4.Қазақ әдебиеті сынының көркемдік бастауларындағы халықтық эстетика маңызы

Көркем  әдебиет  жанрлары  бірден  қалыптаспайды,  оның  элементтері  таным  бесігінде  ұзақ  тербетіледі.  Ұсақтан  іріге,  майдадан  күрделіге  ұмтылу  барысында  әр  түрлі  арналардан  нәр  алады,  қоғамдық-әлеуметтік  және  эстетикалық  ой-пікірлердің  оянуына,  өсіп-жетілуіне  жағдай  жасалады. Сын  —  жазба  әдебиетке  тән  және  кенжелеп  туатын  жанр.  Сын  элементтерінің  халықтық  эстетикадан  көрінуі,  ауыз  әдебиеті  үлгілерінің  молдығы,  оның  ғасырдан  ғасырға  мұра  болып  сақталуы,  халықтық  түсінік-талғам  жасауы. Халықтық  эстетиканың  негізі  —  әсемдікті  танып-білу,  сұлулықты  қастерлеу,  ажарсыз  бен  келісізді  мінеу,  жақсылықты  дәріптеп,  жаиандықпен  күресу.  Ол  жайында  ой-тілек  білдіргенімен,  эстетикалық  талдау  жасамайтындығы.  Халықтық  эстетика  элементтері  халықтың  ауыз  әдебиеті  үлгілерінде,  әсіресе  юмор  мен  сатиралық  нұсқаларда  жиі  кедесуі.  Сыншылық  ой-пікірдің  мол  арнасы  —  ақындар  айтысы.  Әдеби  сын  элементтерінің  әсері,  өнерге  қойылар  халықтық  талап-тілектің  айқындалуы. Әдебиет сынының  түп-төркіні өнер атаулыны тудырған, оны сұлулықтың  сырлы бесігіне  бөлеп әлдилеген, өркендеткен  халықтық эстетикада жатыр. Қазақ әдеби сынының тарихы әріден, түп-тамырынан бастап зерттеген «Сын сапарында» халықтық эстетика  жеке тарауда арнайы қарастырылған. Әдеби сынның дамуы көркем әдебиеттің дамуымен тікелей байланысты. ХХ ғасырдың басында дами бастаған  қазақтың профессионалды жазба әдебиеті сыни ой-пікірлердің жандана түсуіне объективті алғышарттар жасады. Басылып шығып жатқан жаңа кітаптар жайлы пікір білдірген материалдар баспасөз бетінде жиілей түсті. Зерттеуші оларды құрылымдық, мазмұндық, мақсаттық ерекшеліктеріне қарай дәйектеме сын, жарнама сын, аннотация, оқушы хаты, рецензия, айтыс мақала, публицистикалық сын, проблемалық мақала, шолу, ғұмырнама, баяндама, сын мақала, зерттеу мақала сияқты жанрлық-формалық  түрлерге жіктейді.

5.Көне түркі дәуірі әдебиетіндегі сыншылдық-эстетикалық таным

6-9-шы ғасырлар – бүкіл түркі әдебиетінің тарихи- эстетикалық арнаға шығуы, өзіндік дәстүр қалыптастырған дәуірі. Орхон-Енисей ескерткіштерінің эпостық сипаты және олардың поэзиясын тудырудағы тарихи рөлі. Көне түрік дүниесі мен мәдениетінің тоғысуы, әлеуметтік, ғылыми-эстетикалық салдары. Отырардың шыққан әл-Фарабидің әлемдік екінші ұстазына айналуы. «Ғылымды меңгеру және оның мақсатын түсіндіру», «Сөз ғылымын классификациялау», «Музыканың ұлы кітабы», «Өлең өнерінің қағидалары», «Өлең мен ұйқас» т.б. шығармалары. Фарабидің әдебиеттану ғылымы жүйесімен тұжырымдаған ой-пікірлер бүгінгі таным-білікке әсері және ұласу жайлары. Әл-Фарабидің ақындық, сазгерлік және ғалымдық айналасы, олардың түрік, сөз өнеріне жасаған ықпалы және қазақ әдебиетіне қатынасы. Түрік тілінің тұңғыш поэтикалық ұлы ескерткіші- «Құдадғу білік», оның авторы жүсіп Хас Хажиб Баласағұнның «Құтты білікке» өлеңмен және қарасөзбен жзған алғысөзі, оның сыни танымға қатысы. Әділ-Дәулет-Қанағат ұғымдарының мәні және олардың баламасы. Өлең сөздің қасиеті туралы ойлар. М.Қашқари – түрік лұғатшысы әрі поэзиялық інжу-маржандарды жинаушы. «Жаз бен қыстың айтысы» 1985 жыл жинағындағы нұсқалар. Суфизмнің идеялық және поэтикалық негізін қалаушылардың бірі, әдебиетінің классигі Қожа Ахмет Иассауи және оның «Диуани хикмет» Адамгершілікті ардақтау, даналыққа бас ию, шешендікті қадірлеу, әділдікті насихаттау, қанағатшылдықты пір тұту, тахуалық тәрбие негізі болумен қатар рухани таным-білікті қалыптастыруы. Насреддин Рабғузи, Сүлеймен Бақырғани шығармаларынан жалғастық Ахмет Иүгінеки, Сайф Сарай, Хорезми, Күли Гали, Лутф көркем туындылары, Захаридден Бабыр, Мұхаммед Хайдар Дулати, Қадырғали Жаларидің тарихи еңбектерінің танымдық сипаттары. Қазақ хандығы тұсындағы ұлы жыраулар мен ойшылдарының толғамдарының мәні. Мағыналы шешендік сөздердің мемлекеттік ден көтерілуі, қоғамдық және эстетикалық сананың бұлағына айналуы.