Тақырып: Жер қыртысының қозғалысы.

Жер қыртысынын қозғалысы.

Жер қыртысының ішіндегі пайда болатын қозгалыстарды тектоникалық деп атайды.

Олар бөлінеді:

Қозғалу бағытына қарай (тік бағытталған «родиалдық», тангенциалдық «көлденен бағытталған»)

Жылдамдыққа қарай (баяу «медленные» және жылдам «быстрые»)

Ұзақ мерзіміне қарай (тұрақты «постоянные», мезгіл-мезгіл «переодический»)

Уақытқа қарай (осы заманғы «6-8мын.жыл», неотектоникалық «төрттік дәуірде және неогенде»,

көне «неогенге дейін уақытты алады»).

Тік бағытталған жер радустары жағалай бағытталады: тербелмелі, толқынды, жырылмалы-

үзілмелі.

Тербелмелі қозғалыстар жер беті бояу көтерілістер мен төмендеуін ғасар бойынша айтады.

Толқынды қозғалыстар- жер қыртысы бір аймақтарда көтеріліп, басқа жерлерде төмендеуін

айтады.

Жырылмалы-үзілмелі қозғалыстар жоғары қысым арқылы жер қыртысы дөңбек тастар және

блоктарға бөлінеді.

Тангенциальды қозғалыстар горизонталды бағытталған: айналмалы «вращательные», иілімді

құрау, жылжымалы тангенциалды қозғалыстар.

Айналмалы қозғалыстар ядро-мантия және мантия-жер кыртысы шекараларда пайда болады.

Иілімді құрау қозғалыстар шөгінді жыныстардан тұратын қабаттарды иілімдерге сасқалақтайды(?)

Жылжымалы қозғалыстар тангенциальды және тік бағытталған күштермен ажыратылады.

2. Тербелмелі қозғалыстар.

Тербелмелі қозғалыстарды кейде эпейрогендік («эпейрогенез» материктің жаратылуы деген

мағынада) деп аталады.

Тік жоғары-төмен бағытталған тербелмелі қозғалыстар континенттер мен мұхиттардың

барлығына байқалады.

Жер қыртысы көтерілу арқылы теңіздін шегінуі регрессия деп аталады.

Жер қыртысы төмендеген кезінде теңіз құрлыққа басуын трансгрессия деп аталады.

3. Тербелмелі қозғалыстарды зерттейтін әдістер.

Тарихи әдіс археологиялық ескі деректер мен жазбаларды, картографиялық құжаттарды

пайдаланады, сонымен бірге ескеден сақталған инженерлік құрылыс орындарын зерттеу негізінде

көлдер мен теңіздердің жағалау сызықтарының әртүрлі жағдайда болған өзгерістерін анықтайды.

Геодезиялық әдіс арқылы __________су деңгейін бақылап өлшеу және қайталама невилировка жасау (7-8

жыл) жұмыстары жүргізіледі.

Геоморфологиялық әдіс жер қойнауындағы қозғалыстардың жер бетіндегі көрінісін жан жақты

зерттеуге негізделген.

Геологиялық әдіс жана жіне көне тектоникалық қозғалыстарды зерттеуге қолданылады.

Геологиялық әдіске стратиграфиялық әдіс жатады: бір мезгілде қалыптасқан фациялардын

талдауға және олардын қалындығын анықтауға, сонымен бірге қатпарлы және үзілмелі-

жарылмалы құрылымдарды зерттеуге негізделген.

№13 Сабақ

Тақырып: Жер сілкіністері туралы түсінік.

Жер сілкіну.

Жердің даму тарихында апат туғызатын (катастрофа) табиғи құбылыстардың бірі жер

сілкіну.

Жер сілкінудің пайда болуының ең манызды себебі – Жердің ішкі қойнауындағы кернеудің (напряжение) женділдеуі. Осы зоналар сейсмикалық (грек. сейсмос – тербеліс) деп аталады.

Жер сілкіну зерттейтін ғылым сейсмология деп аталады. Оның мақсатына жер сілкінуді әр жақтан зерттеуі, қандай себептерден болатындығы, прогноз беруі кіреді.

Жер тербелесін сейсмограф арқылы анықтайды. Сейсмограмма жер сілкіну сипаттайтын іс қағазы. Сейсмограммада қатарынан келетін құма толқындар «P» (продольные), көлденең

толқындар «S» (поперечные), беткейлік толқындар «L» (поверхностные) амплитуда шағылысуы көрсетіледі.

Сейсмикалық толқындардың таралу жылдамдығы көбінесе тау жыныстарының құрамы мен құрылыс ерекшеліктеріне тікелей байланысты.