46. Қазақтардың ертетүрік және ортағасырлық мәдениеттегі философиялық идеялары. (м.Қашғари, Әл-Фараби, ж.Баласағұн, Қорқыт-Ата, Асан-Қайғы және т.Б.).

Ежелгі заамннан өмір сүріп келе жатқан түркі тайпалары негізінде қалыптасқан іргелі халықтардың бірі қазақатар ғасырлар бойында жазба мәдениеті болмаса да, ауызша әдіспен өзіне тән бай рухани мұра жасай білді. Ал жазба әдебиет пайда болғаннан кейін бұл мұра өте үлкен қарқынмен дами отырып, әр қилы ерекшеліктерге толы күрделі тарихи жолдардан өтті.Ақындар мен жыраулар, саясаткерлер мен батырлар, хандар мен қолбасшылар, айтыскерлер мен ертекшілер, билер мен серілер – бәрі де өздері өмір сүрген заманның объективті құбылыстарын тілге тиек, ойға өрнек етіп, әр түрлі деңгейде, бірақ жалпы алғанда жартылай даму тенденциясы шеңберінде қазақ халқының қоғамдық саяси, мәдени, сайып келгенде, философиялық ойлау жүйесінің құрылымын жасады. Олар шынай реализм, бітімнің негізгі жақтары еркін ойлау, деистік және пантеистік көзқарастар, адамгершілік, ізгілік, имандылық, зорлық-зомбылықққа қарсы күресу, құқықтық саяси және философиялық жақтары, мемлекет, қоғам, жеке адам мәні, тағы басқалар еді.Алғы философия және оның қалыптасу барысы:Анарыс (Анархасис) (ҮІ б.ғ.д..) ел билеу жолдарын айтқан ғұлама, реформа жасаған;Тоныкөк (ҮІІ ғ.) шығыс-түрік мемлекетіндегі реформатор;Қорқыт тіршілік және мәңгілік мәселесі;Күлтегін (ҮІІ ғ.) елдік, халықтық қасиеттер.Ортағасырлық Қазақстан философиясы: Жүсіп Баласағұн (1015-1016 ж.ж.)- Елді әділетті басқару мәселелері. Еңбегі: Құтты білік. Махмуд Қашқари (1029-1101 ж.ж.)- Түрік халқының салт-дәтүрін, менталитетін, тілін зерттеген. Мухаммед Хайдар Дулати (1499-1551) -Тарих философиясы мәселелерін қойып қарастырған, дін философиясын дамытқан.Қожа Ахмет Иассауи (1166 ж.қ.б.) - Ақиқатты танып-білу жолдарын қарастырып сопылық(суфизм) философиясын дамытқан.Аль Фараби философиялық көзқарасы: Болмыс туралы ілім, Қайрымды қала сипаты, Бақыт теориясы.Ақын-жыраулар философиясы. Шалкиіз (1465-1560) Қазақ поэзиясындағы философиялық бағыттың негізін салды. Шалкиіз толғауларының рухы-батырлық ерлік, өз Отанын сүю, оған қызмет ету. Қазтуған (ХҮ ғ) Ол өз артына өмір хақында, атамекен, туған ел жайлы және әскери тақырыптардағы сан алуан мол мұра. Асан-Қайғы (ХҮ ғ.т.ж., ә.ж. белгісіз) Өзінің философиялық жыр-толғауларында хандық үкіметі нығайту, елдің қорғаныс қабілетін арттыру қажеттігін насихаттады. Жыраулар кезеңі – біріктіру мәселесін қарастырған.Бұқар-жырау (ХҮІІ-ХҮІІІ ғ.ғ.) Философиялық көзқарас-білімнің толықтырылған, қорытылған күнделікті өмірді байқаудан, өткенді талдаудан, келешекті болжаудан туындайды. Бірлік философиясы.Төле би (1663-1756) Елдін бірлігі, ынтымақтастығы мәселесі. Әйтеке би (1666-1722) Бейбітшілік, адамгершілік мәселелер. Қазыбек би (1667-1764) Мемлекеттік, құқық мәселелерін қарастырған (Жеті жарғы).Зар заман ақындары – Ресейге қосылуға қарсы болды, ел тағдыры, отаршылдықтан құтылу, тәуелсіздікке жетуді көздеді.Қазақ ағартушылық философиясының негізгі идеялары: Ақыл-ойды дәріптеу, білім, ғылымды қоғам дамуының қорғаушы күші ретінде түсіну, адам болмысы ерекшеліктерін қарастыру (онтологиялық аспект); Имандылық, ізгілік, адамгершілік категорияларын негіздеу (этикалық аспект); Адам табиғатына сай келмейтін қоғамды өзгерту қажет (әлеуметтік аспект). Өкілдері: Ш.Уәлиханов; Ы. Алтынсарин; А. Құнанбаев. Ағартушылық философиясының өкілдері прогреске шақырды.

 Әл-Фараби - тарыхымыздағы ұлы тұлғалардың бірі, ислам дүнисінің  ең ірі, атағы әлемге жайылған ғұлама философы, аристотельден кейінгі «екінші ұстаз» атанған. Ғұламаның ғылыми-философиялық еңбектерін байыптап, кайта карау барысындда оның педогогика тарихындағы улы тулғалардың бірі болғандығын коремиз. Ол – шығыс елдерінде туңғыш сындарлы педагогикалық жүйе жасаған ағартушы оқымысты. Әл-Фараби өзініің «Риторика», «Поэзия өнері туралы», «Бақытқа жол сілтеу»туралы трактаттарында этикалық, эстетикалық мәселелерге көңіл бөліп, көркемдік, сулулық, бақыт, мейірбандық білім категорияларының бетін ашып, солардың негіздерін дәлелдеп берді. Фараби «Бақытқа жол сілтеу» трактатында бақытқа, оған жетуге бастайтын жолға айрықша назар аударады. Фараби жасаған қорытындының басты түйіні – білім, мейірбандық, сулулық ушеуінің бірлігінде. Бір сөзбен айтқанда, Фараби адамдардың өз көздеген мақсатына жетуі оның өзіне ғана байланысты екенін айтады. Адам рухани жағынан унеми өзін-өзі жетілдіріп отыруға тиіс, адам тек ақиқатты, айналадағы дүниені танып бділу арқылы жетіледі деп түйін жасайды. Әл-Фараби адам міндетті түрде адал ниетті болуы керек деп есептейді. Фараби дін мен философияны салыстырады. Оның пікірінше, дін – философияға ұқсас. Екеуі де жоғары принциптерге, бар заттардың бастамаларына тусінік береді. Бірақ философия – дәлелдеуді, дін – сенуді керек етеді.    Жүсіп Баласағұн. Ол – 11 ғасырдың аса көрнекті ақыны, есімі букіл шығыс елдеріне мәлім данышпан ойшылл, философ, энциклопедист ғалым, белгілі қоғам қайраткері. Оның есімін әлемге танытқан «Құтадғу білік» кітабы. «мың бір тун», «Жолбарыс терісін жамылған батыр» секілді әлемдік әдебиет улгілерімен қатар «Құтты білікті» де өз бойына мәдени-эстетикалық байлық жинактаған қазына деп айта аламыз. Зерттеушілер әсіресе, Баласағұн поэмасындағы «Шығыс ренессансы» идеяларымен байытылған әрі откір, актуалды, эмоционалды айқын өмір философиясына назар аударады. «Құтты білік» поэмасының басты идеясы 4 принципке негізделген:            1) Мемлекетті дурыс басқару ушін қара қылды қақ жаратындай әділ заңның болуы. 2) Бақ-дәулет, яғни елге құт қонсын деген тілек.     3) Ақыл-парасат. 4) Қанағат, ынсап мәселесі.   Қожа Ахмет Иассауидің  асқан шеберлігімен, елге сыйлылығымен, қайырымдылық пен мейірімділікті өмірге арқау етіп , букіл туркі журтын татулыққа, тазалыққа ундеген, қасиетті әулиесі атанған. Бул өмірдің азабын көп корген Қожа Ахмет аскетизмге бельт алып, тағдырға сенуді уағыздайды, содан дуние қызығынан безіп, тәрки дуниеге салынады. О дуниенің мәңгілігін жырлайды. Өз тануы бойынша Иассауи сопы болды. Ахмет Иассауи адам мен қоғам мәселелеріне де назар аударып, оларға дәстурлі мусылмандықтан айырмашылығы бар усыныс беруге әрекет жасайды. Оның дуниетанымында этикалық ойлар да басым. Иассауидің этикалық көзқарастары құдай және оны тану туралы іліммен тығыз байланысты. «Кімде-кім жамандық жаасаса, ол кунәдан арыла алмайды, кімде-кім жақсылық жасаса, ол құдайдың суйіктісі болады. Иассауидің басты көздеген мақсаты – құдаймен табысу, оның бейнесін көру. Құдайды кору сопылар ушін букіл өмірінің мәні болып табылады. Иассауи суффизмнің ең биік шыңы оның пайғамбар жасына келгенде , менің пайғамбардан артық өмір суруім мумкін емес деп, жер астында қазылған жеке бөлмеде қалған өмірін өткізуі еді. Иассауи тіл құдіретін аллаға мінәжат етуге жұмсауды үндейді.  

Қазақ ф-сы ауыз әдебиетте, мақал-мәтелдерде,тұрмыс дәстүрлерінде, әдет-ғұрыптарда қалыптасқан.Қ-қ халқ-ң ой-у мәдени-ң шығу тегі көне түркі заманынан басталады. Түркі халық-ң ф-сы 9-14 ғ-а дейін о-ң көрнекті өкілдері-Анархарис, Қорқыт, Әл-Фараби. Қ-қ халқ-ң ежелгі дүние танымы тәңірлік дін сипатында болды. Сондай-ақ, шамандық дүниетаным да маңызды орын алады..Қазақ халқы сөз қадірін бағалаған. Ф-я тарих-а Шығыс перипатетизмінің көрнекті болған, өз-ң шығарм-да батыс,шығыс дүниетанымдық жүйелерін ерекше үйлесіммен, тапқырлықпен қабыстыра отырып, өзіндік келбеті бар ф-қ жүйені жасаған Әл-Фараби қазақ ф-ң нег-і бастауының 1і болып есептелінеді. Қазақ халқының рухани мұрасы да саяси ой-пікірлерге бай.Әл-Фарабидің айтуынша адам бақытты болуға лайықты, сондықтан сол ол бақытын табуға тиіс. Оған ол тынымсыз еңбек арқылы ғана жетуге болады дейді.

47. 20 ғ. басындағы Қазақстандағы қоғамдық-саяси және философиялық ойлар. XX ғасырдың басында қазақ топырағында бір топ талантты ойшыл ақындар, қоғам қайраткерлері дүниеге келді, әрине, оларды дүниеге келтірген объективті қоғамдық жағдайлар. Ең алдымен 1861 жылдан бастап басыбайлық құқық жойылғаннан кейін Ресей құлаш жайып, дами бастады. Сондай – ақ, XX ғасырдағы қазақ ойшылдары түрлі философиялық ізденістер жасады. Қазақ халқының қарапайым ой – пікірлерінен алғаш философиялық деңгейге дейін көтеріле алған Абайдың немере інісі Шәкәрім Құдайбердиев болды. Ол Абайдың “Қырық бес қара сөзіндегі” ой толғау  дәстүрін  дамыта отырып, 1898 жылдан бастап отыз жылдай табанды ізденіс жасап, “Үш анық” философиялық еңбегін жазып шықты.  Қазан төңкерісіне дейін де одан кейін де ұлттық сананың еркіндікпен дамуына көптеген тосқауылдар болды. Соның бір көрінісі ұлттық философия халықтық дүние таным. Қазақ философиясы қазақ ойшылдары деген мәселелердің күн тәртібінде болмауы.  Қазақ философиясы адам және оның өмірсүру философиясы жалпы бостандықты еркіндікті сүйетін кең даласы сияқты кең пішіндегі бар халықтың соған сай философиялық дүние танымы ой пікірлері болуы заңды дүние. 20 ғ-ң басында Торайғыров,Байтұрсынов,М.Жұмабаев, Бөкейханов,т.б. озық ойлы қоғам қайраткерлері саяси сахнаға шығып, ең алдымен «Зар заман» дәуірі өкілдерінің ой-пікірлерін дамытты.Олар өз шығар-да отаршылдық бұғаудан құтылу,қ-қ халқ. өз алдына тәуелсіз ел ету, хал-ң санасын ояту,надандықтан арылу мәселелерін көтерді..20ғ қ-қ халқ-ң болмысына ерекше әсер еткен тұлға – М.О.Әуезов.Ол қазақ халқының келешегін айқындауда құнды мәдени-ф-қ тұжырым-р ұсынды.Әуезов «бесігіңді түзе, бесігін түзей алмаған халық-ң болашағы жоқ» деген терең ой айтты. Қz үшін 1917 ж-н бастап отаршы-ң жаңа түрі-кеңестік құндылықтар қалыптаса бастап, коммунизм тур-ы ілім нег-ге ал-ды, маркстік-лениндік ф-я үстемдік етті.