48.Польска-савецкая вайна 1919 – 1920 гг. Рыжскі мір і яго вынікі.

   У лістападзе 1918 г. урад РСФСР прызнаў адраджэнне Польшчы. У яе было два планы тэрытарыяльнага  ўладкавання: Пілсудскага – утварэнне Рэчы Паспалітай у складзе Польшчы, Беларусі і Літвы з магчымасцю культурнай і нацыянальнай незалежнасці Беларусі ў межах Міншчыны – і эндэкаў-нацдэмаў (Дмахоўскі) – адраджэнне Польшчы ў межах 1772 г.

   Пачатак вайны – снежань 1918, працягвалася да лета 1920.

   На  пачатку 1919 года польскія войскі пачалі займаць тэрыторыю Беларусі. У  Германіі адбылася рэвалюцыя, і на месца  адыходзячых нямецкіх войскаў прыходзіла ЧА, усталёўвала савецкую ўладу. У  ЛітБел знаходзілася слабая 16 армія, а  Польшча карысталася падтрымкай Англіі і Францыі. Летам 1919 г. фронт усталяваўся па лініі Заходняя Дзвіна – Барысаў – Бярэзіна.

   Увосень 1919 г. сілы скончыліся, пайшлі перамовы. У той час Дзянікін у Расіі  з поўдня дайшоў да Тулы. Ён выступаў за “адзіную і непадзельную Расію з Польшчай у складзе”, а савецкае кіраўніцтва называла ягонае наступленне разам з польскім “трэцім камбініраваным паходам Антанты супраць маладой Савецкай Расіі”.

   У красавіку 1920 г. Польшча здзейсніла паспяховае наступленне на паўднёвы ўсход. У  маі ўзяла Кіеў.

   Адначасова  адбывалася ўзмацненне савецкага фронту (Тухачэўскі), у чэрвені – спроба наступлення, у канцы ліпеня –  другое наступленне. ЧА стала прыблізна  ля межаў сучаснай Беларусі і далей  на Карпаты (лінія Керзана). Міністр  замежных спраў (Англіі?) Керзан даслаў тэлеграму з прапановай міру. Але Тухачэўскі заявіў: “Наперад на захад, даеш Варшаву, Берлін, ура сусветнай рэвалюцыі!” У Беластоку быў створаны Польскі рэвалюцыйны камітэт.

   У жніўні ЧА знаходзілася ў прыгарадзе Варшавы. Але там яна сустрэла моцны патрыятычны ўздым. Адбыўся “цуд на Вісле” – ушчэнт разгромлены 5 армій ЧА. Польскія войскі праніклі на тэрыторыю Беларусі і занялі Мінск. Савецкі ўрад даў тэлеграму з прапановай “міру ў межах лініі Керзана”. Гэтая прапанова была адхілена, з кастрычіка 1920 да сакавіка 1921 ішлі перамовы. 18 сакавіка 1921 г. адбыўся Рыжскі мірны дагавор, па якім большая частка Беларусі – каля 100 тыс. кв. км тэрыторыі і больш за 1,5 млн чал. насельніцтва – адышлі да Польшчы, Расія павінна была выплаціць значныя сродкі за “карыстанне землямі Польшчы падчас існавання Расійскай імперыі”. Пры гэтым дэлегацыі БСГ (Ластоўскі) і БССР (Чарвякоў) не былі прынятыя да абмеркавання міру.

   Пад нацiскам А.Чарвякова,З.Жылуновiча, Д.Чарнушэвiча ЦК КП(б)Б прызнаунеабходным выступiць з дэкларацыяй аб прызнаннi самавызначэння беларуска-га народа. 31 лiпеня 1920г. у Мiнску была прынята Дэкларацыя незалежнасцiБССР у межах адной (Мiнскай) губернii. Гэта было не столькi аднауленне беларускай дзяржавы, колькi супакойванне народных мас. Супраць гэтага актавыступiлi беларускiя эсеры, якiя жадалi бачыць Беларусь сапрауды цэласнайi незалежнай дзяржавай.

   У перыяд свайго другога абвяшчэння рэспубліка аднавілася толькі ў межах Мінскай  губерні. Па Рыжскаму мірнаму дагавору, які быў падпісаны 18 сакавіка 1921г. паміж Савецкай Расіяй і Польшчай, да Польшчы адышла ўся Заходняя Беларусь з насельніцтвам больш чым 4 млн.чалавек. Усходнія землі па-ранейшаму заставаліся пад юрысдыкцыяй Расіі.

   Паводле Рыжскага мірнага дагавора, з 18 сакавіка 1921 г. да    Польшчы была далучана заходняя частка Беларусі: Гродзенская губерня, Навагрудскі, Пінскі, частка Слуцкага, Мазырскага і Мінскага ўездаў Мінскай губерні, Лідскі, Ашмянскі, Дзісненскі ўезды Віленнскай губерні. Тэрыторыя Заходняй Беларусі складала 112 955 км.кв., а насельніцтва ў 1931 г. – 4,6 млн. чалавек. Пры гэтым 85% насельніцтва краю жыло ў вёсцы і толькі 15% - у горадзе. Беларусы складалі 74% насельніцтва краю.