1. 36 Хқес қолдану аясы. Орны толтырылған құн.

Активтердің құнсыздануын есепке алу 36 ХҚЕС сәйкес жүргізіледі. Осы стандарт барлық активтердің (қорлар, құрылыс контарктілерден алынатын активтерд, кейінге қалдырылған салық мендеттемелері, қызметкерлерге төленген төлемдердің нәтижесінде пайда болатын активтер, қаржылық активтерден басқа) құнсыздануы есепке алуда қолданылады.

36 ХҚЕС келесі терминдерді қолданады:

Өтелінетін сома – активтің таза сату бағасы мен оны пайдалану құндығынан ең жоғарғысы.

Пайдалану құндылығы – активті үздіксіз пайдаланудан және қызмет ету мерзімнің соңында есептен шығарудан күтілетін болашақ ақшалай түсімдер мен төлемдердің ағымдағы дисконтталған құны.

Компания балансты құрастырудың әрбір мерзімінде активтердің мүмкін болатын құнсыздануын білдіретін кез келген белгілерді бағалауы тиіс. Осындай кез келген белгіні анықтаған жағдайда компания активтің өтелінетін сомасын бағалауы тиіс. Активтердің құнсыздануын білдіретін белгілерді бағалаған кезде, компания, кемінде, келесі белгілерді қарастыруы тиіс:

Сыртқы ақпарат көздері

а) қалыпты пайдаланудан күтілетін уақыт ішінде активтің нарық бағасы елеулі төмендеді;

ә) нарық ставкалары және инвестициялардың табыстылығын сипаттайтын нарық көрсеткіштері жоғарылады;

б) есеп беретін компанияның таза активтердің баланстық құны оның нарықтық капитализациясынан жоғары.

• Ішкі ақпарат көздері

а) активтердің ескіруі немесе физикалық бүлінуі туралы дәлел бар;

ә) компанияның қаржы жағдайына кері әсерін тигізетін елеулі өзгерістер (активтерді мерзімінен бұрын жою немесе қызметті тоқтату, қайта құру).

Егер активтің өтелінетін құны оның баланстық құнынан төмен болса, баланстық құн активтің өтелінетін сомасына дейін төмендетілуі тиіс. Осы төмендету құнсызданудан болатын зиян болып есептеледі.

Құнсызданудан болатын зияндар қайта бағаланған құн бойынша есепке алынған кезде кірістер мен шығындар туралы есепте шығыс ретінде бірден танылуы тиіс.

2. Сату бойынша шығындарды алып тастағандағы әділ құн. 3. Қолдану құндылығы. Басты (генерирущая) бірлік. 4. Құнсызданудың белгілері.

Сатуға жұмсалатын шығындарды шегергендегі әділ құн – активтің істен шығуына жұмсалған шығындарды шегере отырып, тәуелсіз, жақсы хабарланған, осындай операцияны жасауға ниет етіп отырған тараптар арасында операция жасау кезінде активті немесе активтер тобын сатудан алынуы мүмкін сома.

Егер субъект жеке активтің әділ құнын есептей алмайтын болса, ол активтер тобын сатуға жұмсалған шығындарды ескере отырып, осы актив жататын әділ құнды өлшеуге тиіс. Осы мақсат үшін ең аз сәйкестендірілетін активтер тобы үшін сатуға жұмсалған шығындарды шегере отырып, әділ құнды есептеу қажет, ол:

1) оған қатысты құнсыздану танылатын активті қамтиды; және

2) анықтауға жататын сатуға жұмсалған шығындарды шегергендегі әділ құн.

Субъект азайып бара жатқан сенімділік тәртібімен орналасқан мынадай куәландырулар негізінде құнсыздануға жұмсалған шығындарды шегергендегі әділ құнды анықтауға тиіс:

1) осы активтің істен шығуына жұмсалған тікелей шығындарды ескере отырып түзетілген, жақсы хабарланған, осындай операцияны жасауға ниет етіп отырған тәуелсіз тараптар арасындағы операция кезінде міндетті күші бар сату туралы келісімдегі баға;

2) егер міндетті күші бар сату туралы келісім жоқ болса, бірақ актив активті нарықта сатылатын болса, онда әдетте ағымдағы сұраныс бағасына негізделген, істен шығаруға жұмсалған шығындарды шегергендегі оның нарықтық бағасы сатуға жұмсалған шығындарды шегергендегі әділ құн болып табылады;

3) ағымдағы сұраныс бағасы жоқ болған жағдайда ең соңғы операцияның бағасы сатуға жұмсалған шығындарды шегергендегі әділ құнды есептік бағалауды жүргізу үшін негіз ретінде пайдаланылуы мүмкін;

4) міндетті күші бар сату туралы келісім немесе актив үшін активті нарық жоқ болған жағдайда сатуға жұмсалған шығындарды шегергендегі әділ құн істен шығаруға жұмсалған шығындарды шегере отырып, жақсы хабарланған, осындай операцияны жасауға ниет етіп отырған тәуелсіз тараптар арасындағы операция кезінде субъект активті сатудан есепті кезеңнің соңында алуы мүмкін соманы көрсететін ең үздік қолда бар ақпаратқа негізделеді. Осы соманы анықтау кезінде субъект сол саланың шеңберіндегі ұқсас активтермен жасалатын соңғы операциялардың нәтижелерін ескереді. Егер басшылық сатуды тез арада жүргізуге мәжбүр болмаса, сатуға жұмсалған шығындарды шегергендегі әділ құн мәжбүрлі сату негізінде анықталмауға тиіс.

Активтердің әрбір жіктелімі үшін ұйым мынадай ақпаратты ашып көрсетуге тиіс:

а)кезең ішінде пайдалар мен залалдар туралы есепте танылған құнсызданудан болған залалдар сомасын және сол залалдар көрсетілетін толық табыс жөніндегі есептіліктің желілік бабын (баптарын);

б)кезең ішінде пайдалар мен залалдар туралы есепте танылған құнсызданудан болған залалдардың қайтару сомасын және толық табыс жөніндегі есептіліктің сол залалдар қайтарылатын желілік бабын (баптарын);

с)кезең ішінде басқа толық табыс арқылы танылған қайта бағаланған активтер бойынша құнсызданудан болған залалдар сомасын;

д)кезең ішінде басқа толық табыс арқылы танылған активтер бойынша құнсызданудан болған залалдардың қайтару сомасын.