Тақырып: Экзотектік бедертүзуші үрдістермен себептелген бедер пішіндері.

Эрозиялы акумулятивті бедер пішіндері

Жер бетіндегі бедер түзуші үрдістердің бірі өзендер мен ірілі кішілі бұлақтардың қызметі түзеді. Геоморфологияда өзендер және бұлақтардың тасымалданушы және бұзушылық әрекеттері эрозия деп аталады. Ал акумулятивті

Қызметі алювилі процестерде қарастырылады. Жалпы түрде сулы эрозиялық және сулы акумулятивті үрдістерді қалыптастыратын бедер пішіндер мен шөгінділері флювиольді де аталады. Латын сөзінен өзен деген сөз.

Эрозия- бұзу аңғарлы сулы ағындармен жүргізілетін жер бетінің бұзушылық әрекеті. Ағыс жылдамдығына тәуелді ағынның жылд. келесідей көрсеткіштерге тәуелді:

1. Өзен түбінің бұрышына

2. Осындағы судың жалпы мөлшеріне

3. Аңғардың қимадағы пішіндері

4. Аңғардың жобадағы көрінісіне

5. Өзен түбінің беткі жақ пішініне

Өзен түбіндегі кедергілер ретінде алювилі шөгінділердің өздері бедер түзуші.теңіздердің тасымалдаушы әрекеті ағыстың жылдамдығына тікелей тәуелді 0, 16 м/с тереңдігі. Кезінде ұсақ құмдар өз орнын ауыстырып отырады. 0, 216 м/ с ірі құмдар 0, 975 м/ с ұсақ галька. Эрозияның 2 түрін ажыратады:

1. Түптік

2. Жағалау бойлық

Түптік эрозия кезінде өзеннің түбінде шөгінділер орындарын ауыстырып өзен пішінін өзгертеді. Жағалау бойлық эрозия кезінде жағалау бұзылып оның пішіні өзгереді.

Өзен суларының деңгейі бір қалыпты емес. Оның 2 түрі бар:

1. Бір қалыпты деңгей

2. Толқынды деңгей

Эолдық дефляциялық бедер пішіндері

Эолдық үрдістер көбінесе аридтық климатты кеңінен тараған. Аридтық климаттың негізгі көрсеткіштері:

1. Ылғал мөлшерінің төмен болуы

2. Температураның көбінесе жоғары болуы

3. Желдердің дамуы

Эолдық процестер жер планетасының келесі аймақтарында дамыған: Африканың солтүстік батыс бөлігі, Арабия түбегі, Орта Азия ж/ е полярлық аудандардың кейбір бөліктері. Желдің желдің қызметі үрдіспен тікелей байланысты:

1. Дефляция

2. Коррозия

Желдің тасымалдаушы әрекеті оның жылдамдығымен тікелей байланысты. Осы байл. Кестеде көрсетілген.

Желдің жылдамдығы м/ с	Тасымалды құм бөлшектердің макс. мөлшері
4, 5- 6, 7 6, ,7- 8, 4 9, 8- 11, 4 11, 4- 13	0, 25- 0, 5 1, 5 0, 5 1 1, 5

Кестедегі мәліметтер тәжірибе жүзінде анықталған шөлді жердерде осындай кескіндердің қалыптасу жүйесі себебі пассаттардың әрдайым өрлеуі. Осындай аймақта пассаттарға тосқауыл болатын құрылымдар кездеспейт не олардың мөлшері өте аз. Ал егердетасымалданып келе жатқан құмдардың алдында белгілі бір кедергі болса, онда бұл аймақта бархандар түзіледі, қалыптасады.

Эолдық бедер пішіндері ж/ е олардың дамуы. Тек қана шөлді жерлерде өтіп қоймайды. Сонымен қатар желде түзетін бедердің бір түрі өзендер мен көлдер. Өзендер , көлдер және мұхиттар жағалауында кездесуі мүмкін. Олардың басым көпшілігі құмды алювиден құралған . дюналар биіктігі – 30- 40 м – ге жетеді.

Карстық бедер пішіндері

Карст ұғымы Югославияда үстіртінде аталған. Суда еріген және онымен байланысты химия процес. Туындайтын құбылыстар және сол процестердің жер асты суларының бірлескен нәтижесі. Карстың түзілуіне мына факторлар әсер етеді:

1. Бедер

А) егер беткейдің бедері болса, Каот үрдісі айтарлықтай қатты дами алмайды

Ә) егер бедер беткейі тегіс көлденең болса, Карт үрдісі жақсы дамиды. Және ол қалыптастырған бедер пішіндерінің мөлшері ұзын ірі болады.

2. Карбонатты жыныстардың тазалығы ж/ е қалыңдығы әктастар неғұрлым таза ж/ е қалың болса, соғұрлым Карт үрдісі өті жылд. және терең жылд. дамиды .

3. жердің құрылымы егер дде жерді құрайтын түйіршіктер кіші мөлшерде болса, онда осындай аймақта Карст үрдісі өтеді.

4. ауа райының жағдайлары

5. жарықтармен жарықшақтардың таралуы ж/ е олардың өлшемдері ж/ е Карст пішіндері , Карст құрылыстары Кавказда, Орал тауында, Югославияда . Қытайда.

Карст – минералдардың су мен температура әсерінен, ауырлық күшінің әсерінен еруін айтамыз.

№22 Сабақ