8. Зайымдар бойынша шығындарды тану, 23 хқес. 9. Еңбек ақы бойынша қысқа мерзімді кредиторлық борыштар есебі.

Қызметкерлермен еңбек ақы бойынша есеп айырысулар 19 ХҚЕС негізінде есепке алынады. Осы стандарт компаниядан келесіні тануды талап етеді:

а) міндеттеме – қызметкер келесіде төленуге тиіс сыйақы үшін жұмыс, қызмет атқарса;

ә) шығын – егер компания сыйықға қызметкердің жұмыс істеу нәтижесінде пайда болатын экономикалық тиімділікті пайдаланса.

Жұмысшылар мен қызметкерлердiң өндiрген өнiмдерi мен iстеген жұмыстарына толтырылған алғашқы құжаттар мен жұмыс уақытының алғашқы табельдерi оларға еңбек ақы есептеу және оны төлеу үшiн субьектiнiң цехынан, бөлiмшелерден субьектiнiң әкiмшiлiгi белгiлеген мерзiмде бухгалтерияға келiп түседi. Еңбек ақы есептеу үшiн бұл толтырылған құжаттар мен табельдердiң дұрыс толтырылуы мұқият тексерiлiдi. Жалпы жұмысшылар мен қызметкерлерге есептелiнетiн еңбекақы негiзгi және қосымша болып екiге бөлiнедi.

Жұмысшылар мен қызметкерлерге еңбекақыны есептеудiң тiкелей кесiмдi жүйесi бойынша – бiр жұмысшының немесе бiр бригаданың өндiрген өнiмiнiң, iстеген жұмысының бәрi тек қана еңбек бағасымен есептелiнедi. Бұл жүйе бойынша еңбекақы мөлшерi – бұл құжатта көрсетiлген, өндiрiлген өнiмнiң санын сол өнiмнiң бiр данасына қарастырылған яғни белгiленген еңбек бағасына көбейту арқылы табады.

Еңбек жайлы есеп беруде көп салалы қызмет атқаратын шаруашылық субъектiсiнiң жұмысшылары мен қызметкерлерiн негiзгi қызмет атқаратындар және негiзгi емес қызмет атқаратындар – деп екi топқа бөлiнедi

Бухгалтерлiк есепте жұмысшы қызметкерлердiң саны мен олардың жұмыс iстеген уақытын есепке алуға тура келедi. Шаруашылық субъектiсiндегi қызмет атқаратын адамдардың жалпы саны олардың ,,тiзiмдегi саны,, - деп аталады.

Жалпы шаруашылық субъектiсiнде, өнеркәсiпте әлеуметтiк қамсыздандыру бойынша жұмыста мертiккен (жарақат алған) жұмысшылар мен қызметкерлерге, жүктi немесе балалы болған әйелдерге тағы да басқа заңда қаралған жағдайында жәрдемақы мөлшерi үздiксiз еңбек стажының ұзақтығына қарамастан есептелiнiп төленедi.

Шаруашылық субъектiсiнде еңбекке уақытша жарамсыздыққа жәрдемақы мына жағдайларда төленбейдi :

1.Өзiне берiлген және басқа да мiндеттердi атқарудан бас тартып, өз денсаулығына зиян келтiрген, сондай-ақ өтiрiк ауырған жұмысшылар мен қызметкерлерге. Егер осындай жағдай бойынша бұрын жәрдемақы төленiп қойған болса, онда сот шешiмiмен жәрдемақы қайтарылуы тиiс;

2.Еңбекке уақытша жарамсыздығы жұмысшылар мен қызметкерлердiң iшiмдiк iшiп мас болуы салдарынан болса:

3.Еңбекке уақытша жарамсыздығы қылмыс iстеу салдарынан болған жағдайындағы зақымданудан болса :

4.Өз бетiнше емделген жұмысшылар мен қызметкерлерге.

Бұл жоғарыда айтылған жәрдемақылардың барлығы да шаруашылық субъектiсiндегi жұмысшылар мен қызметкерлердiң еңбекақы қорының құрамына кiргiзiлмейдi.

10. Бағаланушы міндеттемелер есебі: кепілдік міндеттемелері; заңды шағым талаптары бойынша міндеттемелер; қызмет-керлерге сыйақылар бағаланушы міндеттемелер; басқа да бағаланушы міндеттемелер. 11. Басқа да міндеттемелер есебі: алынған аванстар; алдағы кезең кірістері; шығарылуға тиісті топтар міндеттемелері; өзге де міндеттемелер.

Бағалау міндеттемесі көлемі бойынша белгісіз не белгіленбеген орындалу мерзімі бар міндеттемені білдіреді.

Осы бөлімде айтылған талаптар бағалау резервтеріне қолданылмайды, мынаны қамтиды:

1) жалға алуды;

2) құрылысқа арналған шарттарды;

3) жұмыскерлерге сыйақы беру жөніндегі міндеттемелер; және

4) пайдаға салынатын салық.

Кейде «бағалау міндеттемелері» термині амортизация, активтердің құнсыздануы және күмәнді борыштар сияқты баптар контексінде пайдаланылады. Мұндай баптар міндеттемелерді тану емес активтердің баланстық құнын түзету болып табылады, сондықтан да осы бөлімде қаралмайды.

Субъект бағалау міндеттемелерін:

1) субъектіде өткен оқиғаның нәтижесінде әрекет ететін міндеттеме болғанда; және

2) міндеттемені жабу үшін экономикалық пайданы беру талап етілуі мүмкін болса; және

3) міндеттеме сомасы сенімді түрде бағалануы мүмкін болғанда ғана тануға тиіс.

Сирек жағдайда әрекет ететін міндеттеменің бар-жоғы түсініксіз болады. Мұндай жағдайда, егер есепті күні барлық бар куәліктерді ескере отырып, әрекет ететін міндеттеме бар болса, өткен оқиға әрекет ететін міндеттеменің туындауына алып келуші болып саналады.

Субъект бағалау міндеттемесін баланстағы міндеттеме ретінде тануға, егер:

1) ол қорлардың өзіндік құнына енгізілетін шығындардың бір бөлігі болып табылмаса, немесе

2) негізгі құралдардың өзіндік құнында танылмаса, сондай-ақ шығысты пайданың немесе залалдың құрамында бағалау міндеттемесінің мөлшеріне тең сомаға тануға тиіс.

Субъект өзінің болашақ іс-қимылдарымен болашақ шығындардың алдын ала алатындықтан, мысалы, операцияны жүргізу әдісін өзгерте отырып, оның осы болашақ шығындар бойынша әрекет ететін міндеттемесі болмайды әрі ешқандай бағалау резервтері танылмайды.

Субъект есепті күнге міндеттемені жабу үшін қажетті соманы ең үздік есептік бағалау негізінде бағалау міндеттемелерін өлшейді.

1) Өлшенетін бағалау міндеттемелері баптардың ірі жиынтығын қамтитын жерде есептік бағалау тиісті ықтималдықтарды ескере отырып, ықтимал нәтижелердің барлық салмақтап көру жолымен жүргізіледі.

2) Бағалау міндеттемесі жалғыз міндеттеме бойынша туындағанда, жеке, неғұрлым ықтимал нәтиже міндеттеменің ең үздік есептік бағалауы болуы мүмкін. Алайда осындай жағдайдың өзінде субъект басқа да ықтимал нәтижелерді қарастырады. Басқа ықтимал нәтижелер негізінен неғұрлым ықтимал нәтижеден жоғары немесе төмен болса, онда ең үздік есептік бағалау неғұрлым жоғары немесе неғұрлым төмен шамада болады.

7-тақырып: Кірістер мен шығыстар есебі (ХҚЕС 18)

Дәріс 19

1. Түсімді тану критерийі 18 ХҚЕС.

2. Мәмілені бірегейлендіру.

Дәріс 20

3. Тауарларды сатудан, қызмет көрсетуден, пайыздар, лицензиялық төлемдер, дивидендтер түріндегі түсімді тану.

4. Кірістер және шығыстар түсінігі.

Дәріс 21

5. Қаржыландырудан алынатын кірістер есебі.

6. Басқа да кірістер есебі.

7. Сатылған өнімдер мен көрсетілген қызметтердің өзіндік құндарының есебі. Кезең шығыстарының есебі.

8. Өзге де шығыстар есебі.

Дәріс 22

9. Қорытынды кірісті немесе зиянды тану, жабылушы жазбалар.

10. Корпоративті табыс салығы бойынша шығындар есебі.