Балада, байка, прытча як кананізаваныя жанры

Балада – невялікі сюжэтны верш фантастычнага ці гераічнага характару на гістарычную або сучасную тэму. Падзеі, пра якія расказваецца ў баладзе, часта маюць трагічную развязку (“Балада аб чатырох заложніках” А.Куляшова, “Герой” П.Панчанкі).

Існуюць два віды балады – народныя і літаратурныя. Народныя балады – больш раннія па часе ўзнікнення. У аснове іх – незвычайныя, нярэдка трагічныя падзеі ў асабістым ці сямейным жыцці чалавека, гераічныя моманты ў жыцці грамадства пэўнага сацыяльнага асяроддзя.

Літаратурныя балады ўзніклі на аснове народных яшчэ ў сярэднія вякі. Асаблівае пашырэнне набыла героіка-фантастычная балада ў паэзіі сентыменталістаў і рамантыкаў (Бёрнс, Колрдж – у Шатландыі і Агнліі, Гётэ, Шылер, Гейнэ – у Германіі, Гюго – у Францыі, В.Жукоўскі, В.Пушкін, М.Лермантаў – Расіі). На аснове беларускага фальклору цыкл якравых балад напісаў А.Міцкевіч – “Свіцязянка”, “Рыбка”, “Пані Твардоўская”.

Ліра-эпічны жанр балады – кананізаваны жанр. Ён прадугледжвае наяўнасць сюжэту (звычайна простага, адналінейнага) і, як правіла, яго эмацыйнага асэнсавання лірычным героем. Форма арганізацыі мовы вершаваная, памер адвольны. У баладзе часта назіраецца загадкавасць, тайна, з якой звязана ўзнікненне умоўна-фантастычнай вобразнасці (Жукоўскі); нярэдкі матыў року, лёсу (“Песнь о вещем Олеге) Пушкіна, “Баллада о прокуренном вагоне” А. Качаткова). Пафас ў баладзе ўзвышаны (трагічны, рамантычны, гераічны).

Байка – невялікі, звычайна вершаваны, алегарычны твор павучальна-гумарыстычнага ці сатырычнага характару.

Байка (ад старажытнарус. баяць, расказваць) – невялікі, найчасцей вершаваны алегарычны твор павучальна-гумарыстычнага або сатырычнага зместу. Фабула байкі сціслая, дзеянне развіваецца хутка. Дапамагае дыялагічная будова твора. Пішуцца пераважна вольным вершам. Важны элемент мараль, якая падаецца ў канцы, радзей на пачатку твора. Адзін з самых старажытных жанраў. Генетычна звязаны з казкай пра жывёл. Сталую жанравую форму байка набыла ў ст. Грэцыі (Эзоп, жыў у УІ ст. да н.э.). Да байкі звярталіся таксама Архілох, Сафокл, Платон. Пісьменнікі ст. Рыма Энній, Луцылій, Гарацый, Федр, Бабрый. У ІІІ ст. да н.э. з”явіўся зб. індыйскіх баек “Панчататра”. Спачатку байка існавала як празаічны твор. Але ўжо рымскія паэты выкарыстоўваюць вершаваную форму. У цэлым жа празаічная байка пераважае да ХУІІ ст. Вывучэнне байкі пачалося ў антычнасці. Папулярным жанр быў у часы сярэднявечча. Тады фарміруецца ўяўленне пра структурны канон байкі. За ўзор узята байка Эзопа. Уступ (паведамленне пра пэўную маральную ідэю) – узноўленая гісторыя – заключная частка (мараль).

Жанр байкі – адзін з нешматлікіх кананізаваных жанраў.

Вобразная сістэма байкі будуецца на прынцыпе алегорыі, яе персанажы абазначаюць пэўную абстрактную ідэю – улады, справядлівасці, невуцтва і г.д. Таму і канфлікт у байцы трэба шукаць не столькі ў сутыкненні рэальных характараў, колькі ў супрацьстаянні ідэй: так, в байца І.Крылова “Воўк і Ягня” канфлікт не паміж Воўкам і Ягнём, а паміж ідэямі сілы і справядлівасці; сюжэт рухаецца не столькі жаданнем Воўка паабедаць, колькі яго імкненнем надаць гэтаму “законный вид и толк”.

Байка – жанр сінтэтычны. У ёй сыходзяцца адзнакі

Эпасу (апісанне месца дзеяння, герояў),

Драмы (паказ дзеяння, самавыяўленне герояў у дыялогавай форме).

Лірыкі (мараль, вывады, ацэнкі).

У сувязі з гэтым змест байкі яе змест (сюжэт) можна лёгка пераказаць (“Дыпламаваны баран”). Байку лёгка ператварыць у п’есу: дзейнічае спачатку Баран, б’ючыся лбоб аб сцяну, затым адбываецца яго дыялог з Кошкаю. Аўтар, стоячы воддаль на сцэне, каментуе тое, што бачыць.

Ад лірыкі ў гэтай байцы – мараль, вывад.

Мова байкі спакойна-апавядальная, блзкая да гутарковай; верш – вольны разнастопны ямб.

Праслаўленым байкапісцам у рускай літаратуры з’яўляецца І.А.Крылоў. У беларускай літаратуры да жанру байкі звярталіся Ф.Багушэвіч, Я.Купала, Я.Колас. Асабліва вялікі ўклад у развіццё гэтага жанру ўнёс К.Крапіва. З іншых байкапісцаў вядомы Ул.Корбан, Э.Валасевіч.

Прытча – сціслы фальклорны або літаратурны аповед павучальнага зместу, алегарычны па форме. Блізкі да байкі (павучальнасць, алегарызм, філасафічнасць, знешння падобнасць пабудовы). Адрозненні: байка малюе характары людзей, выкрывае іх негатыўныя рысы, у прытчы на характары людзей звяртаецца мала ўвагі, яны неканкрэтныя, нават абстрактныя, цалкам залежаць ад ідэі твора. Байка – сатырычны твор, прытча сатырычны змест нясе рэдка.

Прытча падзяляецца на

• рэлігійную і свецкую,

• філасофскую і маральную,

• а таксама фальклорную.

Існуе як кароткае павучальнае выслоўе (прыказка, прымаўка, сентэнцыя), як фабульная (празаічная і вершаваная), прытча-параўнанне і інш. У аснову прытчы пакладзены прынцып парабалы: аповед адрываецца ад сучаснага аўтару свету, часу і канкрэтных абставін, далей жа, рухаючыся быццам па крывой, зноў вяртаецца да прадмета гаворкі і дае філасофска-этычнае яго асэнсаванне і ацэнку. У “надчасавым” змяшчаецца характарыстыка сучаснасці, абраны факт канцэнтруе комплекс існуючых супярэчнасцей і адносіны аўтара да іх.

У прытчы, паводле Ф,Скарыны, схавана “мудрасць”, як моц у дарагім камені, і золата ў пяску, і ядро ў арэху”. Да прытчы у сваіх знакамітых словах-казаннях часта звяртаўся Кірыла Тураўскі (ХІІ ст.). Шмат прытчаў у Бібліі. На аснове адной з іх С.Полацкі напісаў камедыю “Аповесць пра блуднага сына”. Своасаблівымі прытчамі з’яўляюцца “Казкі жыцця” Колса. У ХХ ст прытча аказала ўздзеянне на паэтыку нават буйных эпічных твораў – рамана, аповесці. У сувязі з гэтым слушна гавораць пра прытчавасць прозы некаторых буйных сусветных пісьменнікаў – Ф.Кафкі, Ж.П.Сатра, А.Камю, Чынгіза Айтматава (Кыргызстан), Васіля Быкава (Беларусь). У В. Быкава сустракаем і асобныя прытчы (“Тры словы нямых”, “Страх”, “Хутаранцы”, “Пахаджане”, “Вуціны статак” і інш.).

Аўтарскія жанры. Аўтарскія жанры Алеся Разанава (версэты, вершаказы, пункціры, квантэмы, зномы, і інш.)

Алесь Разанаў (нар. 05. 12. 1948), аўтар зборнікаў “Адраджэнне” (1970), “Назаўжды” (1974), “Каардынаты быцця” (1976), “Шлях-360” (1981), “Вастрыё стралы” (1988), “У горадзе валадарыць Рагвалод” (1992), “Паляванне ў райскай даліне” (1995), “Рэчаіснасць” (1998), заснаваў і ўвёў у беларускую паэзію новыя формы – версэты, вершаказы, квантэмы, зномы, пункціры.

У 1990 г. за кнігу “Вастрыё стралы А.Разанаву прысуджана дзяржаўная прэмія Беларусі імя Янкі Купалы.

Творы А.Разанава перакладзены ў 20-ці краінах свету. Яго паэтычныя зборнікі выйшлі ў Германіі, Балгарыі, Грузіі, Польшчы. Некаторыя з іх уяўляюць творы-білінгвы. Рэцэнзіі га яго творы змяўчаліся ў замежным друку, напрыклад, у выданнях Германіі, Польшчы, Літвы, Ўвейцарыі, Аўстрыі і інш. А.Разанаў пачаў пісаць па-нямецку. Кнігай “Wortdichte” (2003) ён прэзентуе сябе як нямецкамоўны аўтар. Талент і творчасць паэта, як бачым, уключаны ў сусветную культурную прастору. У 2003 г. А.Разанаў уганараваны прэстыжнай еўрапейскай літаратурнай прэміяй імя Ёгана Готфрыда Гердэра.

ВЕРСЭТЫ

В.П. Рагойша: Версэт напісаны прозай невялікі лірычны твор, які сваёй вобразнасцю, павышанай эмацыянальнасцю і своеасаблівай рытмічнасцю набліжаецца да паэзіі. Версэт – гэта, па сутнасці, твор, паэтычны па змесце і і празаічны па форме выяўлення гэтага зместу. У ім няма вершаванага рытму, метра і рыфмыю У той жа час яму характэрныя многія іншыя прыкметы паэтычнага выказвання – у змесце(матывы, ідэі, вобразы тыя ж, што і ў паэзіі), ў агульнай лірычна-суб’ектыўнай танальнасці, паэтычнай вобразнасці, у сінтаксісе (інверсія, паўторы, звароты, недасказы), у кампазіцыі (невялікі памер, падзел твора на дробныя абзацы, што нагадваюць строфы у звычайным вершы, адсутнасць сюжэта).

Алесь Разанаў.

Ланцуг.

На панадворку сабакі: на ланцугу.

Яны адважныя – дакуль дазваляе

ланцуг,

куслівыя – дакуль дазваляе ланцуг,

брахлівыя – дакуль дазваляе лан-

цуг,

і злуюцца яны на ланцуг такса-

ма – дакуль дазваляе ланцуг.

Наводдалі, вакол іх, блукаюць

ваўчыныя зграі.

Яны прынюхваюцца да сабак, пры-

слухоўваюцца да сабак, але бліжэй усё

роўна не падступаюць:

не дазваляе ланцуг.

Шыльдачкі.

На дрэвах – шыльдачкі.

На іх напісана, колькі якому дрэву

Гадоў, як яно называецца, якая яго

Таўшчыня і вышыня.

Людзі праходзяць міма дрэў, не

Заўважаючы іх, яны чытаюцб шыль-

дачкі…

А сведчанні дрэў так і застаюцца

непачутыя,

а пісьмёны дрэў так і застаюцца не-

прачытаныя.

У крузе.

Свет безумоўна дапытваецца ў мяне,

куды я іду.

Але хіба я ведаю сваю канчатковую

мэту? Я толькі спраўджваю тое, на што

здатны, што вымагае ад мяне жыццё:

засмяглы – п’ю ваду,

галодны – ем хлеб,

зняможаны – адпачываю,

адпачыўшы, імкнуся наперад – і

апынаюся на сваіх слядах.

Я ў крузе, дзе слова шукае Слова, а

чалавек – Чалавека.

ВЕРШАКАЗ – напісаная ў форме версета паэтычная медытацыя, у аснове якой – роздум пра сутнасць нейкай рочы, прадмета, з’явы. Галоўны мастацкі сродак, што арганізуе вершаказ,– паэтычная этымалогія. Па сутнасці, вершаказ уяўляе сабой разгорнуты паэтычны этымалагізм, у якім выяўляюцца падчас самыя нечаканыя асацыятыўныя сувязі паміж асобнымі словамі-паняццямі на аснове іх гукавога падабенства.

Каса.

Каса – косая, аднак там, дзе яна

праходзіць, застаюцца чыстыя, без кас-

мыкоў, касынкі лугоў і роўныя каснікі

пакосаў.

Каса не спакушаецца славай і не

Выстаўляецца напаказ: яна толькі пер-

шаю, у расу, каштуе тыя “смакосы”,

якія пасля будуць каштаваць каровы і

козы.

Каса касуе ўсё, што ўзводзілі вясна

і лета: яе кранае не краса званцоў, ка

сачоў ці каласоўнікаў, а косінісы і ка-

тангенсы стасункаў з імі.

Пасада ў касы каставая – ад Ка-

сандры: яна прадказвае ўсім аднолька-

вы лёс і сама ж вершыць яго.

На касу, як на смерць, касавурацца

гусакі, на касу сыкае асака, яе куса-

юць камяні, ад яе адкасоўваюцца ку-

сты, але, вітаючыся з ёю, касу ксціць

касец Ясь і – развітваючыся з ёю –

касінер Кастусь.

Гузік.

Гузік спрытна ўлазіць у шчыліну-

пятлічку, але назад вылезці не можа,

застаючыся вязнем свайго спрыту, сва-

ёй зухаватасці.

Гузік не гуз, але мае з гузам

блізкае падабенства, не туз, але гэтак-

сама, як туз, знаходзіцца на адказным

месцы: ім звязваецца ў адно цэлае ле-

вае і правае, ніз і верх, на ім трымаец-

ца ўсё адзенне.

Гузік – глузд, гузік – розум, ён

нейтралізуе сабою памкненні да раз’яд-

нання і бярэ на сябе найбольшую –

“тузінную”– нагрузку: яго круцяць,

тармосяць, тузаюць, і толькі тады,

калі гузік знікае (адшпільваееца ці вы-

рываецца), кашуля (ці блузка, ці

камізэдька, ці кажушок) рахістваец-

ца, распадаецца напалам.

У музыцы адзення гузік усяго адзін

гук, але гук ключавы, гук мужны.

ПУНКЦІРЫ

Жанр пункціраў з’яўляецца для А.Разанава адным з самых улюбёных. У яго паэтычных зборніках у пераважнай большасці змяшчаюцца творы менавіта гэтай жанравай прыналежнасці. Можна сказаць, што аўтар працуе над пункцірамі з зайздросным пастаянствам. У зборніку “Назаўжды” (1974), апрача класічных вершаў і паэмы з аднайменнай назвай, аўтар вынес на суд чытачоў 90 пункціраў. Яны, нібы пацеркі, рассыпаны па ўсім творчым шляху паэта. З’явілася нават цэлая кніга твораў гэтага паэтычнага жанру, якая выйшла ў Германіі,– “Гановерскія пункціры” (2002). Жанр пункціраў стаў тым самабытным зернем, з якога вырасла моцнае, “разгалістае” дрэва разанаўскай паэзіі, – версэты, паэмы, вершаказы, зномы, вершасловы. Яны акрэслілі прастору для мастацкіх пошукаў, у першую чаргу ў галіне формы.

Пункціры – лаканічныя творы, насычаныя асацыятыўным падтэкстам. Звычайна яны будуюцца на нейкай дамінуючай лэталі, аднак у іх заўсёды ўторымліваецца магчымасць больш поўнага развіцця закладзенай думкі. Сваёй фармальнай арганізацый пункціры пацвярджаюць вядучую тэндэнцыю, якой прытрымліваецца А.Разанаў у саёй творчасці, – укласці ў ў мінімальную форму максімальны тэкст.

*

Каб дачакацца,

не хапіла хвіліны,

каб назаўсёды расстацца –

хапіла якраз

хвіліны.

*

Людзі,

аблокі,

дрэвы,

з якімі ў мінулым расстаўся,–

няма да каго вярнуцца –

таксама з мінулым рассталіся.

*

Паміж усім на зямлі

дзве адлегласці:

паменшыцца адна –

павялічыцца другая…

Калі мы далёка – блізка,

калі мы блізка – далёка.