23Сурет 1-Жатағанбидайық; 2-Бұтақты бидайық; 3- Салалы қарашығыр ; 4- Құмай

Тамырсабақтың көлбей тамырлары тік өсетіндері 4 жыл сақтайды, олар 10 см өніп өседі. Барлық дақылдарды ластайды. Құрғақшылыққа төзімді арамшөп, топырақтын ыздалуына және ұзақ уақыт кеуіп кетуіне. Сор және кошрл /анықтағыш / өсімдш ретінде қолданады.

Салалы қарашығар. Қоңырбастылар тұқымдасына Сабағы тармақты, тегіс биіктігі 20-25 см. Жапырақтары линейлі-ланцетп, ұшқыр, сүр жасыл, көбінесе жалпақ, шеттері өткір, реңі көкшіл.Гүл шоғырларының ұзындығы 7 см-ге дейін, 3-8 масақ тәрізді бұтақшаларынан қалыптасқан, олар сабақтың үстіңгі жағыңдағы шоқтарға жинақталған. Жемісі сары-жасыл тусті, ұзындығы 25 мм, ені 0,5-0,7 мм қауызды дәнек. Бір өсімдік 10 мыңға тұқым байлайды, олар 3 см тереңдіктен көктейді. Олар топырақта температура 20-30°С болған кезде өніп өседі. Арам шілде айынан қоңыр күзге дейін гүлдейді. Көбінесе 20-25 тереңдікте орналасатын көгентамырлары арқылы көбейеді. Көгентамырлардың өскіндері топырақтың бетіне шыққан реңі жасылға жылдам өзгереді, ал олардың қауыршықта жапыраққа ауысады. Өркендері тармақтанып өседі, олардың бөлігі гүлсидам сабақтарды қалыптастырып жеміс береді, албасқалары, әсіресе батпақ топырақтарда жердің бетінде шырмауық түрінде жайылып, өткір ұштарымен топыраққа көміл көгентамыр күйінде өседі. Қарашығырдың бұндай дамуа топырақты күшті шымдайды. Бір өсімдік вегетациялық кезеңі бойынша ұзындығы 10 м-ге дейін көгентамырлардың қалыптастырады. Олардың салмағы бір гектарда 15 тоннаға жету мүмкін. Бұл жылу сүйгіш, құрғақшылыққа төзімді өсімдік, көлеңкені ұнатпайды, дымқыл, тұздалмаған топырақтарда жақсы өседі, барлық дақылдарды ластайды.

Кумай немесе Джонсое шөбі / 24-4 сурет/

Қоңырбастылар тұқымдасының көп жылдық арамшөбі, сабаш тегіс, биіктігі 100-150 см, тік өседі. Өсімдік күшті бұтақтанады. жақсы есейген өсімдік 72-ге жуық сабақ қалыптастырады. Жапырақтары ірі, линейлы-ланцетті, шеттері бұдырмақты. Гүл шоғыры-көп масақты, ұзыңдығы 10-15 мм сопақша дәнек. Маусымнан күзге дейін гүлдейді және жеміс береді. Бір өсімдіктін жемістілігі 10 мың тұқым, олар келесі жылы температура 30-35 С болған кезде көктейді, Тұқымдары өнгіштігін топырақта 3-4 жыл сақтайды.

Морфологиялық белгілірі бойынша құмай судан шөбін ұқсас, бірақ масақтары ірі және тамыр жүйесі қуатты болады-Құмайдың тамыр сабақтары екі түрлі: қысқа көлденең орналасып, бірінші жылы өркеңдерді қалыптастыратын және жуан бойлап өсетіндер, жиналатын қоры табылады. Негізгі тамыр сабақтары топырақтың 20-30 см қ орналасады. Ауа райы ыстық болған кезде тамырсабақтары топырақтың ылғалдылығы төмен болса күй көзінде 5 күннің ішінде өліп солады. 15 С төмен аяздар олар бетінде және 10 см тереңдікте орналасатын біраз бөлігін дъі. Тары тәріздес дақылдардың егістерін ластайды. Судак арнаулы арамшөбі. Мақта өсіретін суармалы танаптарында тараған.

Кәдімгі мыңжапырақ Аққекірелер тұқымдасының өсімдігі. Сабағы күшті тармақталған, тік өседі, күшті түтіктелген, биіктігі 70 см-ге дейін болады. Тамыр мойнындағы жапырақтары сағақты, басқалары сағақсыз, ланцетті, екі немесе үш қауырсынды, жіңішке үш бөліктерге бөлінген, түтікті. Гүлдері ақ немесе қызғылт, дәнжарнақ гүл шоғырлары ұсақ көрзеңкелерінен жинақталған. Жемісі — күміс сұр түсті, ырсиған, ұзыңдығы 1,7-2,0 мм сопақша дәнек. Бір өсімдік қыстап шыққаннан кейін жақсы өніп өсетін 25 мыңға жуық тұқым байлайды. 3-12 см тереңдікте орналасатын көгентамырлары бірінші жылы пайда болады. Ескі тамырлардың ұзындығы 5-50 см, олар түгелдей тамырлармен қапталған, топырақта каптап өседі. Бүкіл жерлерде тараған, көпжылдық шөптерді, отамалы дақылдарды, кейде жаздық астық дақылдарды ластайды. Жайылымдар мен шалғындарда, жол іргелерінде, орман алқаптарының шетгерінде кездеседі.

Кәдімгі жусан . Ақкекіре тұқымдасының өкілі. Сабағы күшті тармақтанып тік өседі, реңі қоңыр қызыл, биіктігі 50-160 см. Жапырақтары қауырсынды бөліктерге бөлінген, астыңғылары сағақты, басқалары сағақсыз. Жапырақтың үстіңгі жағы жалаңаш, қоңыр-жасыл, астыңғылары ақ түтіктермен қапталған. Гүл шоғыры - ұсақ кәрзеңкелерден жинақталған шашақ гүл шоғырлары. Жемісі - ұсақ, қоңыр түсті дәнек. Бір өсімдіктің жемістілігі 150 мьщ тұқымға жуық. Шілде-тамыз айларында гүлдейді. Көгентамырларының үстіңгі бөліктері жуак болып келеді. Кегенгамырдың үстіңгі бөлігінде және тамыр мойнында қысқа жер астында өсетін өркендері пайда болады, олар жоғары жаққа бұрылып гүлдам сабақтарды қалыптастырады. бүкіл жерледе кездеседі, барлық дақылдардың егістерін, бақшалар Мең бау бақшаларды ластайды.

Өсімдік тамырлы арамшоптер. Бұл биологиялық арамшөп тобы екілдерінің өте терең өсетін, өте көп жанама және бүйірлік тамырлары мен кіндік тамыры болады. Көбінесе тұқымдармен көбейеді, бірақ тамыр мойнында жеке сабақтың темеңгі жағындағы бүршіктерден өркендерді қалыптастыра алады. Кейбір арамшөптердің негізгі тамыры бөлініп, жаңа өсімдіктерді. Бұл топтың арамшөптеріне ащы жусан, қаңдауыр бақажа кәдімгі бақбақ, бұйра қымыздық және т.б. жатады.

Ащы жусан / /. Ақкекірелер тұқымдасына жатады. Сабағы тармақты, тік өседі, биіктігі 60-100 Жапырақтары қауырсынды ланцетті бөліктерге кесілген, саба төменгі жағындағылары сағақты, басқалары сағақсыз. Гүлдері , гүлдері диаметрі 2,5-3,5 мм шар тәрізді кәрзеңкелеріңцегі гүл шоғырларға жинақталған. Жемісі - сұр ақшыл коңыр ұзындығы 0,8 мм клин тәрізді ұсақ дәнектер. Бір өсімдік топырақ бетінен жақсы өніп өсетін 100 мыңға жуық тұқым байлайдң Шілде- тамыз айларында гүлдейді. Негізгі тамыры күшті бұтақтанады, ағаштанған, топырақты өңдеген кезде қиын кесіледі Кесілген кезде тамыр мойнындағы және сабақтың тамырға жақын бөлігіндегі бүршіктерінен жаңа өркендері пайда болады. Тамыр кескіңдерінің жерсінуге қабілеті бар, олардың бүршіктерінен жаңа еркендері құрылады. Жайылым жерлерде, күздік дақылдардын және көпжылдық шөптердің, кейде жаздық астық дақылдардың егістерінде кездеседі.

Қандауыр бақажапырақ. Қандауыр тұқымдасының арамшөбі. Тамыр мойнында жапырақ дегелегі және биіктігі 5-50 см гүлсидандары болады. Жапырақтары ланцетті, тұтас, түтікті, үшкір, ұзын жіңішке сағаққа ауысады. Гүл шоғыры-сопақша —жұмыртқа тәрізді немесе қысқа цилиңдр тәрізді тығыз масақ. Жемісі — ұзындығы 3 мм, ені 1,5 мм, ішінде 2 екі тұқымы болатын қорапша. Бір өсімдік өңгіштігін 11 жыл сақтайтын 5,5 мыңға жуық тұқым байлайды. Арамшөп мамырдан қыркүйекке дейін гүлдейді. Тамырларын кескен кезде өркендердің қалъштасуы күшейеді. Есейген кезде негізгі тамырлы өліп қалады, оның орнына жаңа өркендерді қалыптастыруға қабілеті бар жанама тамыры дамиды. Құрғақшылық жағдайда негізгі тамыры бірнеше өседі. Бір өсімдік 56—ға жуық жеміс беретін сабақ қалыптастырады. Беде және басқа дақылдардың егістерін ластай және шабынды жерлерде кездеседі. ( Кәдімгі бақбақ /. Ақкехірелер тұқымдастық өсімдігі. Сабағы жапырақсыз, биіктігі 5-50 см, оның басында түсі алтын-сары гүлдері мен жеке кәрзеңке орналасады. Жапырақтар тамыр мойқында қалыптасады, қаурысынды кесілге. Жапырақтарының сырты тегіс емес, реңі ақшыл қоңыр. Жеміс 3-4 см, ені 1,1-1,5 мм ақшыл қылтықты үлпілдегі бар . Бір өсімдік екі жылға дейін сақтайтын 7 мыңға тұқым бере алады. Дымқыл топырақта тез өніп 0-2 см көкутеп шығады. Сәуір-маусым айларында гүлдейді жеміс береді. Негізінен тұқым арқылы көбейеді. Бірінші тамыр мойнында жапырақ дегелегін және топырақтың 50 -ге дейін бойлайтын кіндік тамырын калыптастырады. Қыстап шыққаннан кейін гүлдейді, содан соң даму кезеңін аяқтайды. Кескеннен кейін тамырлары жерсінеді және өркендерді калыптастырады. Вегетативтік жандануы тамырдың кесілген херінен төменірек жүруі де мүмкін. Дымқыл жерлерде өсетін өсімдік, шалғынады, көп жылдық шөптердің егістерін ластайды, бақшада және бақта кездеседі. Күздік және жаздық астық дакылдардың егістерінде сирек кездеседі.

Бұйра қымыздық /. Қарақұмық тұқымдасының өсімдігі. Сабағы бұтақты тік өседі, биіктігі 1,5 м дейін, реңі қызғылт. Жапырақтары ірі сағақты, сопақша ланцетті, ұшқыр. Гүлдері жіңішке, шашақ тәрізді шоғырлар. Жемісі қоңыр,жылтыр,үш қырлы жаңғақ, ұзындығы 2,5 мм ені 1,7 мм. Бір өсімдік өміршендігін 25 жылдан астам сақтайтын 7 мыңға жуық тұқым береді. Жаңа шашылып түскен және қыстап шыққан тұқымдары 2 см —ге дейін тереңдіктен көктейді. Негізгі тамьфы 1,5 м дейін топыраққа бойлайды, төменгі бөлігіңде күшті бұтақтанады. Кіндік тамырдың үстіңгі бөлігінде орналасқан жанама бүршіктерден жаңа еркендері пайда болады. Дымқыл, шалғын жерлерде, бақтарда, көпжылдық шөптердің егістерінде, танаптардың шеттерінде кездеседі.

Жатаған арамшөптер. Бұл топтың арамшөптерінде тұқымдық көбею азырақ, өзінен көбею басымдырақ болады. Тұқымдары өнгеннен және өскіндері топырақ бетіне шыққаннан кейін ақ дегелегі пайда болады да, олардан жан-жаққа мұртшалар желілер қалыптасады. Олардың ұшы топыраққа еніп, да, жаңа өркен береді. Олар бір жылдан кейін қалыптастырады. Соңғылар жеміс салғаннан кейін Бұл топтың өкілдеріне жатаған сарғалдақ. Кәдімгі , мамық барқытжапырақ ж. т. б. жатады.

Жатаған арамшөптер /Кагшпсиіш герепз/. Арамшөп сарғалдақ жатады. Сабағы жатып кемесе шамалы көтеріліп, ұзындығы 15-20см.

Жемісі - сопақша жалпақ, қатты жаңғақ. Сырты бұдырлы, қоңыр түсті, ұзындығы 2,5-3,5 2,0-2,5 мм. Мамырдан -тамызға дейін гүлдейді. Күзде жемістенетін өркен 140-қа жуық тұқым береді, содаң гүлсидамы өледі. Тұқыммен көбеюмен қатар, жерде төселіп желілері арқылы өзінен де көбейеді. Бірінші жылы тұқымнаң өскен көктеулері жапырақ дегелегін және шашақты тамыр жүйесін қалыптастырады. Екінші жылы дегелектері гүл сидамдарын және жатаған өркендерін /желілерін/ құрады. Бір өсімдік сабақ буындарынан 25 —ке жуық жаңа дегелектерін қалыптастыруы мүмкін. Арамшөп дымқыл, механикалық құрамы ауыр топырақтарды ұнатады. Көп жылдық шөптердің егістерін және жайылымдарды ластайды.

Кәдімгі қазтабан . Раушан тұқымдана жатады. Төселіп өсетін реңі қызыл, ұзындығы 1 м -ге дейін буындарында тамырланатын желілері-мұртшалары болады. Жапырақтары сағақты үстіңгі жағы жалаңаш немесе түкті, асты қалың қылдармен қапталған. Гүлдері ірі, ұзын гүл сағақтарында жекелеп орналасады. Жемісі - ірі, бүйрек тәрізді, түтіксіз, арқасында қарықтарымен жаңгақ. Сырты күңгірт қоңыр түсті, ұзындығы 2,0-2,5 мм, ені 1,25-1,50 мм. Арамшөп мамырдан күздін аяғына дейін гүлдейді. Бір гүлдің жемістілігі 40 тұқымға жуық Тұқымдары қиын көктейді, өнгіштігі төмен болады. Арамшөп тұқымен, тамыр кескіндері және жатаған өркендерін тамырлануы арқылы көбейеді. Жаздық астық және отамалы дақылдардың, зығырдың, көпжыддық шөптердің егістерін ластайды.

Жалбыз (будра) Ерінгүлдер тұқымдасынын өсімдігі. Сабағы жатаған, жалаңаш, сырты сирек түтіктермен қапталған. Сабағыкыд ұзындығы 30-70 см, буындары топыраққа' жанасқан кезде тамырланады. Жапақтары сағақты, астыңғылар дөңгелекті бүйрек тәрізді, үстіңгілері дөңгелекті-жұмыртқа төзді¹: Гүлдері қосалқы, күлтелері күлгін, сабақтың бөлігіндегі жапырақтарының қолтықтарында орналасады.

Жұмыртқа тәрізді жаңғақ, ұзындығы 1,5 мм, өсімдік 200-ге жуық жаңғақты қалыптастырады. Тұқымнан айда болған көктеулері бірінші жылы жапырақ делегін және тамырының қалыптастырады. Екінші жылы өсімдік гүлдейді және жеміс береді. Тұқымдық көбеюмен қатар өсімдіктер екінші жылы вегативтік жолмен мүртшаларындағы буындарымен тамырланады, сонымен қатар тамыр кескіндері арқылы көбейеді. Өзен, көл хағаларында, жайылындар мен шалғындарда, танаптық дақылдардың егістерінде кездесвді.

Баданалы және түйнекті арамшөптер. Бұл агробиологиялық топтың вегетативтік көбею мүшесі болып, сабақ түбінде қалыптасқан баданашықтар, немесе топырақ астылық біржылдық мүшелеріндегі жұмыршық тәрізді түйнекшелер, сондай-ақ тамырдағы және сабақтың топырақ астындағы бөлігіндегі көптеген бүршіктері бар қабықшалы жуанданулары саналады. Өсімдіктің топырақ бетіндегі бөлігі мен топырақ астындағы сабақтары өлгеннен кейін баданашықтар мен түйнекшшелер қыстайды және көктемде жаңа өсімдіктің көзі болып табылады. Сонымен бірге олар тұқыммен де көбейеді. Баданашықты арамшөптерге домалақ бас жуа, бақшалық жуа; түйнектілерге: түйнекті әйкен, түйнекті әрем, батпақ қайызғақшөп, жұмыр сәлемшөбі жатады.

Домалақ бас жуа. Лалагүлдер тұқымдасының арамшөбі. Сабағы цилиндр тәрізді, биіктігі 30-80 см, төменгі жағы жапырақталған. Жапырақтары жіңішке таспалы, сүйір, науа тәрізді. Гүлдері ұсақ шар төрізді, гүлденуге дейін Қауызды қабықшалармен жамылған шатышаларға жинақталған. Жемісі - сопақша-домалақ қорашпа. Тұқымдары сопақ, үш бұрышты- қырлы, сырты күңгірт, қара , ұзындығы 2,25-2,75 мм, ені 1,25-1,5 мм. Маусым —шілде айларында гүлдейді. Бір өсімдікте бірнеше жүз тұқым қалыптасады, олар күзде шашылып өніп өсу мүмкін. Тұқыммен және бір өсімдікте 10-15 қалыптасқан банашықтары арқылы көбейеді. Топырақты өңдеген кезде "Эданашықтар танап бойы таралады да, күзде өніп, келесі жылы гсейген өсімдікті құрады. Пияз борпылдақ, қарашірікке 5ай жапырақтарда жақсы өседі. Астық дақылдардың егістерін, әсіресе күздіктерді ластайды.

Бақшалық жуа лалагүлдер тұқымдасына атады. Сабағы тік өседі, астыңғы жартысы жапырақтанған,

биіктігі 30-75 см. Жапырақтары жіңішке таспа тәрізді, жалпақ шоғырының гүлдері аз, көптеген баданашықтары мен жартыл шатырша. Жемісі кері жұмыртқа тәрізді қауызшықтарың қорапша. Шілде-тамыз айларында гүлдейді. Тұқымдары баданашықтары арқылы көбейеді. Көктеулерінде ерекше жуа болады. Жайылымдарда және астық дақылдардың кездеседі.

Туйнекті чта Бұршақ тұқымдасының, сабағы тармақты, биіктігі 30-100 см. Жапырақтары сопақша-элипс терізді, үсті жалаңаш, асты ұсақ түктерімен қапталған, , мүртымен аяқталады. үстіңгі жапырақтарының қолтықтарыңда ұзын гүл сағақтарында орналасқан ашық қызыл күлтелері көрінеді. Гүлденуі екінші, кейде үшінші жылы басталады. Жемісі піскен кезде жармалары ашылып, сары қоңыр шар төрізді тұқымдары шашылады, олар қыстап шыққанннан кейін өніп өседі. Түйнекті чина көбінесе өзінен, сопақша-домалақ түйнектері орналасқан күшті тармақтанатын кіндік тамыры арқылы көбейеді, олардан көктемде жаңа сабақтары пайда болады. Астық және отамалы дақылдарды ластайды. Жайылымдардармен шалғындарда, бақшаларда өседі.

Түйнекті әйкен . Ерінгүлділер тұқымдасына жатады. Сабағы төрт қырлы ақшыл көк, биіктігі 40-45 см. Тамыр жағасындағы және астыңғы жапырықтары үшбұрьшты, ұзын сағақты, сабақтылары қысқа сағақты, жұмыртқа-таспа тәрізді, шеттері тістіктермен түктелген немесе жалаңаш. Гүл шашағы ұзын, 10-16 гүл піспектерінен қүрастырылған. Өсімдік екінші жылы мамыр-тамыз айларында гүлдейді, Жемісі - ұзынша кері пирамида тәрізді үш қырлы жаңғақ 5 ұзындығы 5-6 мм. ені 1.5-2.0 мм. Көбінесе өзінен көбейеді. Бірінші жылы тамыр жағасында жапырак дегелегін және жіңішке жуандаған түйнек тәрізді тамырларын қалыптастырады да, қыстап шыққаннан кейін түйнекте бүршіктерінен жаңа өсімдіктер пайда болады. Астык дақылдарының, көпжылдық шөптердің егістерін ластайды шалғындарда кездеседі.

Тамыр жүйесі арамшөптер. Бұл биологиялық өкілдерінің шашақ тамыр жүйесі болады және арнау вегетативтік көбею мүшелері болмайды. Бұларға үлкен--бақажапырақ, ойып түсетін сарғалдақ /күйдіргі сарғалда жатады.

улкен бақажапырақ . Бақа жапырақ дасының өсімдігі. Тамыр жағасындағы жапырақ дегелегі және биіктігі 20-30 см жапырақсыз гүлсидамдары болады. адырақтарының шетгері тұтас, жалаңаш, сопақ немесе жалпақ жұмыртқа тәрізді бойлап орналаскан жүйкелері мен ұзын науқа терізді сағақтарында орналасады, Гүл шоғыры ұзын, цилиндр тәрізді масақ, гүлдерінің тостағаншалары жасыл, күлтелері қоңыр және күлгін тозаңдатқыштары болады. Жемісі -көп тұқымды қорапша, ішінде ұзындығы 1 мм, ені 0,5 мм, жасыл-қоңыр түсті 8-16 тұқымы болады. Маусымнан күзге дейін гүлдейді. Бір өсімдік 60 мынан астам тұқым қалъштастыра алады, олар 3 см тереңціктен көктейді. Тұқымдар өнгіштігін 7 жылға дейін сақтайды. Дөңгелектегі жапырақ қолтықтарында баданашықтары пайда болады, олар қыстал шыққаннан кейін жаңа өсімдіктерді қальштастырады. Бақтарды, саябақтарды, беде, жоңышқа егістерін ластайды, шабындыктар мен жайылымдарда кездеседі.

Ауылшаруашылық жерлерінің ластануын есептеу және картаға салу әдістері

Арамшөптерді гербарий және тұқымдар арқылы ажырату әдістері

Куйдіргі саргалдақ /Капипсиіш асег/. Сарғалдақ тұқымдасының өкілі. Сабағы тармақты. түтіктермен қапталған, тік өседі, биіктігі 30-100см. Тамыр жағасындағы және сабақтың төменгі бөлігіндегі жапырақтары сағақты, бөлек саусақтарға бөлінген, олардың алақандары жіңішке бөліктерге күшті бөлінген. Гүлдері алтын-сары ұзын гүл сағақтарында орналасады. Жемісі - шар тәрізді жаңғақ, үстінде тұмсықты мұркы бар, реңі қара-қоңыр, ұзындығы 2,25-3,0 мм, ені 1,5-2,00мм. Өсімдік мамырдан күзге дейін гүлдейді, бір өсімдіктің жемістілігі 1000 тұқымға жуық, олар қыстап топырақтың үстіңгі қабатынан жақсы өніп өседі. Тұқымнан пайда болған есімдік бірінші жылы жапырақ дегелегі мек шашақтын жүйесін қалыптастырады. Келесі арқылы ол гүлдейді жәкс іс береді. Вегетативтік көбеюі жер астындағы сабағындағы тамыр сабақтарынан гүлсидамдарының қалыптасуы арқылы Реді, Көпжылдық шөптерді, көкөніс және мал азықтық ақылдарды ластайды. Өсімдік улы, ол кейде дәрілік өсімдік ретінде қолданады.