49 Циклотрондық үдеткіштер. Жұмыс істеу принципі
Циклотрон үлкен электромагнитгің полюстерінің арасындағы вакуумдық камера ішіне орналасқан екі қуыс электрод-дуанттардан түрады. Магнит өрісінің сызықтары дуанттардың орта жазықтығына перпендикуляр бағытталған. Дуанттардың арасындағы саңылаудын ортасына үдетілетін иондардың көзі орналасады. Дуантгарға жоғары жиілікті жоғары вольтты (ондаған, тіпті жүздеген кВ) синусоидал
кернеу
беріледі. Иондар көзінен жылдамдықсыз
шыққан оң иондар осы кезде теріс
зарядталған дуантқа карай үдетіліп,
оның куысына кіреді. Бүл кезде оның
энергиясы qU
-fa тең болады. Дуанттың қуысында ион
магнит өрісінің әсерінен жарты шеңбер
жасап,
уақыттан кеиін саңлауға кaйтып келеді.
Егер осы уақытта саңлаудагы кернеу
кері багытка өзгерсе, ион тағы үдетіледі.
Оның энергиясы тагы qU
-га өседі. Одан кейін цикл каиталанады.
Бүл
цикл көп рет кайталанып, саңылауды өр
өткен сайын бөлшектің энергиясы артып
отырады. Бөлшек үнемі үдетіліп отыру
үшін, оның шеңбер бойымен айналу периоды
мен дуанттарға берілетін айнымалы
тоқгың периоды
бірдей
болуы керек:
Бүл жағдайда бөлшек қозғалатын шеңбердің радиусы
өрнегімен анықгалады, яғни ионның жылдамдығы өскенде, оның траекториясының радиусы да өседі.
n —толық айналым жасаған ионның энергиясы W = 2nU0 дейін артады.
Циклотрондарда протондардың, дейтрондардың, альфа- бөлшектердің, иондардың шоқгарын ондаған мегаэлектронвольтка дейін үдетуге болады.
50 Синхротрон. Үлкен Коллайдер. Жұмыс істеу принципісайын арттыру керек.
Магнитөрісі тұрақгы, электр өрісінің жиілгі уақытқа тәуелді өзгертілетін үдеткіш фазотрон деп аталады. Онын курылымы циклотронның қүрылымына үқсас.
Синхротронда электр өрісінің жиілігі өзгермейді, магнит өрісінің индукциясы иондардың энергиясы өскенде өседі. Сонымен, катар оның сипаттамаларын жақсарту жәнс қүнын төмендету мақсатында күрылымдық өзгерістер де енгізіледі. Синхротронда электрондар радиусы тұрақты орбитада жарық жылдамдыгына өте жақын жылдамдықка дейін үдетіледі. Сондықтан, олардың магнит жүйесін (әлбетте, секторларға бөлінген) сақина пішінді, ал дуанттардың орнына сақина тутік қолданылады.
Синхрофазотронда электр өрісінің жиілігі де, магнит өрісінің индукциясы да, өзара тауелді, иондар радиусы түрақгы тепе-теңдік орбиталарымен қозгалатындай етіп, өзгертіледі. Осыдан, олардың қүрылымы, синхротронның қүрылымына үқсас.
Олар ауыр бөлшектерді (протондар, иондар) үдетуге қолданылады. Олардын көмегімен үдетілген протондардың энергиясы 400ГэВ-қа дейін жеткізілді.
51 Қолданбалы ядролық физиканың тəжірибелік əдістері
Казирги кезде радиоактивти изоптардын гылыми техникалык колданысы оте кен аукымда болып келеди, типти ондиристин озинде, мысалы таукен исинде колданысында улкен монографиялар жазылады. Сондыктан барлык колданыстарын жазбай ак физикалык кубылыстар негизинде колдану багытын атап айтак жон болып келеди. Коптеген физикалык колданыстары ен негизги торт физикалык кубылыстарга негизделген
Биринши кубылыс кез келген радиоактивти изотоп сайкес атомнын мечендык атомы болып келеди. Атом озин озинин негизги атомы сиякты физикалык жане химиялык касиеттер корсететди, бирак онын омирин онын раиоактивтилиги аркылы зерттеуге болады. Меченды атом ролин туракты атомдар изотоптарыда аткара алады.
Екиншиси кубылысты кез келген радиоактивти саулелену затта оту касиетине ие( ол затта не жутылады не шашырайды)
Ушинши кубылыс ядролык нурланулар заттан откен кезде ионизация тугызады.
Жане ен сонгы тортинши кубылыс затта нейтрон, немесе баска нурланулардын асерине затта радиоактивтиктин пайда болуы болып келеди.
Сайкес бул адистер ядролык нурлану туоине байланысты торт типке жиктеледи.
Меченди атомдар
Нурланудын затта оту касиетин колдану
Нурланудын ионизация касетин колдану
Активтиликтин ар турли формаларын колдану