60 Рентген-радиометрлік əдіс

Рентгенорадиометрлик адисти сепаратор иске асырады, бул адис заттык курылысын 10 ( 5 )мм шамасындагы боликтердин курамын аныктау болып келеди. Боликтерди айныту, екниши ретти ренген спектри аркылы иске асырылады. Детекторлар блоктары болектер устинде орналасып, калынатын информацияны апаратуралык спектр ретинде береди. Осы спектирди зерртеу жане талдау аркылы боликтердин толык курылысын ишиндеги ядролардын таралуы туралы маглумат алынады. (анализделинетин калындык биринши жане екинши реттик сауленену каркындылыгна тауелди болып келеди.Рентгенорадиометрикалык адисте калындык 0,01 ден 1,5мм шамасында болып келеди.) Сапалык жане сандык багалай ушин боликтерге аналитикалык параметр колданылады. (болгиштик касиет) Р, ол спектрлик сызыктар катынасы аркылы есептелинеди:

карапайым есепер ушин курдели есептер ушин

мунда: Ni – импулстер саны ( зерттелетин заттын характерлик ренген саулелену аймагында тиркелген)

Nj - импулстер саны ( зерттелетин заттын шашыраган ренген саулелену аймагында тиркелген)

N1, N2, Nn, Nm – аналитикалык аудан

k - коэффициент

61. Элементар бөлшектерді (Э.б) байкау,зерттеу әдістері.Э.б – заттың ең ұсақ және ішкі құрылымы ең қарапайым деп есептелетін бөлшектері. Қазіргі кезде антибөлшектерді қосқанда 200-ге жуық э.б белгілі. Солардың ішінен атомдар құрамына кіретін электрон, протон және нейтрон ғана. Протон мен нейтрондардан атом ядросы, ал электрондардан атомның электрондық қабықтары түзіледі. Қалған э.б әдетте секундтың өте аз үлесіндей уақыт қана өмір сүреді. Э.б зат атомдарымен әсерлесуі нәтижесінде электрондар мен протондарға түрленеді. Э. б-дің пайда болу мезеті мен ыдырау мезетінің арасындағы уақыт әдетте секундтың миллиондық және миллиардтық үлесіндей болады. Э.б–дің фотоннан басқасы лептондар, мезондар және бариондар деп аталатын үш топқа бөлінеді. Ә.б-тің антибөлшегі бар. Э.б–дің мөлшері өте кішкентай болғандықтан, оларды ешқандай оптик. прибордың көмегімен көруге болмайды. Физиктер Э.б жөніндегі деректерді Э.б-дің зат арқылы өтуі кезінде пайда болған құбылыстарды зерттеу нәтижесінде алады. Мұндай құбылыстарға қозғалған бөлшектердің фотоэмульсиядағы ( Қалың қабатты фотопластинка әдісі) не арнаулы прибордағы ( Вильсон камерасы, Көпіршікті камера, т.б.) іздері, Э.б-дің Черенков – Вавилов сәуле шығаруы, Э.бөткен кезде арнаулы санауыштарда пайда болатын разрядтар жатады.

62. Іргелі әсерлесулер. Іргелі әсерлесу - байланыс, өзара әсерлесу және қозғалыс материяның негізгі атрибуттары. Дененің барлық қасиеттері өзара әсерлесуден шығады және олардың құрылымдық байланыстарының нәтижесі болып саналады. Іргелі әсерлесу деген уақыт пен кеңістік шеңберінде бір объектіге материя және қозғалыс алмасуы арқылы әсер етуі. қабілеттерін тасушы, әрі өзара әрекеттесудің сандық өлшемі заряд болып табылады. Зарядтың ең кіші дискреттік шамасын (квантты) жекелеген заряд ретінде қарастырады. Өзара әрекеттесу күші кез кел-ген жағдайда әрекеттесетін екі бөлшектің көбейтіндісіне тура пропор-ционал, ал өте күрделі түрде бөлшектердің арасындағы қашықтыққа байланысты.Қазіргі көзқарастар бойынша, кез келген өзара байланыс турінің өзіндік физикалық агенті бар, яғни онсыз өзара әрекеттесу болмайды. Заттардың бір-біріне тартылуы немесе тебілуі оларды бөліп туратын орта арқылы беріледі. Ондай орта - вакуум. Өзара әрекеттесу теория-сын жасаған кезде процестің белгілі бір жобасы пайдаланылады: фермион - заряд бөлшектер маңында бозон-бөлшектерін тудыратын өріс қалыптастырады. Екі реальды бөлшек белгілі бір әрекеттесу радиу-сында бір-бірімен қозғалмалы бозондарымен алмаса бастайды, яғни бір бөлшек бозон бөлген кезде екіншісі оны жутып, өз бозонын оған береді немесе керісінше, бозондармен алмасу бөлшектердің арасында тартылу немесе тебілу қубылыстарын қамтамасыз етеді.

63.Гравитациялық әсер.Әсерді туғызатын заряд. Сипаттамасы.Зерттеу әдістері. Бүл барлық әрекеттесулердің ішіндегі ең әлсізі. Өзара әсерлеуші денелердің массалары неғурлым үлкен болса, соғұрлым гравитациялық әсер жоғары болады.Классикалық физикада ол Ньютонның белгілі тартылыс заңы арқылы сипатталады. Гравитациялық өзара әрекеттесу барлыц космостық жүйелердің пайда болуын, сонымен қатар эволюция барысында таралып кеткен жұлдыздар мен галактикаларды дамудың жаңа цикліне енуін қамтамасыз етеді. Гравитациялық толқындардың таралу жылдамдығы вакуумдағы жарық жылдамдығына тең, бірақ гравитациялық толқындар өлшеуіш құралдар арқылы тіркелмеген.Өріс жағдайында гравитациялық заряд, Эйнштейннің кезқарасы бойынша заттың инерттік массасына эквивалентті. Американ физик-тері Р.Хясли мен Дж. Тейлор гравитациялық толқындардың табиғатта бар екендігін дәлелдеп, 1993 жылы Нобель сыилығын алды.Гравитация үшін тебілудің қарама-қарсы эквивалентті күші жоқ, барлық қарсы бөлшектердің оң мәні бар массалары мен энергиялары бар.Гравитацияның кванттық теориясы бойынша тартылыс өрісі квант-талған, бул өрістің кванттарын гравитондар деп атайды. Тартылыс күші денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе гравитациялық толқындар ауысуының нәтижесі болып табылады. Олар энергия тасымалдайды, сонымен бірге уақыт - кеңістік қасиеттері бар.

64. Электрамагниттік әсер.Әсердің заряды.Сипаттамасы Бұл өзара әрекеттесудің де өзіндік әмбебап қасиеттері бар, бірақ гравитациялық өзара әрекеттесуден бір айырмашылығы, өзара тартылыс (әр түрлі зарядтар арасында) және тебіліс (бірдей зарядтар арасында) қүбылыстары байқалады.Электромагниттік байланыстың арқасында атомдар, молекулалар және макроскопиялық денелер пайда болады. Барлық химиялық реакциялар электромагниттік өзара әрекеттесудің нәтижесі болып табылады. Бұл принципті химия ғылымы зерттейді.Электр туралы ғылымның дамуының алғашқы кезеңінде бұл өзара әрекеттесудің электрлік және магниттік компоненттері бір-бірне байланыссыз түрде қарастырылды. Максвелл бұл екі күштің бір-бірімен тығыз байланысты екендігін дәлелдеді.Максвелдің электродинамикасы электромагнетизмнің аяқталған классикалық теориясы болып табылады, ол өз мәнін осы уақытқа дейін жоғалтқан жоқ. Бірақ қазіргі физика электромагнетизмнің жетілген және нақты теориясын жасалады, онда құбылыстың кван-ттық-өрістік аспектілері қарастырылған. Бұл құбылыс - кванттық электродинамика деп аталады. Физикада массаның пайда болу себебі белгісіз болса, электромагниттік зарядтың табиғаты да түсініксіз. Сондықтан теория осы зарядтың өмір сүруі туралы постулаттардан тұрады.Электр заряды ек! түрде кездеседі: электронға тән заряд - теріс заряд деп, ал позитрон мен протонға тән заряд оң заряд деп аталады. Зарядтардың өзара әрекеттесуі қозғалмалы фотондардың алмасуы арқылы жүзеге асырылады. Әр түрлі зарядтардың әрекеттесу жағдайында тартылыс әсері, ал бірдей зарядтар әрекеттескенде тебілу әсері байқалады. Электромагниттік зарядтар қатысуымен болатын барлық процестерде заряд, импульс, энергия сақталу заңдары орын-далады.

65. Күшті әсер.Әсердің заряды.Сипаттамасы Күшті өзара әрекеттесу адрондар (грекше «адрос» - күшті) және нуклондар (протондар мен нейтрондар) және лизондар арасында орын алады. Күшті әрекеттесу үлкен арақашықтық жағдайында мүмкін (радиусы мөлшермен 1013 см шамасында).Күшті өзара әрекеттесудің бір көрінісі - ядролық күштер. Күшті әрекеттесуді ең алғаш рет ашқан Э.Резерфорд (1911 жылы), сол уақытта атом ядросы ашылды (бұл күштер арқылы бөлшектердің ыдырауы түсіндіріледі). Юкаваның гипотезасы бойынша (1935 ж.) күшті өзара әрекеттесулер аралық бөлшектердің - ядролық күштерді тасымалдаушылардың шығарылуына байланысты. Бұл 1947 жылы табылған пи-мезон, оның массасы нуклонның массасынан 6 есе кіші, сонымен бірге кейінірек табылған мезондар. Нуклондар мезондар « бүлтымен» қоршалған. Нуклондар қозу жағдайында болғанда бариондық резонанс туады, яғни, басқа бөлшектермен алмасады. Бариондар соқтығысқан кезде олардың бұлттары бірін-бірі жауып қалады да жан-жаққа таралған бүлттардың бағытымен бөлшектер шығарылады. Орталық бөліктерінен әр түрлі бағытқа қарай ақырындап қалдық бөлшектер шыға бастайды. Ядролық күш бөлшектер зарядына тауелді емес күшті өз ара әрекеттесу кезінде заряд бірлігі сақталады.

66. Әлсіз әсер.Әсердің заряды.СипаттамасыБүл тек микроәлемде байқалатын әрекеттесу. Олбір фермион бөлшектердің екінші түрге айналуына қатысты, бул жағдайда өзара әрекеттесуші лептондар мен кварктер түсі өзгермейді. Әлсіз әрекеттесудің қарапайым мысалы: бета - ыдырау процесі барысында бос нейтрон 15 минут ішінде протонға, электронға және электрондық антинейтроноға ыдырайды. Әлсіз заряд үш айырбас бозон бөлшектері бар үш өріс түрін күрайды. Әлсіз өзара әрекеттесу векторлық бозондар арқылы беріледі және әрекеттесу радиусы өте қысқа - 1015 см.Әлсіз өзара әрекеттесу туралы ең алғаш жасалған теория аяқталмаған болып шықты.Күннің өзі әлсіз әрекеттесу нәтижесінде жарық шашады (протон нейтронға, позитронға және нейтриноға айналады). Белініп шығатын нейтронның аса жоғары өту қабілеті бар, ол миллиард километр қалыңдықтағы темір плита арқылы өтіп кетеді. Әлсіз өзара әрекеттесу жағдайында бөлшектер зарядтары өзгереді.Әлсіз әрекеттесу түйісу арқылы жүзеге аспайды, керісінше аралық ауыр бөлшектердің - бозондардың алмасуы арқылы жүреді.60-шы жылдарда С.Вайнберг пен А.Салам біртұтас электро әлсіз өзара әрекеттесу теориясын ұсынды.Бұл теория біртұтас іргелі зарядтардың өмір сүруі арқылы жасалған

67. Элементар бөлшектердің статикасы. Кез келген элементар бөлшек ол ұшырайтын әсерлесудің түріне қос, белгілі физикалық шамалардың дискретті мәндерінің жиынтығы-сипаттамаларымен айнытылады.Барлық әлементар бөлшектерге ортақ сипаттамалар мыналар;масса,өмір сүру уақыты,спин,электр заряды.Масса элементар бөлшектердің инерттік және гравитациялық қасиеттерін сипаттайды.Әзірге элементар бөлшектердің массаларының таралу заңдылықтары мен массасының кванты белгісіз.Өмір сүру уақыты бойынша элементар бөлшектер тұрақты бөлшектерге бөлінеді.Нық болып қазіргі өлшеу дәлдіктеріне сәйкес, фотон,электрон,протон және олардың антибөлшектері мен нейтрондар саналады.Нықсымақтар қатарына нәзік және электромагнниттік әсерлесулер салдарынан ыдырайтын бөлшектерді жатқызады.Олардың өмір сүру уақыты ядролық әсерлесуге тән уақыттан әлдеқайда артық.Нық емес элементар бөлшектер ядролық әсерлесу салдарынан ыдырайды.

68. Фермиондар.Жалпы сипаттамасы.Элементар бөлшектердің спиндері бүтін -қа немесе жартылай бүтін -қа тең болады.Элементар бөлщектің спині оның тобырлық (айнымайтын бөлшектердің өте көп санының жиынтығының) қасиетін немесе олардың статикасын анықтайды.Спиндері жартылай бүтін бөлшектер Ферми-Дирак статистикасына бағынатын фермиондар болады. Фермиондардың толқынлық функциясы екі дәл бірдей бөлшектердің өзара алмасуына антисимметриялы болуы тиіс.Осыдан толық анықталған күйде бірден артық бөлшек бола алмайды(Паули тыйымы).Электрон фермион,оған ћ спин тән.

69. Бозондар.Жалпы сипаттамасы.Спиндері бүтін -қа тең бөлшектер Бөзе-Эйнштейн статистикасына бағынатын бозондар тобын құрады.Бозондардың толқындық функциясы екі бөлшектің орын ауыстыруына симметриялы сондықтан бір деңгейде олардың кез келген саны мекендей алады.Мөлшерлегіш бозондар – іргелі әсерлесулердің кванттары. Олар бөлшектің өзара әсерлесулерін қамтамасыз етеді.Бөлшектер әсерлесу барысында осы бозондарды алмастырады.Сонымен қатар, мөлшерлегіш бозондар іргелі әсерлесулердің мөлшерлегіш түрлендіруге инварианттылығын қамтамасыз ететін мөлшерлегіш өрістердің де кванттары болып табылады.Бақыланатын мөлшерлегіш бозондар электр нәзік әсерлесу кванттары:фотон, бозондар.Мөлшерлегіш бозондар қатарына кварктардың өзара әсерлесуін қамтамасыз ететін глюондар да қосылады.Бірақ олар да кварктар сияқты еркін күйде байқалмайды.Жалпы күшті әсерлесу теориясына сәйкес, глюондар спиндері бірге тең,электр бейтарап,массасыз бөлшектер.

70. Элементар бөлшектердің элементарлығының белгілері.Элементар бөлшектер атағы оған тек 1911 жылы Р.Милликен оның заряды мен массасын анықтағаннан кейін ғана берілді.Ол электр заряды е=1.6· Кл,массасы 9.1· кг жеңіл бөлшек.Электрон тек элементар бөлшектер тізімін ғана бастап қойған жоқ.Оның қасиеттерін тереңірек зерттеулер табиғаттқа субатомдық бөлшектер әлемінде анығырақ байқалатын қасиеттер тән екенін көрсетті.Олардың ең алғашқысы және ең маңыздысы-спин.Спин сыртқы күш өрісіндегі байқалуы жағынан,қозғалыстағы дененің импульс моментіне ұқсас.Протонның ашылуы атомның ғана емес,атом ядросының да күрделігіне күман қалдырмады.Енді атом ядросының моделдері ұсыныла бастады.Бірақ ол кезде белгілі бөлшектер-протондар мен электрондардан қасиеттері атом ядроларының қасиеттерімен үйлесетін жүйелер құрастыру мүмкін болмай шықты.Нейтронның протоннан өзгешілігінің бірі-оның нықсыздығы.Элементар бөлшек деп,құрамына басқа қарапайым бөлшек кірмейтін,ішкі құрылымы жоқ бөлшекті айтады.Элементар бөлшек қолайлй жағдайларда түрленіп,бір біріне өзара ауысады.Элементар бөлшектерді бақыланатын және бақыланбайтын бөлшектерге жіктейді.

71. Тамм гипотезасы. Юкава теориясы. Мюонды байқау әдісі.Жаңа іргелі әсерлесудің енгізілуіне байланысты оның кванты – оны қамтамасыз ететін бөлшек туралы мәселе туралы көтерілді.Оның шешуін 1934 жылы Юкава ұсынды.Оның есептеулері бұл бөлшектің массаы электрон массасынан 200-300 есе артық бозон болу керектігін көрсетті.Мюондар, өмір сүру уақыты массасы электронның массасынан 207 еседей артық,орнықсыз бөлшек.Мюатомардағы мюондар атом ядросымен қарпылуы мүмкін . Бұл құбылыс кәдімгі атомдағы К-арпуға ұқсас,осыдан ол қарапайым әсерлесуіне сәйкес келеді.Тәжірбиелер барлық белгілі әсерлесуге мюондар дәл электрондар сияқты қатысатынын көрсетеді.Бұл құбылысты әмбебаптық дейді.Сонымен қатар,мюон электроннан ішкі кванттық сан-лептондық зарядтың мәнінен айнытылады.Таммның жоспарланған эксаерименті бойынша анықталған бетта тұрақтыны бетта әсерлесудің нәтижесіндегі нуклондардың өзара тартылыс күшінен болады.Нуклондардың ядрода өзін ұстап тұруының күші нуклондардың бір-бірінен тартылу күшінен 14-15 есе аз.Юкава бойынша нуклондардың өзара әсерлесуі бұрынғы бөлшектен жаңа бөлшектің,яқғи нейтрино зарядталған бөлшектің нәтижесінлде пайда болады деді.Оның массасы ядолық күшті ұстап тұратын радиусқа тең.

72. Лептондар.Қасиеттері.Қалың қабатты фотоұлпалар әдісі Лептондар тобын ядролық әсерлесуге ұшырамайтын бөлшектер тобы құрады.Гравитация,нәзік,электромагниттік әсерлесулерден басқа барлық лептондарға бірдей қасиет олардың спиндері.Олардың бәрінің спиндері ћ\2, демек барлық лептиондар фермиондар.Электр зарядының мәніне қарай лептондарды жоғарғы және төменгілептондарға жіктейді. Жоғарғы лептондардың барлығының электр зарядтары нөлге, ал төменгілерінікі -1-ге тең. Лептондарға тән ішкі кванттық сан-лептондық заряд. Оның мәніне сәйкес лептондарды үш топқа-ұрпаққа бөледі.Әр ұрпақтың өзіне тән лептондық заряды бар және олар үшін осы лептондық заряд қана бірге, ал қалған екеуі нөлге тең. Мысалы электрон мен электрондық лептондық зарядтары , ал Мюондық және тау-лептондық зарядтары нөлге тең.Лептондық заряд барлық лептондар қатысатын әсерлесулерде сақталатын дәл кванттық сан.Лептондар адрондық әсерлесуге қатыспайды, сондықтан оларға адрондарға тән зарядтарды телімеуге болады немесе оларды нөлге тең деп қабылдау керек.Кез-келген элементар бөлшектерге сияқты, әр лептонға сәйкес антибөлшек бар.

73. Пи-мезондар. Қасиеттері. Ең жеңіл мезондар Юкава ядролық әсерлесу кванты ретінде ұсынған пиондар .Ең жеңіл және тарихи бірінші бақылаған мезондар пиондар .Олардың қасиеттерін зерттеулер пиондардың үшеуінің де сипаттамаларының өзара өте жақын екенін көрсетеді;1.олар затпен пәрменді әсерлеседі.2.Олардың массалары бірдей.3.олардың спиндері мен жұптылықтары бірдей.4.Зарядталған пиондардың өмірлерінің ұзақтықтары бірдей. Бейтарап пионның өмір сүру уақыты зарядталған пиондардыкынен әлдеқайда аз.Бірақ,ол олардың ядролық әсерлесуге қатысты сипаттамаларынан емес,электромагниттік және нәзік әсерлесуге қатысты сипаттамаларымен анықталады.Зарядталған пиондардың ыдырауына нәзік әсерлесу,ал битарап пионның ыдырауына электромагнитік әсерлесу жауапты. -мезондардың қасиеттерінің ұқсастығы мен олардың күшті әсерлесуге қатысатындығы,изотоптық инваианттылық принципінің тек нуклондардың емес,пиондардың әсерлесуі үшін де дұрыстығын меңзейді.

74. Протон ішіндегі Пи-мезондар ағыны. Байқау,сараптау әдістері Ең жеңіл мезондар Юкава ядролық әсерлесу кванты ретінде ұсынған пиондар .Ең жеңіл және тарихи бірінші бақылаған мезондар пиондар .Олардың қасиеттерін зерттеулер пиондардың үшеуінің де сипаттамаларының өзара өте жақын екенін көрсетеді;1.олар затпен пәрменді әсерлеседі.2.Олардың массалары бірдей.3.олардың спиндері мен жұптылықтары бірдей.4.Зарядталған пиондардың өмірлерінің ұзақтықтары бірдей. Бейтарап пионның өмір сүру уақыты зарядталған пиондардыкынен әлдеқайда аз.Бірақ,ол олардың ядролық әсерлесуге қатысты сипаттамаларынан емес,электромагниттік және нәзік әсерлесуге қатысты сипаттамаларымен анықталады.Зарядталған пиондардың ыдырауына нәзік әсерлесу,ал битарап пионның ыдырауына электромагнитік әсерлесу жауапты. -мезондардың қасиеттерінің ұқсастығы мен олардың күшті әсерлесуге қатысатындығы,изотоптық инваианттылық принципінің тек нуклондардың емес,пиондардың әсерлесуі үшін де дұрыстығын меңзейді.

75. Кварктар. Жалпы сипаттамасы. Кварктер – қазіргі көзқарас бойынша барлық адрондар құралады деп есептелетін жорамал материалдық нысандар. Кварктердің болуы жөніндегі жорамалды ең алғаш рет америкалық физик М.Гелл-Манн (1929 жылы туылған) мен австриялық физик Д.Цвейг (1937 жылы туылған) бір-біріне тәуелсіз түрде айтқан (1964). “Кварк”деген атаудың дәл аудармасы жоқ. Бұл сөз Д.Джойстың “Поминки по Финнегану” деген романынан алынған. Осы романда “кварк” сөзі анықталмаған, мистикалық нәрсені білдіреді. Кварктер жөніндегі болжам (резонанстардың) көп ашылуына және оларды жүйеге келтіру қажеттілігіне байланысты шықты.Кварктер жорамалы бойынша бариондар үш кварктен (ал антибариондар үш антикварктен), мезондар кварк пен антикварктен құралады. Кварктер (немесе антикварктер) адрондардың ішінде глюондық өрісте ұсталады. Кварктердің спиннен басқа “аромат” және “түс” деп аталатын екі ішкі еркіндік дәрежесіболады. Ал ішкі еркіндік дәрежесінің толық саны 72-ге тең. Әрбір кварк үш “түстің” (шартты түрде “қызыл”, “көк” және “сары”) бірін иеленеді. Бұл терминология оптикалық қасиетке байланысты қойылмаған, тек қолайлылық үшін ендірілген. Үш “түстің” жарық квантын жұтуы да, шығаруы да бірдей болып келеді. Олардың “түстік” күйлерінің массалары да бір-біріне тең. Ал ароматтың белгілісі әзірше бесеу, тағы біреуі (t-кварк) бар деп есептеледі. Әр түрлі “ароматы” бар кварктердің қасиеті де әр түрлі болып келеді. Сондықтан оларды массасының өсуіне қарай мынадай әріптермен белгілейді: u, d, s, c, b, t. Соңғы t-кваркін өте ауыр болғандықтан бақылау мүмкін болмай отыр. d, s, b – кварктердің зарядтары (протон заряды бірлігінде): –-ге, ал қалғандарының зарядтары -ге тең. Кәдімгі қарапайым зат ядро нуклондарының құрамына енетін u және d кварктерден құралады. Бұдан да гөрі ауыр кварктер зарядталған бөлшектер үдеткіштерінде жүргізілген тәжірибелер кезінде жасанды түрде алынуы не ғарыштық сәулелер құрамында байқалуы мүмкін. Көптеген жылдар бойы жүргізілген зерттеулерге қарамастан кварктер(жеңіл де, ауыр да) бос күйде тіркелген жоқ. Кварктерді тек адрондардың ішінде ғана бақылауға болады. Кварктер гравитациялық, әлсіз, электрмагниттік және күшті өзара әсерлердің барлығына да қатысады. Тек кварктердің өздері неден тұратыны белгісіз (мүмкін олар элементар бөлшектер болар). Кварктердің өзіндік өлшемі 10–16 см-ден кем болуы мүмкін.