6. Абагульняльныя працы па гісторыі Беларусі

Ужо на пачатковым этапе развіцця гістарычнай навукі БССР прадпрыма- ліся спробы напісання першых абагульняльных (сінтэтычных) пра- цаў па гісторыі Беларусі У.М.Ігнатоўскім, М.В.Доўнар-Запольскім, В.К.Шчарбаковым, У.І.Пічэтай і інш.

Самай вядомай працай па гісторыі Беларусі, якая з'яўлялася падручнікам у навучальных установах рэспублікі, быў «Кароткі нарыс гісторыі Беларусі» У.М.Ігнатоўскага, выдадзены ў Мінску ў 1919 г. Кніга мела ў 20-я гг. чатыры выданні.

У. М.Ігнатоўскі прадставіў нацыянальную канцэпцыю айчын- най гісторыі, перыядызацыя якой грунтавалася на дзяржаўніцкім крытэрыі. Аўтар вызначыў пяць перыядаў: полацкі (ІХ - ХІІ стст.), літоўска-беларускі (ХІІІ - першая палова ХУІ ст.), польскі (другая палова ХУІ - канец ХУІІІ ст.), расійскі (канец ХУІІІ - пачатак ХХ ст.), Беларусь пасля звяржэння царызму. Відавочна, што боль­шая частка тэксту адносіцца да эпохі феадалізму.

Ва «Уводзінах» аўтар падкрэсліў, што БССР не ўключае ўсёй тэрыторыі этнаграфічнай Беларусі. Ён падзяляў думку Доўнар-За- польскага аб расавай чысціні беларусаў - лічыў, што рускія і ўкраін- цы доўгі час жылі «пад турка-мангольскім прыгнётам» і не здолелі захаваць этнічнай чысціні, а беларусы «не спазналі ўплыву ман- гольскай расы».

У сваёй гістарычнай канцэпцыі У.М.Ігнатоўскі зыходзіў з са- мастойнасці і незалежнасці Полацкага княства, якое на роўных вяло барацьбу з Кіевам за «ўплыў на Ноўгарад і першынство ва ўсход- неславянскім свеце». Асобная ўвага надавалася дзейнасці Усясла- ва Брачыславіча і ўплыву хрысціянства (Прадслава, Кірыла Ту - раўскі, Аўраамій Смаленскі). Гісторык упершыню выкарыстаў тэрмін «літоўска-беларуская дзяржава». Ён лічыў, што Полацкае княства перадала ВКЛ свае парадкі, дзяржаўныя ўстановы, мову і культуру. Таму тэрмін «рускі» раўназначны слову «беларускі».

Пасля Люблінскай уніі 1569 г. Літва і Беларусь былі інкарпа- раваны Польшчай і страцілі сваю палітычную і культурную неза- лежнасць. Польскія мова, культура, сацыяльны і палітычны лад, каталіцкая царква занялі пануючае становішча. Ігнатоўскі памыл- кова лічыў Рэч Паспалітую адзінай і непадзельнай дзяржавай.

Гісторыку належыць права першай распрацоўкі новага сюжэ- ту ў гісторыі Беларусі - ролі казацтва. Аўтар бачыў у казацкім руху ХУІІ ст. шырокае антыфеадальнае паўстанне казакоў і мужыкоў. Гэтая пазіцыя была ў далейшым распрацавана В.К.Шчарбаковым, І.Ф.Лочмелем, Л.С.Абецэдарскім.

Тры падзелы Рэчы Паспалітай сталі вынікам унутранага раз- лажэння дзяржавы: сацыяльных антаганізмаў, палітычнай анархіі, нацыянальных і рэлігійных спрэчак. Затым адбылася інкарпара- цыя Беларусі Расіяй.

Канспектыўна, на некалькіх старонках, даследчык раскрыў чацвёрты перыяд айчыннай гісторыі. На думку У.М.Ігнатоўскага, эканамічны і палітычны стан «гнілога вялікага арганізму» прад- вызначыў русіфікацыю, асабліва пасля паўстання 1830 - 1831 гг. Беларускі нацыянальны рух за адраджэнне мовы, культуры, сама- свядомасці і дзяржаўнасці, адпаведна, мае сацыяльныя карані і па- літычна абгрунтаваны. Аўтар адзначыў, што Кастрычніцкая рэва- люцыя 1 91 7 г. вырашыла сацыяльнае пытанне і сутыкнулася з пы- таннем нацыянальным. Таму партыя бальшавікоў вымушана была абвясціць БССР.

Да першых абагульных працаў па гісторыі Беларусі адносіц- ца курс лекцыяў У.І.Пічэты «История белорусского народа», які ўпершыню быў апублікаваны ў дапаможніку «Курс белорусоведе- ния. Лекции, читанные в Белорусском народном университете в Москве летом 1918 г.» (1920 г.). Аўтар прасачыў лінію еўрапейс- кай традыцыі ў гісторыі Беларусі. Ён прытрымліваўся каланіза- цыйнай тэорыі - лічыў, што славяне каланізавалі тэрыторыю Бе- ларусі.

З пазіцыяў дзяржаўнай школы Пічэта прааналізаваў працэс утварэння ВКЛ, яго палітычную пабудову, уніі з Польшчай, узае- маадносіны з Маскоўскай дзяржавай. Аўтар лічыў, што беларускія землі ўвайшлі ў склад новай краіны добраахвотна, хаця ў канцы 30-х гг. адмовіцца ад гэтай пазіцыі. Па прыкладзе М.К. Любаўскага ён назваў ВКЛ «Літоўска-Рускай дзяржавай» з федэратыўнай па- будовай і аўтаноміяй беларускіх зямель. Той жа характар мела Рэч Паспалітая, але Польшча ў ёй займала дамінуючае становішча.

Асобную ўвагу Пічэта прысвяціў рэлігійнаму пытанню на Беларусі, вызначыў становішча сялян, шляхты, раскрыў русіфіка- тарскую палітыку царызму, рэформу 1861 г., дзейнасць земстваў, стан гаспадарчага жыцця ў другой палове ХІХ - пачатку ХХ ст.

У 1924 г. выйшла «Гісторыя Беларусі» У.І.Пічэты. Кніга ахоп- лівае перыяд ад старажытнасці да Люблінскай уніі (1569 г.). Перы- ядызацыя, якую прапанаваў аўтар, заснавана на прынцыпе дзяр- жаўнай прыналежнасці Беларусі. Ён вылучыў пяць перыядаў: 1 ) дагістарычнае мінулае; 2) гісторыя беларускага народа да дру­гой паловы XI ст.; 3) беларускія землі ў XI - XIII стст.; 4) Беларусь у складзе ВКЛ; 5) шляхецкая феадальная дзяржава.

Першы і другі перыяды асвятляюцца ў першым раздзеле пра- цы «Тэрыторыя і яе мінулае». У гэтым раздзеле аўтар разглядзеў рэльеф, рэкі Беларусі, глебы, клімат, раслінны і жывёльны свет, бо гэта, як лічыў У.I.Пічэта, мае самы непасярэдны «ўплыў на гіста- рычнае жыццё народа». Гісторык упершыню ўключыў у гісторыю Беларусі археалагічную перыядызацыю. Пры гэтым ён разглядзеў археалагічныя знаходкі ў Мінскай, Віцебскай і заходніх паветах Сма- ленскай губерняў, што супадала з этнічнай тэрыторыяй Беларусі.

Асаблівасцю працы з'яўляецца тое, што гісторыю Беларусі Пічэта прасачыў у кантэксце агульнай славянскай гісторыі. Ён па- чаў з прарадзімы славян і з іх суседзей - готаў, іранскіх плямёнаў, скіфаў і сарматаў і інш. Аўтар неаднаразова падкрэсліваў, што ў выніку «Вялікага перасялення народаў» славяне пачалі засяляць новыя землі. Гэты працэс у аўтара атрымаў назву «ўсходнеславян- скай каланізацыі», якая была выкарыстана пад уплывам М.К.Лю- баўскага.

Большая частка першага раздзела прысвечана гісторыі «бела- рускага племені» да першай паловы XI ст.: паслядоўна разглядаец- ца гісторыя племянных саюзаў, утварэнне дынастычнай дзяржа- вы, гандлёвыя сувязі, грамадства, дзяржаўны лад, хрысціянізацыя Беларусі і прававыя нормы.

Раннюю гісторыю Полацкай зямлі Пічэта разглядаў як бараць- бу «поўначы» і «поўдня» - варажскіх княстваў і Ноўгарадскага і Кіеўскага княстваў за гандлёвыя шляхі. Паміж гэтымі княствамі апынуліся полацкія крывічы, дрыгавічы, драўляне і інш. Вынікам была перамога «поўначы». Утворанае дзяржаўнае аб'яднанне аў- тар назваў Кіеўскай дзяржавай. Прычыны паходаў славян на Візан- тыю, Камскую Булгарыю, Хазарыю і г.д. Пічэта абгрунтаваў «не- абходнасцю наладзіць гандлёвыя справы», «гандлёвымі інтарэ- самі». Пры гэтым ён ужыў тэрміны-мадэрнізмы «прамысловая Візантыя», «прадметы індустрыі і ўсходняй прадукцыі», «суполь- ны капітал».

Менш увагі аўтар надаў праблемам грамадскага і дзяржаўна- га ладу, культуры перыяду IX - XI стст. Пры гэтым Пічэта асабліва падкрэсліў значную ролю веча пры «пэўнай слабасці княжай ула- ды і пры нязначным аб'яднанні ў палітычных адносінах паасоб- ных краін з Кіевам».

Утварэнню і гісторыі самастойных Полацкай, Тураўскай і Смаленскай «земляў-краінаў» прысвечаныя другі і трэці раздзелы кнігі. Даследчык меркаваў, што пачатак умацавання палітычнай самастойнасці Полацкага княства прыпадае на княжанне Брачы- слава Ізяславіча, бо «Полацкая зямля не ўвайшла ў склад Кіеўскай дзяржавы». Прычыну феадальных усобіцаў гісторык бачыў у па- рушэнні спадчыннага права Яраславічамі. Аўтар выказаў мерка- ванне, што падзел Кіеўскай дзяржавы «бярэ пачатак у нормах агуль- наславянскага сямейнага права». Аднак першаснымі ён лічыў эка- намічныя адносіны: «Кіеўская дзяржава, зложаная з паасобных зямель-краін, звязаных з Кіевам толькі эканамічнымі адносінамі, была ўнутры вельмі слабай», і «шэраг з'яў эканамічнага характару ў выглядзе скарачэння дняпроўска-візантыйскага гандлю прыспя- шылі працэс распаду».

Пічэта вызначыў акалічнасці і асаблівасці палітычнага раз- віцця Полацкай, Турава-Пінскай, Смаленскай земляў, прысвяціў- шы апошняй вялікі раздзел кнігі. Адзначым, што гісторыя Сма- ленскага княства гэтага перыяду недастаткова вывучаецца ў сучас- най беларускай гістарыяграфіі.

Як і яго сучаснікі (У.М.Ігнатоўскі, М.В.Доўнар-Запольскі), Пічэта зрабіў грунтоўны агляд культурнага развіцця беларускіх зямель у XI - XIII стст. Пры гэтым ён лічыў, што «галоўным ася- родкам беларускай асветы быў Смаленск». Гэтая думка супярэчыць яго выказванням аб тым, што Полацкая дзяржава стала незалеж- най ужо ў XI ст., а Смаленская - толькі ў XII ст. Яна адрозніваецца ад меркаванняў Ігнатоўскага, які лічыў калыскай беларускай куль­туры Полаччыну, і Доўнар-Запольскага, які вылучаў тры цэнтры: Тураў, Смаленск, Полацк. Цікава, што з' яўленне моўных адмет- насцяў на беларускіх землях УХПічэта аднёс да XIII ст. (1229 г.), называючы іх «смаленска-полацкай гутаркай».

Вельмі нязвыклым для тагачаснай гістарыяграфіі з' яўляецца раздзел, прысвечаны палітычнай думцы XI - XIII стст. Гэтага няма ні ў папярэднікаў Пічэты, ні ў далейшых навуковых распрацоўках.

Канцэпцыя УГПічэты аб генезісе ВКЛ не вызначаецца арыгі- нальнасцю. Відавочна, што гісторык пайшоў следам за сваім на- стаўнікам М.К.Любаўскім. Пэўнае адрозненне ёсць толькі ў тым, што Пічэта акцэнтаваў увагу на тэрытарыяльна-этнічным характа- ры гістарычнай Літвы. Аўтар падкрэсліваў літоўска-беларускі ха- рактар дзяржавы, у прыватнасці, звязваў працэс станаўлення дзяр- жавы з князямі Войшалкам і Віценем. На думку даследчыка, ВКЛ уяўляла сабой «федэрацыю краін, звязаных з цэнтрам вельмі не- трывалымі вузламі». У.ГПічэта прывёў дэталёвы агляд падзей дру­гой палавіны XIV ст. Асабліва падрабязна ён раскрыў характар узае- маадносін з Масквой, пачынаючы ад часоў Казіміра Ягелончыка.

Вельмі важным з'яўляецца раздзел, у якім разглядаецца раз- віццё гаспадаркі ў XV - першай палове XVI ст. Аўтар прааналіза- ваў прычыны слабасці дзяржаўнага скарбу і малую эфектыўнасць гаспадарчай дзейнасці ўвогуле. Гэта вызначала малыя выдаткі на войска, залежнасць гаспадара ад магнатаў.

У пятым раздзеле кнігі разглядаецца ўтварэнне Рэчы Паспал- ітай. Унутрыпалітычныя адносіны і Лівонская вайна пададзены Пічэтам канспектыўна. Значна больш гаворыцца аб захадах, якія рабіў урад ВКЛ для павышэння абароназдольнасці краіны.

Уважліва падыйшоў Пічэта да асвятлення беларускага Адра- джэння XVI ст. Тут ён зрабіў значны крок наперад у тагачаснай беларускай гістарыяграфіі. Пачатак беларускага Адраджэння дас- ледчык звязаў з ростам гандлёвых адносін з Заходняй Еўропай, па- велічэннем тавараабмену, са з'яўленнем багатага мяшчанства і ба- гатых землеўладальнікаў (г.зн. з узнікненнем сацыяльных слаёў, падрыхтаваных да ўспрыняцця культуры новага ўзроўню), бо ме- навіта «гандлёвыя сувязі з Захадам пазнаёмілі літоўска-беларускіх землеўласнікаў з еўрапейскай культурай». Гуманізм на Беларусі Пічэта ўпершыню падзяліў на дзве плыні: гарадскую і шляхецкую. Пры гэтым аўтар сцвярджаў, што «гарадскі гуманістычны рух меў замкнёны характар і не выходзіў за межы горада».

Да асаблівасцяў кнігі можна аднесці ўжыванне аўтарам раз- настайных тэрмінаў-мадэрнізмаў, напрыклад, «абрабляючая пра- мысловасць», «здабываючая прамысловасць», «банкроцтва», «партыя», «інтэлігенцыя». Характарызуючы эканамічныя і грамад- скія стасункі XIII - Х^ і XV - XVI стст., ён ужывае такія паняцці, як «еўрапейскі капітал», «рабочы клас», «каланіяльныя прадукты», «буржуазія».

Варта адзначыць, што Пічэта размяшчаў цэнтр беларускай цывілізацыі на Смаленшчыне. Беларусь ён бачыў на землях По- лаччыны, Віцебшчыны, Смаленшчыны, Міншчыны. Магчыма, гэта тлумачыцца настроямі ў тагачасным беларускім грамадстве. У гэты час адбываліся «ўзбуйненні» БССР, што патрабавала пэўнага ідэа- лагічнага абгрунтавання.

Самай аб'ёмнай сярод напісаных у 20-я гг. сінтэтычных пра- цаў па гісторыі Беларусі лічыцца «История Белоруссии» М.В.Доў- нар-Запольскага. Кніга не была надрукавана пры жыцці аўтара з палітычных прычынаў. Аўтар працаваў над рукапісам, які задум- ваўся як вучэбны дапаможнік для тэхнікумаў і вышэйшай школы, з 1918 па 1926 г.

Доўнар-Запольскі прапанаваў сваю ўласную перыядызацыю гісторыі Беларусі. Першы перыяд - «старажытны» (УІІ - ІХ ст.), другі - «княжаскі (Х - ХІІІ ст.), трэці - «Вялікае княства Літоўс- кае» (ХІІІ - першая палова ХУІ ст.), чацвёрты - «эпоха ўніі з Польшчай» (другая палова ХУІ - канец ХУІІІ ст.), пяты - «перыяд падзелаў» (канец ХУІІІ - першая трэць ХІХ ст.), шосты - «эпоха рускага панавання» (другая трэць ХІХ - канец ХІХ ст.), сёмы - «эпо­ха нацыянальнага адраджэння» (мяжа ХІХ - ХХ ст.), восьмы - «ба- рацьба за дзяржаўнасць» (1915 - 1919 гг.). Перыядызацыя сведчыць, што галоўнай праблемай, якую даследаваў аўтар, была праблема дзяржаўнасці на тэрыторыі Беларусі.

Канцэпцыя айчыннай гісторыі Доўнар-Запольскага грунтуец- ца на палажэннях яго першых працаў канца ХІХ ст. і апублікава- ных працаў дзеячоў беларускага нацыянальнага руху. Яна вызна- чаецца наступнымі тэзісамі: паходжанне беларусаў з крывічоў, дры- гавічоў, радзімічаў («пачатак развіцця беларускай нацыі»); «расавая чысціня» беларусаў і палякаў; «каланізацыйная тэорыя» (славянс­кая каланізацыя тэрыторыі Беларусі); Ноўгарад - калонія Полац- ка; ідэя Літоўска-Рускай дзяржавы; прыярытэт сацыяльна-экана- мічнай гісторыі; дамінаванне нацыянальнага руху над сацыяльным; непрызнанне Кастрычніцкай рэвалюцыі (нават не ўзгадваецца ў тэксце); вядучая роля БНР у фармаванні беларускай дзяржаўнасці.

Рукапіс кнігі Доўнар-Запольскага быў разгледжаны намесні- кам загадчыка аддзела друку пры ЦК КП(б)Б В. А. Сербентам (1895 - 1980 гг.), які наклаў рэзалюцыю: «рукапіс нельга дазволіць друка- ваць» за нераскрытую ролю рабочага класа, завышаную ацэнку БНР і БСГ. 28 студзеня 1926 г. адбылося закрытае пасяджэнне Бюро ЦК КП(б)Б па гэтым пытанні. У пастанове адзначалася: «1. Признать, что книгу Довнар-Запольского издавать нельзя как выражающую позицию белорусского национального демократизма и в корне ис­кажающую историю Беларуси. 2. Рукопись взять в собственость БелГИЗа... для использования в порядке секретного материала... 3. Считать необходимым подвергнуть широкой критике книгу... в целях развёртывания идеологической борьбы против националь­ного демократизма». На новым пасяджэнні Бюро ЦК КП(б)Б, якое адбылося 4 лютага 1926 г., Сербента атрымаў даручэнне напісаць у газету «Савецкая Беларусь» шэраг артыкулаў з крытыкай Доў- нар-Запольскага.

Не заладзіліся асабістыя адносіны Доўнар-Запольскага з рэк- тарам БДУ У.І.Пічэтам, які садзейнічаў ад'езду даследчыка з БССР. У верасні 1926 г. М.В.Доўнар-Запольскі пад прымусам ЦК КП(б)Б і органаў НКУС назаўсёды пакідае Беларусь. Сям'я пераязджае ў Маскву, дзе вучоны працуе прафесарам Ціміразеўскай сельскагас- падарчай акадэміі, выкладчыкам у Інстытуце народнай гаспадаркі імя Г.В.Пляханава, правадзейным членам Інстытута гісторыі АН СССР.

Вельмі цяжкім быў для Доўнар-Запольскага перыяд з другой паловы 1920-х гадоў. У 1927 г. яму споўнілася 60 гадоў. У Беларусі ўсё шырэй разгортваецца барацьба супраць нацдэмаў. 1 4 чэрвеня 1929 г. Бюро ЦК КП(б)Б прыняло рашэнне «Паведаміць ЦК ВКП(б) аб тым, што ЦК КП(б)Б катэгарычна супраць кандыдатуры Доў- нар-Запольскага ў Акадэмію Навук СССР». У 1930 - 1934 гг. прак- тычна ўсе працы Доўнар-Запольскага жорстка крытыкуюцца. Сам ён абвінавачваецца ў нацыянал-дэмакратызме, неанародніцтве і нават фашызме. Асабліва стараецца яго былы вучань А.Аглоблін, які абвяшчае барацьбу супраць буржуазнай гістарычнай школы Доўнар-Запольскага адной з найважнейшых задачаў савецкай гіста- рычнай навукі. Не абыйшоў яго сваёй увагай і акадэмік Шчарба- коў. У сваёй працы «Класавая барацьба і гістарычная навука на Беларусі: Гістарыяграфічныя нарысы» (1934 г.) ён назваў Доўнар- Запольскага «ідэёлагам і правадыром наццэмаў на Беларусі». 30 верасня 1934 г. Доўнар-Запольскі памёр.

Да абагульняльных працаў па гісторыі Беларусі адносіцца кніга В.К.Шчарбакова «Нарыс гісторыі Беларусі», першая част- ка якой была выдадзена ў 1934 г. Даследчык на падставе прынцы- пу партыйнасці прааналізаваў гістарычнае развіццё Беларусі са старажытных часоў па ХVІІІ ст. Перыядызацыя аўтарам пабудавана на марксісцкім фармацыйным падыходзе: вызначаюцца «першабыт- на-камуністычнае грамадства і яго разлажэнне», «развіццё феадаліз- ма і класавая барацьба да сярэдзіны ХV ст.», «далейшае развіццё феа- дальна-прыгонніцкай гаспадаркі і рост эксплуатацыі сялянства», «ся- лянскі рух у ХVІ і ХVІІ ст.», «феадальна-прыгонніцкія адносіны і барацьба сялянства ў другой палове ХVІІ і ў ХVІІІ ст».

У цэнтры ўвагі В.К.Шчарбакова - эканамічныя працэсы і кла­савая барацьба ў Беларусі. Пры гэтым адчуваецца мадэрнізацыя гістарычнага мінулага. Напрыклад, прычынамі ўтварэння ВКЛ аў- тар лічыць аб'яднанне кіруючых колаў супраць абшчыннага ся­лянства з мэтай захопу яго земляў і пераўтварэння ў прыгнечаны клас, знешняя небяспека ад мангола-татараў і крыжакоў. Праўда, даследчык вызначыў ВКЛ як «Літоўска-Беларускую дзяржаву».

Падзеі палітычнага жыцця падаваліся з прыярытэту класавай барацьбы. Нават Люблінская унія, згодна з Шчарбаковым, была вынікам сялянскага руху. Аўтар адмаўляў магчымасць культурна- га развіцця ў эпоху феадалізму, таму не раскрыў дзейнасць Ф.Ска- рыны, В.Цяпінскага, С.Буднага. Дарэчы, ён увёў паняцце «феадаль- ная культура»: «У феадальным, а таксама і капіталістычным гра- мадстве ўласна культурай лічылася культура панавальных класаў». Царква абвінавачвалася ў тым, што яна падтрымлівала толькі вуз- кую грамадскую праслойку, а гісторыкі нацыянальна-дэмакратыч- нага кірунку не далі «выразна класавай ацэнкі ўсіх гэтых з'яў феа- дальнай культуры».

Пад кіраўніцтвам У.І.Пічэты ў чэрвені 1941 г. выйшлі «На- рысы па гісторыі Беларусі». У гэтай калектыўнай працы гістарыч- нае мінулае Беларусі разглядалася са старажытных часоў да падзе- лаў Рэчы Паспалітай. Але ў гады нямецка-фашысцкай акупацыі амаль увесь тыраж кнігі загінуў і не дайшоў да чытача.