Трансформатордың құрылысы.

Трансформаторларда активті бөлік-магнит жетек және орамдардан басқа құрылысты бөлім де бар.

4.10 – сурет. Үш фазалы трансформатор.

Қуаты күштік трансформаторларда төменгі кернеу орамы ретінде негізінде винтті орамды қолданылады(4.11-сурет). Оларда 4-тен 20-ға дейін параллель спиральдар болуы мүмкін.

Негізгі әдебиет 1 [227-232]

Қосымша әдебиет 1[350-365]

Бақылау сұрақтары:

1. трансформатордың негізгі түрлері, конструкция элементтері;

2. трансформатордың магнит жетегі не үшін орындалған;

3. автотрансформаторлар;

4. кеңейткіш не үшін орналған;

5. трансформатордың кернеуін реттеу.

№ 9 дәріс конспектісі.

Дәріс тақырыбы: Таратушы қондырғылардың электрлік сұлбалары-шиналарының бір немесе бірнеше жүйелері бар. Таратушы қондырғылар, таратушы қондырғылардың жеңілдетілген сұлбалары.

Элеткрлік станциялар мен қосалқы станцияларда электр қондырғылардың әр түрін элементтерінің электрлік байланысы үшін таратушы қондырғылар орнатады. ТҚ деп – электр энергиясын қабылдау және таратуға орналған және коммутациялы аппараттардан жинақтық және жалғау шиналардан, ток жетектеріне, қосымша құрылғылардан тұратын қондырғылар аталады.

ТҚ барлық жалғаулар сөндіргіштер мен ажыратқыштар көмегімен ток өткізгіш шиналардың жалпы учаскілеріне қосылады. Жалпы жағдайда ЕС – те бірнеше кернеулі ТҚ қондырылады, олар әдетте өзара трансформаторлар арқылы байланысқан. ТҚ генераторы жоғарғы және кернеулі сонымен қатар өзіндік қажеттіліктер болып бөлінеді. Орындау әдісі бойынша ТҚ ашық және жабық орындалған болады(7.1,7.11 – сурет). АТҚ барлық немесе негізгі элементтері ашық жерде орналасады, ол ЖТҚ қондырғылары арнайы ғимаратта орналасады. АТҚ-да және ЖТҚ-да ішкі немесе сыртқы қондырғының комплектілері болу мүмкін. КТҚО және КТҚ дайындаушы дауыттарның әкелінеді.

КРУ-ды электр станцияларында электр энергиясының белгілі бір үлесі тұтынушылармен генераторлы кернеуде жіберілген кезде құралады. Шарт бойынша бұл – азжәне орташа қуатты ТЭЦ және ГЭС қазіргі ТЭЦ-тер 100ҚТ және одан да көп қуат агрегаторлармен қолданады, мұндай электр станцияларда қуатты беру жоғарылатылған кернеулерде жүзеге асырылады.

Элетр қондырғылардың таратушы құрылғыларының сұлбаларына қойылатын негізгі талаптар.

Электр қондырғыларының электрлік жалғау сұлбаларына бір немесе бірнеше талаптар қойылады, олардың ішінен негізгі жетеуге ерекшелеуге болады: сенімділік, үнемділік, пайдалану қолайлығы, технологиялық икемділік, экологиялық тазалық, компактілкпен унифицирленген. Сенімділік дәрежесі ЭЭС-тің негізгі сұлбалары тұтынушыларды электр энергиясымен сенімді қамдау тұрғысынан электр жүйеде электростанциялардың маңыздылығы мен мәніне сүйене отырып, таңдалуы керек. Таңдалған сұлба атап айтқанда келесілерді қамтамасыз етуі керек. Есептік аппаттық режимдерже ЭЭС-тің генераторлы қуаттың рұқсат етілген шығымына электр станцияларда апат болған жағдайда ТҚ шиналары арқылы жүйелі байланыстардың транзитін сақтау. ТҚ-ды электр станциялы толығымен тоқтатқаннан кейін электро жүйеден қоректендіру белгілі бір шарттарға тәуелді негізгі сұлбаның сенімділігіне басқа да талаптар қойылуы мүмкін.

ГРУ ТЭЦ неме ПС сұлбаларын орындау кезінде тұтынушыларды электрмен қамдау жауаптарының дәрежесінің категориясына байланысты талаптар ескерілуі керек. Электр қондырғылардың ережелеріне сәйкес барлық тұтынушылар үш категорияға бөлінеді: Мұндай тұтынушылар үшін электрмен жабдықьауды уакытша тоқтату рұқсат етіледі, бұл уақытта кезекше қызметкер немесе оперативті бригада қоректі іске қосады. Мұндай тұтынушыларды қоректендіру бір ЭБЖ бойынша бір күштік трнсформатор арқылы іске асырылады.

ІІІ категориялық – І және ІІ категориялардың анықтамасына келмейтін барлық қалған электр қабылдағыштар. Мұндай тұтынушыларды элекьрмен жабдықтауды желінің бұзылған элементін жөндеуге немесе ауыстыруға кететін уақытқа дейін тоқтатуға болады, бірақ бір тәуліктен көп емес.

Сұлбаның экономикалылығы дегенде талап етілген сенімділік денгейін қамтамассыз ету кезіндегі жылулық және электрлік энергиясын өндірудегі жыл сайынғы шығын мен қажетті капиталдық салымдарды ескеріп қабылданған шешімдерді айтады.

Сұлбаның экономикалық ыңғайлылығы деп жұмыс сенімділігі және оның орындалу қарапайымдылығын, эксплуатация үрдісінде қызмет көрсетіші қызметкердің қателесу мүмкіндігін төмендетуін, біріншілік және екіншілік тізбектегі коммутация саның азайтуды, оперативті ауысып қосылу өндірісі уақытында электр қондырғылардың істен шығуынан және қызметкердің қателігінен болатын апат саның азайтуды түсінеміз.

Технологиялық сұлбаның иілгіштігі деп, ал ондағы жұмыс жасаудағы жөндеу жұмыстары жоспарының шартына бейімделу қабілеттілігі, апатты – қалпына келтіру жұмыстары, кеңейтілуі қайта конструкциялау және сынау.

Экологиялық тазалық сұлбасының түсінігі, ол электр қондырғыларының адамға және қоршаған ортаға тигізетін әсер деңгейі (шу, электр және магнит өрісі, шығарым, қалдық және т.с.с.).

Сұлбаның тұтастығында алаңның минимилизациялануы қарастырылады, яғни ТҚ орын алуы (мысалы, элегазды тарату құрылғысының қолданылуы, (ЭТҚҚ )дәстүрліге қарағанда алаңның қолданылатын орнынан он есе аз болуы).

Бірыңғайлық сұлбасының типтік шешімі болып, ондағы жобалаудағы материалдың, еңбекті және қаржылық шығындарды, монтаж, іске қосу жұмыстары мен электр қондырғыларын пайдалануының төмендетілуі.

ТҚ – ның жіктелу сұлбасы

Кез келген ТҚ сұлбасын таңдауда келесі факторлардың ықпалы үлкен әсер етеді:

электр станция типі;

орнатылған генераторолардың мөлшері мен қуаттары;

байланыс желісінің энергожүйесімен алғандағы мөлшері және олардың жауапкершілігі;

энергожүйедегі электрлік тораптар кернеуінің деңгейі және сұлбасы;

(қ.т.) қысқаша тұйықталу тогының сан мәні;

талап етілетін параметрлері бойынша қондырғылардың болуы және олардың сенімділігі;

белгіленген сұлба бойынша ТҚ құрастыру аумағының параметрлері;

ТҚ (жтқ, атқ) мүмкін болатын құрастыру.

Ажыратқыштардың санына байланысты, ондағы ТҚ бір жалғануын анықтайды. Қазіргі жағдайда жалғау ұғымы ретінде бір немесе бірнеше трансформаторлы, электр тарату желілері, реактивті қуатының жеке жалғанған қарымталау аппараттарын айтады. Қабылданған шартқа сәйкес бөлулердің ТҚ сұбасының төрт негізіг тобы бар:

бір ажыратқыштың коммутациялық жалған сұлбасы (7.1 – сурет.) – бір – екі (бастыс бөліктерінде 1,2,3, сирек – 4 және 5) шина жүйесінің жиынтығы, айналып өті жүйесінің шинамен немесе онысыз;

екі ажыратқыш коммутациялық жалғану сұлбасы (7.2 - сурет) – екі жүйелі шиналар жиынтығы екі ажыратқышының жалғануы (сұлба 2/1), екі жүйелі шиналар жиынтығының үш ажыратуы – шинаның екі жалғануы (сұлба 3/2 немесе бір жарым);

екі жүйелі шиналар жиынтығының төрт ажыратқышының үш жалғануына (сұлба 4/3), көп бұрыштар (үшбұрыш, төртік, бестік және алтыбұрыштық), АҚШ – да және Канадада он және он екі бұрыштықтарды қолдану тиімді деп қабылдаған;

жеңілдетілген сұлбасы, ажыратқыштар саны жалғанулар санына қарағанда төмен (7.4 - сурет);

блокты өтіп жатқан желіден тармақталынған, көпірлік, кеңейтілген төрт бұрыштық, кірістік – шығыс. Кейбір сұлбаларда ажыратқыштар жоқ болуы мүмкін, олардың орнына бөлгіштер және қысқаша тұйықтағыштар қолданылады немесе тек қана бөлгіштерді;

үш және оданда көп ажыратқыштардың коммутациясымен бірге сұлбасы (7.3 - сурет);

байланысқан көп бұрыштар, генератор – трансформатор айнымалы көп бұрыштық теңдеуімен трансформаторлар – шина .

7.1 – сурет. ТҚ бірінші тобының сұлбасының мысалы айнымалы жүйе шинасы кезіндегі:

а – бір секцияланған жүйесінің жинақталған шинасының бөлек айнымалы ажыратқыштармен әр секциясына; б – сол сияқты, жүйелі шиналар жиынтығы секцияларған екі тізбектей жалғанаан өшірілген ажыратқыштармен; в – бір секцияланған жүйеләі шиналар жиынтығының айналым ажыратқышының біреуімен; г – сол сияқты, бірақ жүйелі шиналар жиынтығымен, екі тізбектей қосылған ажыратқыштардың секциялануымен; д – екі жүйелі шиналар жиынтығымен; е – сол сияқы, бірақ екі жүйенің шиналар жиынтығының секциялануымен; ОВ – айналып өту ажыратқышы; СВ – секциялы ажыратқышы; ШСВ – шина біріктіргіш ажыратқыш.

7.2 – сурет. Екінші группалы ТҚ мысалдық сұлбасы.

а – сұлба 2/1; б – сұлба 3/2; в – сұлба 4/3; г – көп бұрыш (төрт бұрыш).

Бірінші группалы сұлбалар көбінесе радиалды болып аталады, екінші жәнек үшінші группалар – шеңберлік. Осыған байланысты ТҚ реттелуі радиалды және шеңберлік болады. Технико – экономиканың негізі реттінде ТҚ сұлбасының бір жалғануында ажыратқыштың санымен жіктеледі.

Негізгі әдебиеттер: 1[227 - 232]

Қосымша әдебиеттер: 1[350 - 365]

Бақылау сұрақтары:

1. ТҚ жіктелуі;

2. Бірінші топтық ТҚ сұлбасы;

3. Екінші топтық ТҚ сұлбасы;

4. Үшініш топтық ТҚ сұлбасы.

№10 Дәріс конспектісі

Дәріс тақырыбы: Тарату құрылғыларының электр схемасы – бір және екі жүйелеі құрама шиналардың тарату құрылғылары, тарату құрылғылардың қарапайымдалған схемалароы.

Электр станцияларында (ЭС) және қосалқы станцтияларда (ПС) электр жабдықтарының әртүрлі элементтерінің электрлі байланысы үшін тарату құрылғылары ТҚ құрылады (ТҚ).

Тарату құрылғылары деп коммутациялық аппараттары, құрама және қосу шиналары, тоқ өткізгіштер, қосымша құрылғылар (компрессорлы, аккумуляторлы, және т.б. құрылғылар) бар, сондай-ақ релелі қорғау және автоматика, өлшеу және есептеу комплекстерінің қондырғылары бар құрылғыны айтады.

ТҚ-да барлық қосылулар ажыратқыштар мен айырғыштар арқылы тоқ беру шиналарының (сборным шинам) ортақ участкелеріне қосылады. Жалпы жағдайда ЭС-да бірнеше кернеулі ТҚ қондырылады, ереже бойынша олар өзара трасформаторлар (автотрансформаторлар) арқылы байланысқан. ТҚ генераторлы (ГРУ), жоғарғы (ВН) және орташа (СН) кернеулі, сондай-ақ өзіндік қажеттілік (с.н.) етіп бөлінеді.

Орындалу тәсілдері бойынша ТҚ ашық (ОРУ) және жабық (ЗРУ) орындалған (7.I, 7.II суреттер) болып бөлінеді. Ашық тарату құрылғыларында (АТҚ) барлық немесе негізгі жабдықтар ашық аспан астында орналасады, ал жабық тарату құрылғыларында (ЖТҚ) жабдықтар арнайы ғимараттарда орналасады. АТҚ да ЖТҚ да комплекті ішкі (комплектными внутренней - КРУ) немесе (наружной - КРУП) сыртқы қондырғылармен қамтылуы мүмкін, яғни іштеріне релелік қорғау және автоматика аппараттары мен құрылғылары енгізілген толық немесе бөлшектеліп жабық шкафтардан немесе блоктардан тұрады. КРУН және КРУ шкафтары толық жинақталған немесе жинақтауға дайын түрде олардыв жасайтын зауыттармен жеткізіледі.

Электр станцияларында ГТҚ (генераторлы тарату құрылғысы) электр энергиясының арнайы бөлігі тұтынушыларға генераторлы кернеумен берілетін болса. Ереже бойынша, олар аз және орташа қуатты ЖЭС және ГЭС. Қазіргі заманғы ЖЭО 100 МВт және одан жоғары қуатты агрегаттармен қамтылады, мұндай электр станцияларында қуатты беру жоғарылатылған (110 кВ и выше) орындалады, дәл осындай түрде ГТҚ қажет етпейтін конденсациялық электр станцияларында (КЭС) және атом (АЭС) электр станцияларында, орындалады.