56.Усталяванне таталітарных рэжымаў у Еўропе і ссср. Масавыя рэпрэсіі 1920 – 1930 гг. У ссср і бсср.

   Еўропа  – гл. пытанні  з ВАВ.

   СССР: Рэжым усталяваўся паступова  ў выніку барацьбы груповак КПСС (астатнія партыі з 1922 г. былі знішчаны, ПСР арыштавана і выслана за мяжу). Дэмакратычныя  інстытуты існавалі толькі фармальна і абслугоўвалі партыю.

   Барацьба  праяўлялася ўверсе кіраўніцтва  РКП(б). Паступова ўмацоўваў свае пазіцыі Сталін (спачатку пазбавіўся Троцкага з дапамогай Зіноўева (1923), затым Зіноўева з дапамогай Бухарына (1924), затым абвінаваціў Бухарына ў правым ухіле (1928)). Ён вывеў лозунг “па шляху да сацыялізму абвастраецца класавая барацьба”.

   На  пачатку 30-х гадоў усталявалася таталітарная сістэма, утвораны шэраг рэпрэсіўных  органаў, прызначаных “абараняць сацыялізм  ад унутраных ворагаў”: канцлагеры ў Сібіры (ГУЛАГ), судовая сістэма (“тройкі” – пракурор, райком, райвыканком), спецыяльныя органы улады (НКУС). Прышываліся “злачынствы супраць Савецкай улады”.

   У Бел. пастрадала 600 тыс. чал., каля 40 тыс. было расстраляна.

   Сфабрыкаваныя справы “Саюзу незалежнай Беларусі”, “Саюзнага бюро ЦК”, “Прампартыі”…

   Другая  хваля – 37-38 – закранула высокія  пасты. Шаранговіча, які даносіў  на Чарвякова, рэпрэсіравалі самога.

   У гады “адлігі” прыступілі да рэабілітацыі, у час “застою” згарнулі, пры  “перабудове” працягнулі. Усяго рэабілітавана больш за 200 тыс. чал. 150 тыс. сялян трапілі пад жорнаў рэпрэсій у часы раскулачвання. Большасць пісьменнікаў, 16 акадэмікаў, 6 членаў-карэспандэнтаў АН БССР былі знішчаны.

   Аднак у канцы 20-х гг. у нацыянальнай палітыцы вызначаліся тэтдэнцыі да згортавання беларусізацыі. Аб гэтым сведчыла распачатая кампанія па разгрому так званага “нацыянал – дэмакратызму”. Пад ім разумелася так званая правая небяспека ў культурным будаўніцтве, тэндэнцыя ставіць нацыянальныя інтарэсы вышэй класавых. Нацыянал – дэмакратызм пачалі параўноўваць з нацыянал – фашызмам. Сацыяльнай асновай “нацдэмаўшчыны” было аб’яўлена кулацтва. Такі круты паварот у беларусізацыі ў 1930-я гг. фактычна прывёў яе амаль да поўнага згортвання.

   Палітычныя  рэпрэсіі па абвінавачванню у т.зв. нацыянал – дэмакратызме, якія пачаліся з канца 1920-х гг., выліліся ў расправу над прадстаўнікамі беларускай навукі, літаратуры, мастацтва, работнікамі шэрагу наркаматаў рэспублікі. Больш паловы свайго складу у 30-я гг. пазбавіўся ў выніку рэпрэсій Саюз пісьменнікаў Беларусі. Практычна поўнасцю ў 30-я гг. была разгромлена Акадэмія навук БССР: рэпрэсавана 26 акадэмікаў і 6 членаў – карэспандэнтаў Акадэміі. 

   Усяго ахвярамі палітычных рэпрэсій з 1917 да пачатку 1950-х гг. сталі каля 600 тыс. грамадзян Беларусі. Толькі у 1935-1940гг. былі растрэляны больш за 28 тыс. нашых суайчыннікаў. На пачатак 2001г. у Рэспубліцы Беларусь было рэабілітавана звыш 200 тыс. неабгрунтавана рэпрэсіраваных грамадзян. Сярод іх А.А.Галадзед, З.Х.Жылуновіч (Ц.Гартны), У.М.Ігнатоўскі, А.Р.Чарвякоў і іншыя сапраўдныя патрыёты сваёй Айчыны.