3) Айналым шеңберіндегі мемлекеттің ролін анықтаңыз:

4) Төмендегі елдерді экономикалық жүйелер типтері бойынша жіктеңіз:

1.Куба 4.Қазақстан 7.Франция 10.Жапония

2.Албания 5.Швеция 8.Германия 11.АҚШ

3.Россия 6.Нидерланды 9.Англия 12.Гонконг

5) Төмендегі кестені толтырыңыз, нарықтық экономика модельдерінің ерекшеліктерін анықтаңыз.

Нарықтық модельдер

Модельдің атауы	Негізгі сипаттары
Американдық моделі
Жапон моделі
Неміс моделі
Швед моделі
Оңтүстік Корей моделі
Қытай моделі

5-тақырып. Нарық: түрлері, құрылымы, үлгілері. Сұраныс және ұсыныс.

Тест сұрақтарына жауап беріңіз:

1. Ақшаның толық анықтамасын таңдаңыз:

А) адамдар арасындағы келiсiм өнiмi; В) тауар айырбасына түсетiнiң барлығы; С) ликвидтiлiкке ие тауарлардың барлығы; Д) жалпы эквиваленттiлiк пен абсолютты ликвидтiлiкке ие ерекше тауар; Е) сатып алу.

2. Тауарды қолма-қол сатып алуда ақша қандай қызметтi атқарады:

А) айналыс құралы; В) құн өлшемi; С) қор жинау құралы; Д) әлемдiк ақша; Е) төлем құралы;

3. Ненi, қалай, кiмге өндiру мәселелерi тө-мендегiлердiң қайсысына қатысты:

А) тек әкiмшiлдiк-әмiршiлдiк жүйеге; В) тек нарықтық экономикаға; С) тек артта қалған экономика; Д) кез-келген экономикалық жүйеге; Е) ақиқат жауап жоқ.

4. Тауардың қандай қасиеттері бар?

А) құны; В) бағасы; С) тұтыну құны мен айырбас құны; Д) бағасы мен тұтыну құны; Е) құны мен бағасы

Өз бетінше оқуға қажетті сұрақтар:

1. Натуралды шаруашылық экономиканы ұйымдастырудың алғашқы

тарихи формасы ретінде.

2. Натуралды шаруашылықтың негізгі белгілері мен даму өзгерістері.

3. Айырбас қатынастарының дамуы.

4. Ақшаның пайда болуы, атқаратын қызметтері.

5. Тауарлы шаруашылықтың пайда болу жағдайы.

6. Тауарлы шаруашылықтың пайда болу белгілері.

7. Тауар және оның қасиеттері.

8. Нарық түрлері.

9. Нарық инфрақұрылымы.

10. Ақшаның ерекше қасиеттері

6-тақырып. Бәсеке және монополия.

1. Тестік тапсырмаларға жауап беріңіз:

1. Қандай жағдай жетiлген бәсекеге тән болады?

А) нарықта көп мөлшерде фирмалар қызмет етсе;

Ә) нақты тауардың баламалары жоқ болғанда;

С) нарық тосқауылдарымен қорғалса;

Д) өнiмге сұраныс қисығы терiс бағытталса;

Е) альтернативтi тауарлар мол болса.

2. Төмендегiлердiң қайсысы жетiлген бәсекеге тән емес?

А) фирма өнiмiне сұраныс қисығы горизанталь;

Ә) өндiрушiлердiң көп мөлшерi;

С) бағаға зор бақылау;

Д) бағалық емес бәсекенiң болмауы;

Е) нарықта жалғыз өндiрушiнiң болуы.

3. "Нағыз бәсекелес фирма" деген ұғым мыналарды білдіреді:

А) рынок бағасының қалыптасуына ешқандай ықпал етпсйтін фирма;

Ә) бәсекелестік күресте көздеген бағасын қойғызуға қол жеткізeтін фирма;

С) рынокты жаулап алу үшін бәсекелестіктің кез келген әдісін қолданатын фирма;

Д) нарықтық бағаның қалыптасуына ықпал ететін фирма.

Е) барлық жауаптар дұрыс емес.

4. Жетілген және мoнonoлиcтiк бәсекедегі рыноктар қандай ортақ белгіге ие:

А) бөлшектерге бөлінген тауарларды шығарады;

Ә) рынокта кептеген сатып алушылар мен сатушылар әрекет етеді;

С) бipтeкri тауарлар шығарады;

Д) әр фирманың нарықтық әрекеті оның бәсекелестерінің реакциясына байланысты болады;

Е) мақсат - өсу.

5. Трестке қарсы заңның тұңғыш авторы:

А) Дж.М.Кейнс;

Ә) А. Смит;

С) Д. Рикардо;

Д) Шерман;

Е) Дж. Милль.

6. Таза монополия:

А) жалғыз сатушы;

Ә) монополияның өнімі өте сирек кездеседі, оған ұқсас жоқ;

С) таза монополист бағаны өзі белгілейді;

Д) салаға енуге жол жоқ;

Е) жоғарыда аталғандардын бәpi дұрыс.

7. Олигополия ... бар нарықтық құрылым.

А) бiр ғана сатып алушысы;

Ә) бiр тектi өнiм өндiретiн бәсекелес фирмалары;

С) сараланған өнiм өндiретiн көп фирмалары;

Д) азғантай ғана бәсекелес фирмалары;

Е) бiрнеше сатып алушысы.

8. Квазимонополияға қандай белгi тән:

А) квазимонополия – сұраныс жағындағы монополия;

Ә) бiрнеше iрi кәсiпорындар мен шағын фирмалары;

С) бiр ғана өндiрушi мен бiр сатып алушының болуы;

Д) А) және Ә) жауаптары.

2. Төмендегі мысалдарға талдау жасай отырып, еліміздегі монополиядан айыру қандай нәтижелерге алып келгендігін көрсету керек.

1-ші мысал. Қарағанды облыстық "Жеміс-көкөніс сауда бірлестігін монополиядан айыру. Оның кұрамында - 6 жеміс-көкөніс базасы бар (83 бөлшек сауда көкөніс дүкендері бар) облыстық сауда бірлестігі болатын. Ол жеміс-жидек және көкөніс өнімдерін сатып алып, сақтап және облыс халқына сататын. Жаппай жекешелендіру бағытына сай аталған бірлестіктің құрылтайлық құжаттарын қараған Қарағандының антимонополиялық комитеті оның құрылымдық базаларының технологиялык, жағынан өзара байланысты еместіктерін анықтаған. Сондықтан, облыстағы қалалар халқын жеміс-жидек және көкөніс өнімдерімен қамтамасыз ететін бәсекелестікті тудыру үшін, Қарағанды антимонополиялық комитеті осы сауда бірлестікпен заңды тұлғалық, құқықтары бар тәуелсіз 6 акционерлік компания құрып, дербестендіру туралы шешім қабылдап, олардың қолдарына тиісті қағаздарын берген. Сондай-ақ көкөніс бөлшек саудасы да ішінapa монополиядан айырылған. Ассоциацияның 83 дүкенінің 42-ci уақталып, шағын жекешелендіру түрінде ендірілген. Ол мынандай нәтиже берді:

• жеміс-жидектер мен көкөністерді тарату және бөлшек сауда деңгейіндегі бәсекелестік басталды;

• жсміс-жидектер мен көк-өністердің жеткілікті бола бастады;

• тұтынушылардың таңдап алуларына мүмкіндік туды;

• жеміс-жидектер мен көкөністер бағалары төмендей бастады;

• жеміс-көкөніс базаларында халықтың жұмыспен қамтылу жағы жақсарды;

• акционерлік қоғамдардың қаржылық жағдайлары жақсарды.

2-ші мысал. "Қарағанды нан өнімдері өндірістік бірлестігін (ӨБ) монополиясыздандыру. Бірлестік 17 кәсіпорыннан, астық қабылдау пункттерінен (АҚП), элеваторлардан және тарату базаларынан тұратын. Комитет ӨБ-тің құрылтайлық құжаттарын және монополиядан айыру жоспарларын қарап, осы ААҚ (ашық акционерлік қоғамды) уақтату мақсатында заңды тұлғалық мәртебесімен 17 АҚ құру туралы (бәсекелестікті дамыту туралы заң негізінде) тиісті қағазын берді. Нәтижесінде:

• құрылған АҚ-ньң шаруашылық қызметтерінің түрлері кеңейді. Кейбір АҚП өсімдіктер майларын шығаруды ұйымдастырды;

• облыс халқының жұмыспен мол қамтылуды мүмкін етті;

• құрылған АҚ-ның қаржы жағдайын жақсарта түсті.

• жеміс-жидектер мен көк-өністерді бөлшек саудамен сататын дүкендер мен тасымалдайтын автокөлік өндірістік бірлестігі құрылды.

• құрылған АҚ-дың қаржылық жағдайлары жақсарды.

3-ші мысал. Қарағандының автоөнеркәcіптiк және (ОБ) монополиядан айыру. Бірлестік дербес жеті кәсіпорын және автоөнеркәcіптік кешеннен тұратын. Комитет монополиядан айыру жоспарын қарап, 7 АҚ-ның құрылуына ықпал eттi. Сондай-ақ автокәсіпорынды акцияландыру үдерісі үстінде жекеменшік секторын дамытуды да назарға ала отырып, комитет шағын жекешелендіруді тездете жүргізу үшін, автокөлік ресурстарының (барлығының 20 пайызын) бөліну қажеттілігі туралы жазба түрде шешім шығарған. Бұл жекеменшік секторын және автокөлік аясындағы бәсекелестіктікті дамытуға ықпал еткен.

4-ші мысал. Қарағанды облыстық «Агроөнеркәсіпэнерго» кәсіпорнын монополиядан айыру. Бұл кәсіпорын ауыл шаруашылығы тұтынушыларының электр жабдықтарына техникалық қызмет көрсететін 5 аудандық кәсіпорыннан тұратын ААҚ (ашық акционерлік қоғам) еді. Қарағанды облысындағы АСМК (антимонополиялык саясат жөніндегі мемлекеттік комитет) акциялау жөнінде құрылтайлық құжаттарды қарап, «Агроөнеркәсіпэнергодан» 5 Акционерлік қоғам құру туралы шешім шығарып берген. Қол жеткізілген негізгі оң нәтиже мынау:

• аудандық "Агроөнеркәсіпэнерго" өзінің шаруашылық қызметінде толық тәуелсіздікке ие болды;

• қызмет түрлерін көбейтті;

• осы саладағы рынокты дамыту үшін алғы шарттар жасалынды.

Қандай шынайы себеп болмасын (ал пайдакүнемдік жүйенің тез ыдырауы, cірә, оған қаншалықты барлық қалған факторлар саны сондайлық шамада ықпал еткен), жалпы құқық соты монополияға барған сайын жауыға түсті. 19-шы ғасырдың заңдары осы үpдісті жалғастырды және көптеген алпауыттардың өмір сүруінің заңдық негізін өзгертті. Осы мысалдармен қатар соңғы кездегі баспасөз материалдарын пайдалана отырып монополиялық іс-әрекеттер (мысалы «Петроказахстан») жөніндегі басқа мысалдарды келтіру керек.

7-тақырып. Капитал (қорларының) айналымы және толық айналымы.

Тест сұрақтарына жауап беріңіз:

1. Тұтынушылар өз қаржысын алдымен қай нарықта жұмсайды:

А)еңбек; В) жер; С)капитал; Д) тауарлар; Е) ақиқат жауап жоқ

2. Негізгі капитал түсінігі нені қамтиды?

А) Машиналар мен құрал-жабдықтарды; В) Дайын өнімді; С) Жұмыс ақысын; Д) Жерді;

Е) Шикізаттар мен материалдарды.

3. Ескірген құралдарды аудару – бұл:

А) Таза инвестиция; В) Шетелдік таза инвестиция; С) Амортизация; Д) Қолдануға болмайтын қорлары; Е) Тұтынушыларды қанағаттандыру заттары.

4. Алыпсатарлардын қызметi:

А) заңды кәсiпкерлiк тәуекелiн арттырады; В) пайда әкеледi; С) экономикалық жарылыс пен құлдырау орын алады; Д) баға тұрақсыздығын арттырады; Е) қоғамның жағдайын көтередi

5. Акционерлік қоғамының бас органы қайсы:

А) директорлар кеңесi; В) өкiлеттiлер жиналысы; С) акционерлердiң жалпы жиналысы; Д) айрықша акция ұстаушылардың жиналысы; Е) қарапайым акция ұстаушылардың кеңесi

6. Корпорация салығының артуы неге әкеледi:

А) сұраныс қисығын оңға жылжытады; В) ұсыныс қисығын оңға жылжытады; С) ұсыныс қисығы өзгермейдi; Д) сұраныс қисығын солға жылжытады Е) ұсыныс қисығын солға жылжытады

8-тақырып. Фирманың өндіріс шығындары және табыстары

Есептерді орындаңыз.

1-есеп :

Фирманың тұрақты шығындары 45 доллар. Қысқа мерзім кезеңіндегі орташа өзгермелі шығындар төмендегі кестеде берілген.

Өндіріс көлемі	SAVC
1	17
2	15
3	14
4	15
5	19
6	29

Анықтау керек:

а) Қысқа мерзім кезеңіндегі орташа тұрақты шығындарды, орташа жалпы

шығындарды, шекті шығындарды анықтаңыз.

б) SAVC;SANC;SMC-қисықтарын сызып көрсетіңіз.

2-есеп

Фирманың тұрақты шығындары 60 доллар деп есептейіміз, ал өзгермелі шығындар төмендегі кестеде берілген, кестелі толтырыңыз.

Q	FC	VC	TC	AC
0		0
1		45
2		85
3		120
4		150
5		185

3-есеп

Кестені толтырыңыз

Q	TC	FC	VC	AFC	AVC	MC
0	50
2	50
5	100
7	154

9-тақырып. Өндіріс факторларының нарығы және факторлық табыстар.

Тест сұрақтарына жауап берініз

1. Аталған жауаптардың қайсысы «еңбек» санатын сипаттайды?

а) адамның табиғатпен өзара әрекеттестік процесі

б) аралардың немесе аңдардың жұмысы

в) еңбек заттары мен еңбек құралдарын адамның пайдалануы

г) еңбек қаруын адамның пайдалануы

д) адамдардың саналы, мақсатқа лайықты қызметтері, солардың көмектерімен олар сыртқы табиғаттағы заттардың түрлерін өзгертеді, оларды өз қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін икемдейді.

2. Фирманың еңбек ұсынысы қисығы:

а) еңбек сұранысы қисығымен қиылыспайды; б) оң бағытталған; в) ұсыныстың абсолютты икемсіздігін көрсетеді; г) ұсыныстың икемділігін көрсетеді.

3. Еңбек ақыға шекті шығын:

а) өндірілетін өнім бірлігі артқанда айнымалы шығынның артуын

көрсетеді;

б) өндірілетін өнім бірлігі артқанда тұрақты шығынның артуын

көрсетеді;

в) монополист үшін икемді емес;

г) қосымша жұмысшы жалдағандағы жалпы еңбек шығынының

артуын көрсетеді.

4. Нақтылы еңбекақының деңгейі мыналарға байланысты:

а) тауарлар мен қызметтердің баға деңгейлеріне; б) пайда нормасына; в) салық салу ставкасына; г) жұмыс уақыты ұзақтығына; д) жауаптардың дұрысы жоқ

5. Жалақы - ол:

а) табыстан түсетін капиталдың шекті өнімі,

б) мөлшерлеме және сапалы еңбекке алатын жұмысшының табысы;

в) еңбектің шекті өнімінен табыс; г) еңбекке төленетін ақы.

6. Төмендегілердің қайсысы еңбекке сұранысқа әсер етпейді:

а) соңғы өнімге сұраныс; б) еңбектің шекті өнімділігінің өзге ресурстардың шекті өніміне қатынасы; в) өндіріс технологиясы; г) инфляциялық құбылыс негізінде пайда болған атаулы жалақыдағы өзгерістер.