыстыру қиын болғандықтан, оларды мал азықтық өлшем немесе мал азықтық протеиннің шығымы арқылы бағалаған Дұрыс болады. Өнімді мал азықтық өлшемге аудару қиын болған жағдайда (мысалы техникалық дақылдарды өсіретін ауыспалы егіс), ауыспалы егіс өлшемінен жалпы өнімнің құны бойынша нақты түсінік алуға болады.

Ауыспалы егістерді салыстырмалы түрде бағалаганда ар түрлі дақылдардың топырақ құнарлылығына әсерін, олардың топырақ қорғау маңызын ескерген жөн. Одан басқа бірнеше кономикалық көрсеткіштерді пайдаланады: қаражат және еңбек шығындарын, өнімнің өзіндік құнын, таза пайданы және Рентабельділікті. Ауыспалы егістерді салыстырмалы түрде

бағалауды төменде келтірілген кесте бойынша жүргізу ыңғайлы болады.

Әр түрлі ауыспалы егістердің өнімділігі.

Дақ ыл	Алаң, га	Ауыспалы егістік аланынан шығатын өнім7ц/га"
		Астық	Қосымша өнім	Барлығы	Азықтық өлшем	Қортылатын протеин	Азықтық протеин өлшемі

Өзіндік дайындалу сұрақтары

1. Ауыспалы егістің ауыстырылмайтын егістіктерге қарағаңца айырмашылығы неде?

2 Ауыспалы егістің тәсімі дегеніміз не?

3. Ауыспалы егісте қайталама егістердің маңызы қаyдай?

4. Ауыспалы егістің буыны дегеніміз не. Қандай буындар кең тараған.

5. Ауыспалы егістер қандай көрсеткіштер бойынша жіктеледі?

6. 6 Қандай биологиялық себептерге байланысты дақылдарды алмастыру қажет болады?

7. 7 Дақылдарды алмастырудың химиялық және физикалық себептері неде?

8. 8 Дақылдардың түрлеріне байланысты қандай ауыспалы егістер болады?

9. 9 Ауыспалы егіс тәсілімін құрастырғанда қандай қағидаларды қолданады?

10. Алғы дақылдар қандай белгілері бойынша топқа бөлінеді?

11.Жаздық бидайды, тарыны, қарақұмықты, арпаны, жүгер

12 бір жылдық шөптерді картопты қандай алғы дақылдан кейін орналастыру керек?

13. Қаңдай жағдайда ауыспалы егістер екпе сүрі екгізгек жөн болады?

14. Сүрі жерлерде егілетін дақылдарға қандай талаптар қойылады.

15 Солтүстік және Орталық Қазақстандағы ауыспалы егістердің ерекшеліктері қандай?

16 Дала аймағында қандай ауыспалы егістер ұсынылады?

17 Топырақ қорғайтын ауыспалы егістердің ерекшеліктері қандай, топырақтарда оларды қалай пайдаланылады?

18 Суармалы жағдайда ауыспалы егістердің ерекшеліктері қандай?

19 Мал азықтық ауыспалы егістерде қандай дақылдар өсіріледі?

20 Күріш өсіретін ауыспалы егістердің ерекшеліктері қандай?

21 Қандай алғы дақылдардан кейін мақта мен темекі дақылдарын орналастырады? .

22 Ауыспалы егісте бұршақ дақылдарының және көпжылдық шөптердің маңызы қандай? .

23 Ауыспалы егістерді құру және игеру қандай кезеңдерден тұрады?

24 Ауыспалы жошарлар қалай құрылады және олар не үшін қажет?

25 Танаптарда ауыспалы егістерді игеру қалай орындалады?

26 Ротациялық кесте дегеніміз не және оның маңызы қандай?

27 Танаптар тарихының кітабы не үшін қажет?

Пайдалануға ұсынылған әдебиеттер

1. Тұрарбеков А.Т., А.В.Иванников Солтұстік Қазақстаңңь, егіншілігі. Алматы: Қайнар, 1990. 217 бет.

2. Ахметов К.А., Шрамко Н.В., Вольская Н.А. Егіншіліктер топырақ қорғау ауыспалы егісі. Алматы: Қайнар. 1988. 164 бет.

3. Можаев Н.И., Аринов К.К. және т.б. Өсімдік шаруашылығы Оқулық, 1993

4. Щепетков Н.Г. , Аринов К.К., Карипов Р.Х., Искаков М.А. жөне т.б. Өсімдік шаруашылығы өнімдерін өңдіру, сақтау, қайта өңдеу және стандарттау технологиясы. Астана, 2000 ж. 456 бет.

5. Сейтов И. Өсімдік шаруашылығы өнімдерін өндіру технологиясы Алматы.

6. Мұқажанов К.М. Арамшөптер және олармен Солтүегік Қазақстандағы күрес. Дәрістер. Ақмола. 1987, 52 бет.

7. Сейтов И. Пар және органикалық тыңайтқыштар. Алматы Қайнар, 1984, 74 бет.

8. Ахметов К.А., Вольская Н.А., Канафин Б.К. Продуктивность зерновых культур в севообороте. - В кн.: К вопросам агротехники полевых культур в Северном Казахстане.// Сборник научных трудов /ВНИИЗХ — Целиноград, 1987, с.3-9.

9. Бараев А.И. Предшественники яровой пшеницы и место ее в севообороте. В кн.: Яровая пшеница. — М.: Колос, 1978. с.

10. Бузмаков В.В., Нозолоцкий А.С. Севообороты в колхозах и совхозах. — М.ІКолос, 1978. - 335 с.

11. Воробьев С.А. Основы полевых севооборотов. М.: Колос,1968. - 200с.

12. Воробьев С.А. Севообороты интенсивного земледелия. М.:Колос, 1979, - 368 с.

13. Воробьев С.А. и др. // Земледелие, М.: Агропромиздат, 1991,с. 152-233.

14. Доспехов Б.А. и др. Практикум по земледелию. М» Агропромиздат, 1987, с.263-288,

15. Иванников А.В. Севообороты и обработка почв Северного Казахстана. Целиноград. 1985. с. 5-37.

16. Каршшь Р.Х. и др. Продуктивность зернового севооборота в зависимости от технологаи подготовки пара. //Т Целиноградского сельхозинститута. Т. 51. Целиноград, 1982,

17. Иванченко Г.Ф. Почвозащитные севообороты. Алма-Ата-Кайнар, 1976-12 с.

18. Карипов Р.Х. Повышение продуктивности парового звена севооборота. // Труды Целиноградского сельхозинститута. Т. Целиноград, 1978.

19. Можаев Н.И., Падерин А.В. Сравниетлъная оценка звеньев специализированных кормовых севооборотов при орошении и без орошения. // Труды Целиноградского сельскохозяйственного цнститута. Т.72. Целиноград, 1986, с. 44-51.

20. Можаев Н.И., Падерин А.В. Сравнительная оценка кормовых севооборотов, насыщенных многолетними травами. // Вестник сельско-хозяйственной науки Казахстана. Алма-Ата, 1998, № 12, с. 36-38.

21. Неклюдов А.Ф. Севооборот— основа урожая. Омск, 1990. 127 с.

22. Почвозащитная система земледелия. Под редакцией академика Бараева А.И. и доктора сельскохозяйственных наук 16. Сулейменова М.К. Алма-Ата: Кайнар, 1985, с.5-40.

23. Рекомендации по системе ведения сельского хозяйства. Целиноградская область. Алма-Ата: Кайнар, 1982,с. 51-56.

24. Сулейменов М.К. Какому быть полю. Алма-Ата: Кайнар, 1991. с.5-40.

25. Шрамко Н.В. Севообороты на севере Казахстана, Алма-Ата: Кайнар, 1983. 184 с.