8 Семестр

Тақырып № 16: Дәрілік заттарды талдау, пиридинметанол туындылары: пиридоксин гидрохлорид, пиридоксальфосфат, пиридитол және пармидин (3 сағат)

Мақсаты: пиридинметанол туындыларының тобының дәрілік препараттарының сапасын бағалаудағы әдістерді үйрету.

Оқыту мақсаты: Дәрілік препараттарының (витамин В₆ пиридоксин гидрохлорид, пиридоксальфосфат, пиридитол, пармидин ) сапалық және сандық бағалауда эксперименталды дағдыны игеру.

Тақырыптың негізгі сұрақтары:

1. Пиридин туындылары дәрілік препараттарының жіктелуі.

2. Осы қосылыстар топтарына негізделген жалпы химиялық реакциялар.

3. Пиридинметанол топтарының дәрілік препараттарының медицина саласында қолданылуы.

Білім берудің және оқытудың әдістері: ауызша сұрау және сабақ тақырыбының негізгі сұрақтарының материялдарын слайдта презентациалау.

Әдебиеттер:

5. Арзамасцев А.П. Фармацевтическая химия: учебное пособие, 3-е изд., испр. – М.: ГЭОТАР-Медиа, 2008. – 640 с.

6. Беликов В.Г. Фармацевтическая химия: учебное пособие, 2-е изд. – М.: МЕДпресс-информ, 2008. – 616 с.

7. Руководство к лабораторным занятиям по фармацевтической химии: Э.Н. Аксенова, О.П. Андрианова, А.П. Арзамасцев и др. – М.: Медицина, 2001. – 384 с.

8. Государственная фармакопея Республики Казахстан. 2 т. – Алматы: Изд. дом «Жибек жолы», 2009. – 804 с.

Бақылау (сұрақтар):

1. Пиридоксин гидрохлоридттың синтезін қалай жүзеге асырады?

2. Пиридоксин гидрохлоридттың қандай химиялық реакциялармен дәлелдейді, соны жазыңыз.

3. Пиридитол, пиридоксальфосфаттың сандық талдауларына мүмкін болатын әдістерді ұсынамыз. Реакция теңдеуін мысалға келтіріңіз.

4. Пармидинның химиялық қасиетіне сүйене отырып, препараттың сандық анықтамасына мүмкін болатын әдістерді ұсынамыз. Реакция теңдеуін мысалға келтіріңіз.

Тесттер

1. Негізгі анықтауда, сілтімен қыздыру арқылы гидролитикалық ыдырауды қолданады:

A) гомотропин гидробромид;

B) никотин қышқылы;

C) пармидин; +

D) пиридитол;

E) риодипин.

2. Қай дәрілік заттың сандық анықтауда, қышқылдық-негіздік титрлеу әдісінде, мұзды сірке қышқылының ортасында ( титрант - 0,1 М хлорлы қышқылы) сынап (II) ацетатын қосуды талап етеді:

A) атропин сульфат;

B) никотин қышқылы;

C) никотинамид;

D) ниаламид;

E) пиридоксин гидрохлорид. +

3. Индофенол реакциясы 2,6-дихлорхинонхлоридпен негіздігін анықтайтын бір реакциясы болып есептелінеді

A) пиридоксальфосфат;

B) пиридитол;

C) диэтиламид никотин қышқылы

D) пиридоксин гидрохлорид; +

E) пармидин.

4. Пармидинның сандық анықтауын қайсы әдіспен жұргізеді:

A) сусыз ортада қышқылды-негізді титрлеу;+

B) аргентометриялық әдіс;

C) нитритометрия;

D) амперометрия;

E) потенциометриялық титрлеу.

ҚОСЫМША

Тапсырма1 – мына берілген дәрілік препараттардың негіздігін анықтаңыз:

а) Пиридоксин гидрохлорид

1. 0,01 г препаратты 10 мл суда ерітеді. 0,1 мл дайындалған ерітіндіге 1мл суды, 2мл аммиактың буферлы ерітіндісін, 1мл 2,6-дихлорхинонхлоримид, 2 мл бутил спиртін қосып, 1 минут бойы шайқайды. Бутил спиртінің қабатында көк түс пайда болады.

2. 1 мл осы ерітіндіге 2 тамшы темір хлорид (III) ерітіндісін қосады, қызыл түс пайда болады, сүйытылған күкірт қышқылын қосқанда түсі жоғалады.

б) Пиридоксальфосфат таблеткасы

1. Бір таблетканы ұнтаққа дейін үгітіп, 10 мл сумен араластырып, сүзеді. Осы фильтраттан 1 мл алып, оған 1мл суды, 2 мл аммиактық буфер ерітіндісін, 1 мл 2,6-дихлорхинонхлорамидты, 2 мл бутил спиртты қосып 1 мин бойы шайқайды. бутил спиртті қабат жасыл түске боялады. Жасылдан қоңыр түске ауысады (пиридоксин гидрохлоридтен айырмашылығы).

2. Бір таблетканы ұнтаққа дейін үгітіп, 2мл сұйытылған азот қышқылымен 2мин бойы араластырып, содан кейін сүзеді; алынған ерітіндіні фосфат-иондарға негізделген реакцияны береді (МФ Х, с. 743).

3. Осы препаратты альдегид тобының барын, фенилгидразинмен Шифф негізін құрайтын реакция арқылы анықталады (мақта түсіне ұқсас сары тұнба түзеді).

в) Пиридитол

Препарат молекуласындағы екісульфид тобын мырыш ұнтағында, су моншасында қыздыру арқылы идентификациялайды. Реакция нәтижесінде пайда болған мырыш сульфиды фосфорно-молибден қышқылымен, көнцентрлі аммиак ерітіндісінің қатысуымен көк түсті өнім береді.

г) Пармидин

Бұл препаратта уретан фрегментінің болуына байланысты идентификациялау осы топқа негізделген. Препаратты сілтімен қыздырғанда, сілті гидролитикалық ыдыраудың нәтижесінде СН₃NH₂ (аминның иісі) сезіледі.

Тапсырма2 –Препараттың тазалығына сынақ жүргізу :

а) Пиридоксин гидрохлорид

1. Түсі және мөлдірлігі: 0,5 г препараттың 5 мл судағы ертіндісі, түссіз және мөлдір болуы тиіс.

2. Қышқылдық: 1 % ерітіндісінің рН 3,0-3,2.

3. Кептіру кезіндегі салмақты жоғалту: 1,000 г препартты 100-105 ^оС П4 температурада кептіреді. Шамамен 0,5 г препаратты (дәл өлшем) 100-105 ^оС тұрақты массаға дейін кептіреді, жоғалу массасы 0,5 % жоғары болмау керек. Кептірлген өлшемді, салмағы белгілі тигельге ауыстырады. Сульфат-күлі 0,1 % тен жоғары болмау керек және 10 мл эталон ерітіндісінде ауыр метелдар 0,001 % артық болмау керек.

б) Пиридоксальфосфаттың Таблеткасы

1. ЖҚХ әдісі (УФ-254на Силуфол пластинкасында) арқылы пиридоксальдың қоспасының барын анықтайды, ол 1 % артық болмау керек және спектрофотометриялық әдіс арқылы (740 нм) бос фосфор қышқылын (ол 0,4 %артық болмау керек) молибдат аммониймен жүретін реакция арқылы анықталады.

Тапсырма 3 –Сандық анықтауды жүргізу:

а) Пиридоксин гидрохлорид

1. Шамамен 0,1 г препаратты (дәл өлшем) сиымдылығы 50 мл колбада, суда ерітіп, көлемін көлбаның деңгейіне дейін сумен жеткізеді. Осы ерітіндінің 20мл көлеміне 2-3 тамшы бромтимол көкті қосып, микробюреткамен 0,1 М натри гидроксиді ерітіндісімен көк түс пайда болғанша титрлейді.

2. Сусыз титрлеу әдісі: Шамамен 0,15 г препаратты (дәл өлшем) сәл қыздырып 20 мл сусыз сірке қышқылында ерітеді, ерітіндіні суытады, 5 мл сынаптың ацетатын қосып 0,1М хлорлы қышқыл ерітіндісімен титрлейді, зумрует- жасыл түске дейін (индикатор – кристаллды күлгін). Қатарласа бақылау тәжірибені жүргізеді.

1 мл 0,1 М хлорлы қышқылдың ерітіндісі 0,02056 г пиридоксин гидрохлоридке сәйкес келеді, құрғақ затқа есептегенде 99,0 % тен кем болмау керек.

б) Пиридоксальфосфат, пиридитол, пармидиндардың сандық анықтамасын, сусыз ортада қышқылдық-негіздік титрлеу арқылы жүргізеді (мұды сірке қышқылы және титрант 0,1 М хлорлы қышқылының ерітіндісі).

Пиридоксальфосфаттың таблеткасы: 5 ұнтақталған таблетканың (әр таблетканың массаыс 0,01г) немесе 3 ұнтақталған таблетканың (әр таблеткасның массасы 0,02 г) ұнтағын 50 мл фосфатты буфер ерітіндісінде (рН = 7) ерітіп, дәл өлшеммен, сиымдылығы 250мл колбаға ауыстырып, көлемін сумен көлбаның деңгейіне дейін жеткізеді, араластырады, содан кейін сүзеді. 10 мл фильтратты басқа сиымдылығы100 мл көлбаға құйып, көлемін фосфаты буфер ерітіндісімен көлбаның деңгейіне дейін жеткізеді. Араластрады. Ертіндінің оптикалық тығыздығын спектрофотометрде, 388 нм толқын ұзындығында анықтайды, кювета қалңдығы 1см. Бақылау ерітіндісі есебінде, фосфатты буфер ерітіндісі қолданылады.

Пиридоксальфосфатының бір таблеткадағы граммен (х) мына формуламен есептейді:

х = [D·250·100]/[a·10·201·100]= [D·250]/[a·201],

D – зерттелетін ерітіндінің оптикалық тығыздығы; 250, 100, 10 – сүйылту мл де; 201 – меншікті сіңіру көрсеткіші (Е_{1 см}^{1 %}) 100 %- пиридоксальфосфаттың 388 нм толқын ұзындығын фосфат буфер ерітіндісінде (рН = 7); а – анықтауға алған таблетка саны.

Пиридоксальфосфаттың бір таблеткасындағы мөлшері 0,009-0,011 г немесе0,018-0,022 г болу керек..

Фосфатты буфер ерітіндісін дайындау: 612 мл 1/15 М екіалмасқан фосфат натрий ерітіндісін (23,877 г Na₂HPO₄·H₂O в 1 л суда) 1 л 1/15 М –ге біралмасқан фосфат калий (9,073 г КН₂РО₄ в 1 л суда) ерітіндісімен жеткізеді. рН буфер ерітіндісінің ортасы 6,95-7,05 аралығында болу керек, оны потенциометрия арқылы анықтайды.

Тақырып № 17: Пиридин-3-карбон қышқылының туындылары :никотин қышқылы, никотинамид және кордиаминнің талдауы

Мақсаты : Пиридин-3-карбон қышқылының туындыларының сапасын бағалау әдістерін игеру.

Оқыту мақсаты: никотин қышқылы,никотинамид,кордиамин (никотин қышқылының диэтиламиді) препараттарына сандық және сапалық бағалауды оқып үйрену.

Тақырыптың негізгі сұрақтары:

1. Пиридин -3- карбон қышқылының туындыларының құрылыс ерекшелігі.

2. Пиридин -3-карбон қышқылының туындыларының дәрілік препараттарының физико-химиялық қасиеттері.

3. Көрсетілген препараттардың жалпы және жеке талдау әдістері.

4. Пиридин -3-карбон қышқылының туынды препараттарын медицинада қолдануы

Білім берудің және оқытудың әдістері: ауызша сұрау және тақырыптың негізгі сұрақтарын презентациялау.

Литература:

1. Арзамасцев А.П. Фармацевтическая химия: учебное пособие, 3-е изд., испр. – М.: ГЭОТАР-Медиа, 2008. – 640 с.

2. Беликов В.Г. Фармацевтическая химия: учебное пособие, 2-е изд. – М.: МЕДпресс-информ, 2008. – 616 с.

3. Руководство к лабораторным занятиям по фармацевтической химии: Э.Н. Аксенова, О.П. Андрианова, А.П. Арзамасцев и др. – М.: Медицина, 2001. – 384 с.

4. Государственная фармакопея Республики Казахстан. 2 т. – Алматы: Изд. дом «Жибек жолы», 2009. – 804 с.

Бақылау (сұрақтары):

1. Пиридин -3-карбон қышқылының туындыларына қандай препараттар жатады?

2. Никотин қышқылы туындылары қай препараттары медицина саласында қолданылады?

3. Никотин қышқылы және никотинамидтің негізділігін қандай сапалық реакциялармен анықтауға болады?

4. Кордиамин,никодиннің құрлысының формулаларының жазыңыз. Жалпы және өзгешелік функционалды топтарын көрсетіңіз және рационалды химиялық атауларын жазыңыз.

Тесттер

1. Никотин қышқылында пиридин циклінің барын қай реактив арқылы дәлелдеуге болады?

А) цианобрамид ерітіндісі +

В) натрий нитропруссид ерітіндісі

С) калий ферроцианид ертіндісі

Д) нингидрин ертіндісі

Е) бензальдегид ертіндісі

2. Егер дәрілік затты (1:100) 0,5мл мыс сульфатының ертіндісін және 2мл аммоний роданидінің ерітіндісін қосса, жасыл бояу пайда болады,бұл :

А) гамотропин гидробромид

В) папаверин гидрохлорид

С) никотин қышқылы +

Д) пиридоксин гидрохлорид

Е) хинин сульфаты

3. Идентификациялауда азобояу реакциясын қолдануға мүмкін:

А) пикамилон

В) нифедипин

С) никотинамид

Д) никотин қышқылы

Е) пиридоксин гидрохлорид+

4. Шиффа негізінің финилгидразинмен әрекеттесуі, пиридоксальфосфатта қандай топтың барын көрсетеді:

А) фенолды гидроксил

В) альдегид тобы+

С) пиридин фрагменті

Д) амид тобы

Е) метил тобы

ҚОСЫМША

Тапсырма 1- Келесі препараттың негізділігін анықтау:

а) Никотин қышқылы:

1. 0,1гр препаратты 0,1гр сусыз натрий карбонатымен қыздырады,пиридиннің иісі шығады.

2. 3мл препараттың жылы ерітіндісін (1: 100) 1мл мыс сульфатының ерітіндісін кұяды. Көк тұнба түседі.

3. 10мл сондай ерітіндіні 0,5мл мыс сульфатының ерітіндісін және 2мл аммоний тиоцианатын қосады. Жасыл бояу пайда болады.

б) Никотинамид

1. қыздырғанда 01г препаратты 01г натрий карбонатымен қыздырғанда пиридин иісі шығады.

2. 0,1г препаратты 2мл 0,1М натрий гидроксидінің ерітіндісін кыздырады. Аммиактың иісі шығады.

в) Цинке реакциясы

1. 1мл 05%препараттың ерітіндісіне 1 тамшы 5% аммоний радонидінің ерітіндісін, 8тамшы хлорамин Б ерітіндісін және 1 тамшы 10% натрий гидроксидінің ерітіндісінің ерітіндісін қосамыз.Сары бояу пайда болады.

2. 0,01-005г препаратты  0,05г 2,4-динитрохлорбензол, 3мл 25% спирт қосып, 2-3мин қайнатамыз. Суыған соң 2тамшы натрий гидроксидінің ерітіндісін қосамыз, қою қызыл бояу пайда болады.

г) Кордиамин

1. Қайнату кезінде 2-3тамшы препараттың 3мл натрий гидроксиді ерітіндісін қосканда диэтиламин бөлінеді,оны аминге тән иісі арқылы анықтайды.

2. Препарат ерітіндісін мыс сульфатының ерітіндісін қосқанда қарқынды көк бояу береді.

ТАПСЫРМА 2 – Тазалығын анықтау.

а) Никотин қышқылы:

1. Түсі және мөлдірлігі: 2,5мл препаратты 10мл дейін сумен сұйылтамыз,алынған ерітінді мөлдір болуы керек.

2. Кептіру кезіндегі салмақты жоғалту: 1,000г препаратты 100-105С 1сағат бойы кептіреміз.Массасын жоғалту 1% аспауы керек.

Осы 2мл ерітіндіге 2мл су және 3тамшы фенолфталеин қосады. Егер қызғылт бояу пайда болса,ол 0,1мл 0,1М тұз қышқылын қосқанда жоғалып кетуі керек.Егер ерітінді мөлдір болса,қызғылт түс 0,1мл 0,1 ерітінді натрий гидроксидін қосқанда (қышқылдың келесі сілтілік) пайда болу керек.

б) Никотинамид

Сынақ ерітіндісін дайындау: 2,5г препаратты суда ерітеміз, көміртек диоксидінен бос, көлемді сол ерітіндімен 50мл дейін жеткіземіз.

1. Түсі және мөлдірлігі: 0,5г препараттың ерітіндісін 10мл судағы сұйылтылғандағы ерітіндісі мөлдір,нейтралды реакция беруі керек.

2. Кептіргенде массасын жоғалту: Шамамен 0,5г препаратты 105С температурада кептіреді.Массасын жоғалту 0,5% аспауы керек.

3. Қышқылдығы мен сілтілігі: S ерітіндісі pH өлшейді. pH мағанасы 6,0-7,0 аралығында сәйкес келуі керек.

в) Кордиамин

1. 2 мл препаратқа бромтимол көгін қосқанда көк жасыл немесе көк бояу пайда болады, ал 2 мл препаратқа фенолфталеин ерітіндісін қосқанда сұйықтық мөлдір болып қалуы керек.

2. Препараттың бояуының қарқындығы №5 эталоннан асып кетпеуі керек.

Тапсырма 3.Сандық анықтауды жүргізу.

Тапсырма 3 - Сандық анықтауды жүргізу:

а) Никотин қышқылы:

Шамамен 3,0гр препаратты сыйымдылығы 100мл колбаға салып,25мл жаңа қайнатылған ыстық сумен ерітеді.Суыған соң 0,1М натрий гидроксиді ерітіндісімен 1-2 мин жоғалмайтын қызғылт түске дейін титрлейді(инд.фенолфталеин)

1мл 0,1М натрий гидроксиді ертіндісі 0,01231гр никотин қышқылына сәйкес келеді ол құрғақ зат есебінде препаратта 99,5%кем болмауы керек.

б) Никотинамид

Шамамен 0,15гр алдын-ала кептірілген препаратты 20мл сусыз сірке қышқылында ерітіп,0,1М хлорлы қышқылымен жасыл бояу пайда болғанша титрлейді(инд.кристалды күлгін).Қатарласа бақылау тәжірибесін жүргізеді.

1мл 0,1М хлорлы қышқыл ерітіндісі0,01221гр никотинамидке сәйкес келеді.Кептірілген препаратта мөлшері 99,0%кем болмауы керек.

в) Кордиамин

Сыналатын препарат және тазартылған суы бар стаканды суы бар 20 С ыдысқа бір сағатқа салып,рефрактометр маңына орналастырады.Рефрактометр арқылы 1 сағат бұрын және зерттеу барысында 20 С –тағы суды өткізеді температураны ретке келтіру үшін.Рефрактометр призмасына бірнеше тамшы тазартылған суды тамызады,шкала бойынша сыну көрсеткішін табады.Призманы құрғағанша сүртіп,оған зерттелетін ертіндісін тамызып,сыну көрсеткішін табады .

Кордиаминнің бар мөлшерін мына формуламен есептейді:

(n – n_o)/0,002,

n-зерттелетін ерітіндінің сыну көрсеткіші

no-ерітіндінің сыну көрсеткіші( cудың),

0,002-кордиамин концентрациясының 1% артқандағы сыну көрсеткішінің өсу көрсеткіші.

Тақырып № 18: Пиридин -4-карбон қышқылың туындылары : изониазид, фтивазид, ниаламид

Мақсаты: пиридин-4-карбон туындыларының сапасын бағалау әдістерін игеру;

Оқыту мақсаты: Дәрілік препараттар: изониазид,фтивазид,ниаламид сандық және сапалық бағалауда эксперименталды дағдыны үйрету;

Тақырыптың негізгі сұрақтары:

1. Изотикотин қышқылы туындыларының (пиридин-4-карбон қышқылы) химиялық құрылысы;

2. Изониазид, фтивазид, ниаламидтің физикалық және химиялық қасиеттері;

3. Көрсетілген препараттарды медицина саласында қолдану;

Білім берудің және оқытудың әдістері : ауызша сұрау және тақырыптың негізгі сұрақтарын презентациялау;

Әдебиеттер :

1. Арзамасцев А.П. Фармацевтическая химия: учебное пособие, 3-е изд., испр. – М.: ГЭОТАР-Медиа, 2008. – 640 с.

2. Беликов В.Г. Фармацевтическая химия: учебное пособие, 2-е изд. – М.: МЕДпресс-информ, 2008. – 616 с.

3. Руководство к лабораторным занятиям по фармацевтической химии: Э.Н. Аксенова, О.П. Андрианова, А.П. Арзамасцев и др. – М.: Медицина, 2001. – 384 с.

4. Государственная фармакопея Республики Казахстан. 2 т. – Алматы: Изд. дом «Жибек жолы», 2009. – 804 с.

Бақылау сұрақтары:

1.Қай изоникотин қышқылының туындыларынан дәрілік препараты медицинада туберкулезге қарсы қолданылады?

2.Изониазид және фтивазидтің физикалық және химиялық қасиеті қандай?

3.Көрсетілген препараттардың негізділігін қандай реакциямен көрсетуге болады?Қайсысы таңдамалы болып табылады.

4.Изоникотин қышқылының туындыларын өндірістік жасамадағы қандай дәрілік қалыпта қолданылады?

Тесттер

1. Изоникотин қышқылының туындыларының негізділігін анықтау үшін пиридин цикліне реакция жүргізеді:

А) 2,6- дихлорфенолиндофенолмен

В) 2,4- динитрохлорбензолмен +

С) 2,6- динитротолуолмен

Д) 2,4- диоксианилинмен

Е) 2,4-дибромфенолмен

2. Химиялық құрылысы бойынша фтивазид:

1. күрделі эфир;

2. жай эфир;

3. уретан;

4. гидразон;+

5. гидразид;

3. Реакцияның сәйкес өнімін күміс нитратымен нейтралды және аммиак ортасында береді:

1. изониазид;+

2. пармидин;

3. никотинамид;

4. кордиамин;

5. ниаламид.

4.Қышқылды гидролиз реакциясы негізділікті анықтауда қолданылады:

1. никотинамид;

2. пиридоксин гидрохлорид;

3. фтивазид;+

4. эмоксипин;

5. кордиамин;

ҚОСЫМША

Тапсырма 1 – Препараттың негізділігін анықтау:

а) изониазид

Күміс нитраты және мыс сульфатымен тотығу реакцисы

1. 0,01г препаратты 10 мл суда ерітеді. 1 мл ерітіндіге 5% 3 тамшы натрий нитропруссид ерітіндісін, 3 тамшы натрий гидроксид және 1-2 тамшы сұйылтылған сірке қышқылын қосады. Қарқынды сарғыш бояу пайда болады 2-3 тамшы хлорсутек қышқылын қосқанда бояу қоңыр-қызыл бояуға,ал хлорсутекті тағыда қосқанда сары түске өтеді.

2.Изониазид нейтралды ортада күміс нитратымен ақ түсті комплекс құрады. Қыздырғанда ол комплекс бұзылып, күміс, азот және никотин қышқылы пайда болады

Қышқылды ортада изониазид күміс иондарымен әрекеттеспейді.Аммиакты ортада реакция тез өтіп,металлды күміс түзіледі.

0,01 г препаратты 2 мл суда ерітіп, 1 мл аммиакты ерітінді күміс нитратын қосады. Қара тұнба түзіледі. Су моншасында қыздырғанда пробирканың қабырғасында «күміс айна» пайда болады.

3. Мыс сульфатымен әрекеттескенде бастапқыда комплексті тұз пайда болады, бұл изониазидтің қышқылдық қасиетіне сәйкес жүреді. Содан қыздырғанда тотығу-тотықсыздану реакциясы жүреді,гидразин азотқа дейін тотығады (газды көпіршіктер бөлінеді) және

Cu²⁺ ионның мыс (І) оксидіне дейін тотықсызданады.

Әдістеме :0,1 г изониазидті 5 мл суда ерітіп 4-5 тамшы мыс сульфатын қосады, көгілдір тұнба пайда болады.Ерітіндіні шайқағанда көк түске боялады.

Қыздырғанда ерітінді және тұнба зүмірет-жасыл,содан қара-сары түске боялады.Бұл жағдайда газ көпіршіктері бөлінеді.

б) Цинке реакциясы (изониазид, фтивазид)

1. 1мл 0,5% ерітінді препаратқа (изониазид) 1 тамшы 5% аммоний радониді ерітіндісін қосады,8 тамшы 5% хлорамин Б және 5 тамшы 0,1М натрий гидроксидінің ерітіндісін қосады,сарғыш бояу пайда болады.

2. . 0,01-0,05 г препаратқа (изониазид,фтивазид) 0,05 г 2,4-динитрохлорбензол,3 мл 95% спиртті қосып, 2-3 мин. бойы қайнатады,суығаннан соң натрий гидроксиді ерітіндісінің 2 тамшысын қосады,қара-қызыл бояу пайда болады (изониазид) содан кейін қызыл кірпіш түске өтеді; сары – қоңыр ерітінді береді, тұрған сайын қаныға түседі( фтивазид);

в) фтивазид

1. 0,05 г препаратты жай қыздырып ,10 мл этанолда ерітіп,суытады. Натрий гидроксидінің тамшылатып қосқан сайын сары бояу қызғылт-сары түске өтеді. Тамшыны тағыда қосқан сайын,тұз қышқылының ерітіндісімен ерітінді сары түске өтеді,содан тағы қышқылдағанда қайтадан қызғылт-сары түске боялады.

2. 0,05 г препаратты 10 мл хлорсутек қышқылында сұйылтып,қыздырады. Осы жағдайда ванилиннің иісі сезіледі.

г) ниаламид

1. 10 мл (О,О5%– 100) препаратты 5 мл Фелинг реактивінде қыздырады. Алғашқыда мыстың қызыл тұнбасы пайда болады. (гидразиннің тотығуы)

2. 2 г препаратты 10 мл хлорсутек қышқылында ерітеді,20 мл 2% мыс хлоридінің сулы-ерітіндісін қосып, қайнағанша қыздырады,сүзеді. Сүзгінді суық суда салқындатып,пайда болған кристаллдарды қайтадан 20 мл сумен қайта кристалдап,45⁰С суытады,тұрақты массаға жеткізеді. Алынған N-бензил-В-хлорпропионамидттің балқу температурасы 90-93⁰С;

Тапсырма 2 – Препараттардың тазалығын анықтау:

а) изониазид

(S) ерітіндісін зерттеу үшін дайындау:2,5 г препаратты суда ерітеміз, көміртегінің диоксиді болмау керек сол еріткішпен ерітіндінің көлемін 50 мл дейін жеткіземіз.

1. Ерітіндінің мөлдірлігі және түстілігі(8) ерітінді мөлдір болуы керек және оның түсі ВҰЗ ерітінідісінен қарқынды болмау керек.;

2.Кептіру кезінде жоғалту:1,00г препаратты кептіру шкафында кептіреді,100-105 ⁰С жоғалту 0,5% аспау керек.

3.Сілтілігі: S ертіндінің рН анықтаймыз,01 6,0-8,0 аралығында болу керек.

б) фтивазид

1. 0,5 г препаратты 30мл суық сумен шайқайды. Фильтратқа 1 тамшы 0,1 М натрий гидроксидінің ерітіндісін қосқанда йодкрахмалды қағазда көк дақ пайда болу керек. 5 мин тұрақты ұсталуы керек.(изоникотин гидразид қышқылы)

2. 0,8 г препаратты 40 мл суда 2 мин.бойы шайқаймыз,ерітілмеген тұнбаны сүзгіден өткізеді. 1,25 мл сүзгінді 25 мл суда ерітіп, 2 тамшы 0,05 М сілтілі ерітіндіні қосқанда, фенолфталеин қатысында қызыл түске боялуы керек. (ванилин);

в) ниаламид

1. Ерігіштігі: суда,хлороформда аз ериді,95% спиртте қиын ериді,сұйылтылған хлорсутек қышқылында жеңіл ериді.

2. Хлоридтер: 2 г препаратты 20 мл суда шайқайды,3 мин.бойы содан кейін сүземіз.

2 мл сүзгінді 10 мл суда сұйылтып,хлоридтерге тексеріледі ( 0,01% препаратта көп емес, ҚР МФ ,т.1,122 б.);

Тапсырма 3 - Препараттарға сандық талдау жүргізу:

а) изониазид

0,1 г препаратты (дәл өлшем) сыйымдылығы 500 мл колбаға салып,100 мл суда ерітеді,2 г натрий гидрокарбонатын,50 мл 0,1 н йод ерітіндісін қосады, 30 мин.қараңғы жерде қалдырады, содан кейін мұзды моншада суытып аз мөлшерден 20 мл қосынды ерітіндіні (концентрленген хлорсутек қышқылының 1мөлшерінен және 2 мөлшер судан тұратын) қосады(ерітінді суыған соң). 0,1 н натрий тиосульфатымен титрлейді(инд. крахмал). Қатарласа бақылау тәжірибесін жүргізеді.

1 мл 0,1 йод ерітіндісі 0,003428 г изониазидке сәйкес келеді,препараттағы мөлшері 98% кем болмауы керек.

б) фтивазид

1. 0,05 г препаратты сыйымдылығы 100 мл колбаға орналастырады, 25 мл 9,5-10% хлорсутек қышқылын қосады; кері тоңазтқышпен 30 мин.бойы қайнатады. Ерітінді суығаннан кейін 50-60⁰ тоңазтқыштың шлифін 2 мл хлорсутек қышқылынмен жуады, содан кейін 0,1 н калий йодат ерітіндісімен титрлейді. 1,5-20 мл соңғы титрлеуге дейін бөлме температурасында суыған ерітіндіге 5 мл хлороформды қосады, 5 мин.бойы қайта шайқап 0,1 н калий йодатымен қызғылт түс кеткенше қайтадан титрлейді. Хлороформдық қабатты өтпелі сәуледен бақылайды, колбаны қисайтып ұстау керек.

1 мл 0,1 н калий йодатының ерітіндісі фтивазидтің 0,004521 сәйкес келеді,құрғақ массаға қайта есептегенде 98,0% кем болмауы керек.

2. Шамамен 0,15 г препаратты сыйымдылығы 100 мл колбаға салып,суық 5 мл сірке қышқылында ерітеміз,сусыз хлороформның 40 мл қосады. 8 тамшы кристаллды күлгінді қосады, қызыл-қоңыр түстен сұр-жасыл түске дейін титрлейді. Қатарласа бақылау нәтижесі жүргізеді. Түсі күлгіннен көкке өткенше;

1 мл 0,1 н хлорлы қышқыл ерітіндісі фтивазидтің 0,02713 г сәйкес келеді, препаратта кем дегенде 98,0% кем болмауы керек;

в) ниаламид

Шамамен 0,5 г препаратты (дәл өлшемі) 20 мл сұйытылған хлорсутек қышқылында ерітеміз, содан «Нитритометрия» әдістемесі бойынша сәйкес жүргіземіз. Ішкі индикатор қолданған жағдайда тропеолин 00 метилен көгін қолданады.

1 мл 0,1 М натрий нитрит ерітіндісі ниаламидтің 0,02984 г сәйкес келеді, препаратта 99,0% кем болмауы керек.

Тақырып № 19: Тропан туындыларының дәрілік заттарын талдау: атропин сульфаты, гомотропин гидробромиді скополамин гидробромид

Мақсаты: Тропан туындылары: атропин сульфат, гомотропин гидробромид, скополамин гидробромидтің бағалау әдістерн оқып үйрену.

Оқыту мақсаты: тропан туындыларына сандық, сапалық бағалауда экспременталды дағдыны игеру.

Тақырыптың негізгі сұрақтары

1. Тропан туындыларының изомериясы және биологиялық белсенділігінің маңыздылығы.

2. Тропан туындыларының синтездеу әдісі.

3. Атропин сульфатының гоматропин гидробромидінің және скополаминнің физикалық және химиялық қасиеттері

4. Көрсетілген препараттардың медицина саласында қолдануы.

Білім берудің және оқытудың әдістері : ауызша сұрау және тақырыптың негізгі сұрақтарын презентациялау;

Әдебиеттер :

1. Арзамасцев А.П. Фармацевтическая химия: учебное пособие, 3-е изд., испр. – М.: ГЭОТАР-Медиа, 2008. – 640 с.

2. Беликов В.Г. Фармацевтическая химия: учебное пособие, 2-е изд. – М.: МЕДпресс-информ, 2008. – 616 с.

3. Руководство к лабораторным занятиям по фармацевтической химии: Э.Н. Аксенова, О.П. Андрианова, А.П. Арзамасцев и др. – М.: Медицина, 2001. – 384 с.

4. Государственная фармакопея Республики Казахстан. 2 т. – Алматы: Изд. дом «Жибек жолы», 2009. – 804 с.

Бақылау сұрақтары:

1. Атропин сульфаты, гомотропин гидробромиді және скополамин гидробромидінің химиялық құрылысының қандай ұқсастық пен ерекшеліктер бар?

2. Тропан туындыларына қандай изомерия түрі тән?

3. Тропан туындыларына қандай реакциялар топтық, қандай реакциялар таңдамалы болып табылады?

4.Тропан туындыларының препараттарын қалай қолданады және сақтайды?

Тесттер

1.Көз тамшыларындағы атпропин сульфатының сандық мөлшерін қандай әдіспен анықтайды?

1. нитритометрия;

2. алкалиметрия;+

3. броматометрия;

4. меркуриметрия;

5. комплексонометрия.

2. Цинке реакциясында пиридин цикліне қандай реактив қолданады?

1. хлорсутек қышқылы;

2. 2,4-динитрофенилгидразин;

3. 2,6-дихлорхинонхлоримид;

4. n-диметиламинобензальдегид;

5. 2,4-динитрохлорбензол.+

3. Химиялық құрылысы бойынша тропан туындылары:

1. екіншілік амин;

2. күрделі эфир;+

3. органикалық қышқыл;

4. спирт;

5. органикалық қышқыл тұздары;

4. Гомотропин гидробромидинің қандай реактивпен әрекетесуі негізділікті анықтайтын реакция болып табылады?

1. калии гидроксидімен; +

2. хлорсутек қышқылы;

3. мыс сульфаты;

4. этил спирті;

5. сынап (II) хлориді

ҚОСЫМША

ТАПСЫРМА 1 - тропан туындыларының дәрілік препараттары негізділігін анықтау

а) атропин сульфаты

1. 2 мл ерітіндіге 0,5 мл сұйытылған хлорсутек қышқылын және 0,5 мл барий хлоридінің ерітіндісін қосады. Барий сулфатының ақ тұнсбасы пайда болады, сұйытылған қышқылда ерімейді

2. Витали – Морен реакциясымен жургізілетін сынақ: фарфор табақшаға 0,01 г атропин сульфатына 1 мл концентрленген азот қышқылын қосып кепкенше су моншада кептіреді. Қалдыққа бес тамшы 0,5 М спиртті ерітінді және калии гидроксидінің және бес тамшы ацетонды қосамыз. Күлгін бояу пайда болады. Ол тұрған сайын жоғала бастайды.

б) гоматропин гидробромид скополамин гидробромид

2 мл препарат ерітіндісне 1 мл сұйытылған хлорлы сутек қышқылын, 1 мл хлорамин ерітіндісін және 1 мл хлороформды қосамыз. Сары сұр бояу пайда болады (бромның бөлініуі)

Тапсырма 2 – Препаратттардың тазалығын анықтау

а) Атропин сульфат

1. Қышқылдық: ерітіндіге 0,2г 5мл жаңа қайнатылған, суыған суды, 1 тамшы метил қызылын қосады. Қызыл бояу пайда болса, ол сары түске 0,05 мл 0,05 м натрий гидроксиді ерітіндісін қосқанда өтуі керек.

2. Кептіру кезіндегі салмақты жоғалту: шамаммен 0,5 г препаратты (дәл өлшем) 100-105°С кептіреді. 100-105 ^оС та тұрақты массаға дейін жеткізеді. Шығын 3% аспауы керек;

3. Қышқылдығы: 0,6 г препаратты суда ерітіп, көміртегі диоксиді жоқ еріткішпен ерітіндінің көлемін 30 мл жетуізеді. РН 4,5 тен 6,2 аралығында болуы керек;

б) Гоматропин гидробромид

1. Ерітіндінің түсі және мөлдірлігі. 0,2 г препаратты 2 мл жаңа қайнап, суыған суда ерітеді. Ерітінді мөлдір және түссіз болу керек;

2. Қышқылдылығы және сілтілігі. Алдында алынған ерітіндіге 1 тамшы метил қызылын қосады. Ерітінді қызыл сары немесе сары түске боялуы керек. Оған 0,05 мл 0,05М хлорсутек қышқылын қосқанда қызыл түске өтуі керек,;

в) Скополамин гидробромид

1. Қышқылдағы 0,5 г препаратты 10мл суда ерітіледі, 5мл осы ерітіндіге 1 тамшы метил ерітіндісін қосады. Ол сары түске боялады. Егер қызғылт түс пайда болса, 0,1мл 0,05 м NaОН ерітіндісін қосқанда сары түске ауысуы керек.

2. Кептіру кезіндегі салмақты жоғалту шамамен 0,5 г препаратты 100-105°С тұрақты массада кептіреді. Массадағы жоғалту 13% аспауы керек;

Тапсырма 3 – Дәрілік препараттарға сандық анықтау жүргізу

а) Атропин сульфат

Шамамен 0,5г 100-105°С тұрақты массаға дейін кептірілген препаратқа 10 мл сусыз сірке қышқылын әлсіз қыздырып қосу керек. Суытылған ерітінліге 3 тамшы кристалды күлгінді қосып, 0,1М хлорлы қышқылымен титрлейді. Ашық жасыл түс пайда болады. Қатарласа бақылау тәжірибесін жүргіземіз.

1мл 0,1м хлорлы қышқылдың ерітіндісі сусыз атропин сульфатының 0,06768 г сәйкес келеді, кептірілген препарата мөлшері 99% кем болмауы керек;

б) Гоматропин гидробромид

0,2 г препаратты 5 мл сынап ацетаты(II) ерітіндісімен ерітеді, жиі араластыра отырып, 10 мл сусыз сірке қышқылын ерітіндісін қосады және 0,1 М хлор қышқылы ерітіндісімен жасыл түске дейін титрлейді (индикатор –кристалды күлгін). қатарласа бақылау тәжірибесін жүргіземіз.

1мл 0,1м хлорлы қышқыл ерітіндісі гоматропин гидробромидінің 0,03553г сәйкес келеді. Кептірілген препаратта мөлшері 99% кем болмауы керек;

в) Скополамин гидробромид

0,2г 100-105°С тұрақты массаға дейін кептірілген препаратты дәл өлшеп10мл сусыз сірке қышқылында ерітеміз. Ақырын су моншада қыздырып, араластырамыз. Ерітіндіні суытып 5мл сынап ацетатының (II) ертітіндісін, қосып 0,1 хлорлы қышқылымен көгілдір – жасыл түске дейін титрлейміз. (индикатор-кристалды күлгін) қатарласа бақылау тәжірибесін жүргіземіз.

1мл 0,1м хлорлы қышқылдың скопаламин гидробромидінің 0,03842г сәйкес келеді, кептірілген препаратта мөлшері 98,5% кем болмауы керек;

Тақырып № 20: Хинолин және хинуклидин туындыларының дәрілік заттарына талдау: хинин, хинидин және оның тұздары

Мақсаты: Хинолин және хинуклидин туындыларының сапасын бағалау әдістерін үйрену.

Оқытудың мақсаты: Хинин гидрохлорид, хинин дигидрохлорид және хинин сульфат препараттарын сандық және сапалық бағалауда экспремиентальды дағдыны игеру.

Тақырыптың негізгі сұрақтары:

1. Хинин туындыларының препараттарының құрылыстарының және олардың биологиялық әсерінің арасаындағы байланыс.

2. Хинолин туындылары препараттарының химиялық қасиеті.

3. Хинуклидин туындылары препараттарының сапасына талаптар және талдау.

4. Хинин және хинуклидин тұздарының медицина саласында қолдануы.

Білім берудің және оқытудың әдістері: Ауызша сұрау және тақырыптың негізгі сұрақтарын презентациялау.

Әдебиеттер :

1. Арзамасцев А.П. Фармацевтическая химия: учебное пособие, 3-е изд., испр. – М.: ГЭОТАР-Медиа, 2008. – 640 с.

2. Беликов В.Г. Фармацевтическая химия: учебное пособие, 2-е изд. – М.: МЕДпресс-информ, 2008. – 616 с.

3. Руководство к лабораторным занятиям по фармацевтической химии: Э.Н. Аксенова, О.П. Андрианова, А.П. Арзамасцев и др. – М.: Медицина, 2001. – 384 с.

Бақылау сұрақтары:

1. Хининнің құрылысының формуласын жазыңыз.

Азоттық негіз ретінде химиялық қасиетін сипаттаңыз.

2. Хинин тобының дәрілік заттарының жалпытоптық сандық анықтаудың әдістерін атаңыз.

3. Хинин препараттарын бір-бірінен қалай ажыратады? Суда ерігіштігіне қарай?

4. Хининге таллейохин реакциясын өзгешілік реакция деп санауға бола ма?

5. 0,2г жуық хинин сульфатының 10 мл судағы ерітіндісінің бірнеше тамшы азот қышқылының қышқылданған ерітіндісі хлорид қоспаларына сай болу керек. Есептеулермен дәлелдеңіз. 0,01 % препаратта кем емес.

6.Сандық анықтауға хинин гидрохлоридінің 0,5 064 массасы алынды. МФ X бойынша 0,4508 гр қалдық қалды. МФ Х (K=1,112) бойынша сәйкес нәтижесін шығарыңыз.

ҚОСЫМША

Тапсырма 1 – хинин препараттарының негіздігін анықтау: препараттарды идентификациялау үшін алдын- ала 0,1 % талданатын препараттардың сулы ерітіндісін дайындайды.

а) таллейохин реакциясы: 5мл талданатын ерітіндіге екі үш тамшы бром суын және 1мл аммоний гидроксид ерітіндісін қосады. Жасыл бояу пайда болады;

б) флюоресценсия пайда болуы: 5 мл талданатын препаратқа екі үш тамшы күкірт қышқылын қосамыз. Көк флюросенцияны бақылайды;

в) герепатит пайда болу реакциясы: хинин туындыларының спирттік ерітіндісі күкірт қышқылы мен тотыққанда йодтың спирттік ерітіндісі герепатиттің жасыл кристалдарын түзеді [C₂₀H₂₄O₂N₂]₄·(H₂SO₄) ·(HI)₂·I₄·6H₂O. 0,05 г препаратқа 3 мл 95 % спирт, 0,5 мл 16 % күкірт қышқылын қосып 1,2 минут бойы су моншасында қыздыра отырып шайқаймыз. Ыстық ерітіндіге 1 мл йодтың спирттік ерітіндісін қосып кранның астында суытады.

Тапсырма 2 – Препараттар тазалығын анықтау.

а) Хинин гидрохлорид

1. Қышқылдығы және сілтілігі. 0,2г препарат ерітіндіге 10 мл жаңа қайнатылып тұнытылған суды, 1 тамшы метил көгін қосады, қызыл бояу болмау керек. Пайда болған сары бояу 0,5 мл 0,02 м хлорсутек қышқылын қосқанда қызыл түске өтуі керек;

2. Кептірген кездегі салмақты жоғалту. шамамен 0,5 г препаратты 50°Ста 2 сағат бойы кептіреді, содан 100-105 ^оС да тұрақты массаға дейін кептіреді, массасын жоғалту 8,0 % -10,0 % аспау керек;

3. Минералды және органикалық қоспалар 1 г препарат 7 мл қосылыс ерітіндісіне толығымен еруі керек. Қосылыс екі көлем хлороформ және бір көлем абсолютті этанолдан тұрады. Ерітінді түссіз болу керек.

б) Хинин дигидрохлорид

1. Мөлдірлігі мен түстілігі. 0,2г препараты 10 мл жаңадан қайнатылып, суытылған суда ерітіп бақылағанда мөлдір, түссіз болу керек. Лакмуста қышқылды, конго қызылында бейтарап болу керек.

2. Кептіру кезіндегі салмағын жоғалту: Шамамен 0,5 г препаратты (дәл өлшем) 100-105 ^оС тұрақты массаға дейін кептіреміз. Массадағы жоғалту мөлшері 3 % аспау керек.

в) Хинин сульфат

1. Қышқылдық немесе сілтілік. 0,1г препаратты 1 минут бойы 5 мл жаңа ғана қайнатылған және тез суытылған суда шайқайды, сүзеді. Осы ерітіндінің 1 мл сүзгініне 1 тамшы метил қызыл ерітіндісін қосқанда сары түс пайда болады, ал 1 мл осы ерітіндіге 1 тамшы бромтимол көк ерітіндісін қосқанда жасыл - сары (көк емес) түсті ерітінді пайда болады.

2. Кептіру кезіндегі салмағын жоғалту: шамамен 0,5 препаратты (дәл өлшем) 100-105⁰C тұрақты массаға дейін кептіреді, жоғалту мөлшері 3,0 % дан кем емес және 5,0 % дан артық болмау керек.

3. Минералды қоспалар: 1 гр препаратты 50⁰C температурада қыздырып, 7 мл қосылыс ерітіндісінде (екі көлемде хлороформ және бір көлем абсолютті спиртте дайындалған) еруі тиіс. Ерітінді қалыпты жағдайда және суытқанда да мөлдір болып қалуы тиіс.

Тапсырма 3 – Сандық мөлшерін анықтау: шамамен 0,5 г хинин гидрохлоридті (0,3 г хинин гидрохлоридті, 0,5 г хинин сульфатты) (дәл өлшем) фенолфталеин бойынша бейтарапталған 10 мл спирт және 5 мл хлороформнан тұратын 0,1 М натрий гидроксиді ерітіндісімен қызыл түске дейін шайқай отырып титрлейді. (индикатор фенолфталеин)

1 мл 0,1М натрий гидрооксиді 0,03609 сусыз хинин гидрохлоридіне (0,01987 г сусыз хинин дигидрохлоридке, 0,03735 г сусыз хинин сульфатқа) сәйкес болуы тиіс.