Гродназнаўства

лы по истории Гродно», які быў падрыхтаваны да друку, але не быў выдадзены. Даследчыкі выказалі меркаванне, што адначасова з дзядзінцам былі заселены тэрыторыя Новага замка і пляцоўкі на ўсход ад Старога замка, дзе знаходзіўся пасад. На падставе рэчавых матэрыялаў яны вызначылі некалькі перыядаў у гісторыі развіцця горада. На іх думку, першы датуецца другой паловай XI – пачаткам XII ст., калі паселішча з’яўлялася проста памежнай крэпасцю. Другі этап характарызуецца тым, што паселішча ператвараецца ў горад, які становіцца цэнтрам княства, аб чым сведчыць будаўніцтва княскага церама і мураваных храмаў. Доўжыўся гэты перыяд з пачатку XII ст. да сярэдзіны XIII ст., калі развіццё горада было спынена нейкай катастрофай.

У 1949 г. па ініцыятыве Гродзенскага гісторыка-археалагіч- нага музея раскопкі на Старым замку былі працягнуты экспедыцыяй пад кіраўніцтвам археолага Мікалая Вароніна. Асноў-

наю мэтаю яго стала завяршэнне раскопак 1932 –1939 гадоў.

Раскопкі Вароніным вяліся цягам двух месяцаў. Іх вынікі археолаг абагульніў у працы «Древнее Гродно» (1954 г.), у якой прааналізаваў гісторыю, гаспадарчае і культурнае жыццё старажытнага горада. Ён прыйшоў да высновы, што да з’яўлення мураваных пабудоў на Старым замку існавала старажытнае паселішча, якое было знішчана пажарам, а ў канцы XI – пачатку XII стст. на яго месцы ўзнікла крэпасць. Шмат увагі даследчык надаў аналізу помнікаў мураванага дойлідства. Вызначыўшы архітэктурныя асаблівасці мураваных помнікаў Гродна XII ст., Варонін зрабіў выснову пра існаванне самастойнай гродзенскай архітэктурнай школы.

5. Даследаванні беларускіх археолагаў

Пасля амаль 22-гадовага перапынку даследаванні ў Гродне здзейснілі беларускія археолагі. У

1971–1973 гадах Яраслаў Звяруга

падчас раскопак на Каложскім

Яраслаў Звяруга (1928-2011 гг.) Беларускі археолаг.

плато знайшоў зямляначнае і паўзямляначнае жытло і мноства сельскагаспадарчых прылад XIII ст. У 1980годзе археолагамі Ігарам Чарняўскім і Міхасём Ткачовым

на тэрыторыі кляштара базыльянак насупраць Новага замка былі

выяўлены рэшткі выступаючых на вышыню 1,5 м муроў Прачысцінскай царквы XII ст., знішчанай пажарам каля 1654 года. У 1977, 1981, 1985–1988 гадах даследаванні на Старым замку праводзілі Алег Трусаў і МіхасьТкачоў. Імі

была даследавана плошча амаль 1000 кв. м. Культурны пласт дасягаў 9,8 метраў. Упершыню даследаваліся культурныя пласты XI

– XVIII ст. Аналіз знойдзеных археалагічных матэрыялаў сведчыць пра розную інтэнсіўнасць жыцця горада ў розныя часы. З-за частых войнаў і пажараў драўляная забудова на Старым замку на працягу XII–пачатку XIII ст. аднаўлялася 15 разоў. Па-

Пісьмовыя крыніцы летапісаў пра пачатковы перыяд жыцця гэтага горада... настолькі сціплыя і малазразумелыя, што здаўна ў літаратуры, якая абапіралася толькі на гэтыя дадзеныя, не было яснага ўяўлення нават аб месцазнаходжанні самога горада, дзе ўладарылі «гродзенскія» князі.

Мікалай Варонін, археолаг

Геаграфія месца: Гараднічанка.

Гараднічанка – працягласцю прыкладна 4,6 км, шырынёю да 1,5 метраў гістарычна з’яўляецца значнай воднай артэрыяй. Пачынаецца яна каля сучаснага заапарка. У раёне вакзальнай плошчы і плошчы Тызенгаўза Гараднічанка цяпер працякае ў калектарнай трубе. У ніжнім цячэнні даліны звужаецца, мае стромкія схілы. Упадае ў Нёман ля Замкавай гары. Уздоўж ручая створана зона адпачынку. Гараднічанка цячэ праз парк імя Жылібера. У XIX – 1-й палове ХХ стст.

Даліна р. Гараднічанкі. Паштоўка пачатку ХХ ст.

Узнікненне горада

гэтая частка цячэння Гараднічанкі мела назву «Швейцарская даліна». Далей цячэ ўздоўж Каложскага парка. У Гараднічанку ўпадае адзіны прыток – Юрысдыка. Ужо з канца ХІХ ст. у гарадской прэсе з’яўляюцца артыкулы аб забруджванні вод ручая. У 80–90-гг. ХХ ст. грамадскія арганізацыі неаднаразова ўздымалі пытанне аб ачыстцы Гараднічанкі. У пачатку ХХІ ст. наземная частка рачулкі была ачышчана, упарадкавана, цераз яе пабудаваны масты. На беразе Гараднічанкі знайшлі сваё месца творы гарадской скульптуры.

Гарадзенскія муры. ХІІ ст. Рэканструкцыя

З паўночнага боку быў выкапаны абарончы роў, атрымалася ўмацаваная амаль трохкутная пляцоўка памерам 120x90x70 метраў. Дадаткова па яе перыметры быў насыпаны невысокі вал, на вяршыні якога пастаўлены вастракол. У працэсе археалагічных даследаванняў быў вызначаны невялікі культурны пласт, які ўтварыўся ў выніку жыццядзейнасці жыхароў першапачатковага паселішча. У гэтым пласце захаваліся вугаль і абгарэлыя бярвенні. Гэта дае падставы меркаваць, што першапачатковае паселішча праіснавала нядоўга і загінула ў выніку пажару. Аплаўленыя кавалкі шкла, слюды і металу сведчаць, што пажар быў моцны і ахапіў усё паселішча, выпаліўшы яго ўшчэнт. Невялікія фрагменты пабудоў, якія захаваліся ў гэтым пласце, не дазваляюць дакладна вызначыць ні іх выгляд, ні агульную планіроўку паселішча. Магчыма, патрапіць на гарадзішча можна было з усходняга боку па перакінутым праз глыбокі яр драўляным мосце праз браму,

якую абаранялі вежы. Адзіная вуліца, якая ішла ад брамы да цэнтра паселішча, была драўлянаю і заканчвалася невялікай плошчай, выбрукаванай каменем. Тэрыторыя паселішча была хаатычна забудавана невялікімі драўлянымі хатамі, побач з якімі знаходзіліся гаспадарчыя пабудовы: стайні, свіраны і хлявы. Не выключана, што на плошчы, дзе пазней пабудавалі мураваную Ніжнюю царкву, магла знаходзіцца драўляная праваслаўная царква. Падчас археалагічных раскопак у культурным слоі гэтага часу знойдзены кавалкі слюды, якая выкарыстоўвалася ў якасці аконнага шкла, шпоры, наканечнікі стрэл і дзідаў, замкі і ключы да іх, упрыгожанні і іншыя рэчы, якія сведчаць, што асноўную частку насельніцтва гарадзішча складалі заможныя людзі – княскія дружыннікі. Тут жыла прыслуга, якая абслугоўвала дружыну.

2. Узнікненне горада

Відавочна, што паселішча адыгрывала значную ролю ў стратэгіч-

ных планах славянскіх князёў як крэпасць на балцка-славянскім памежжы. Пасля пажару жыццё ў ім не спынілася, а, наадварот, набыло большы размах. Рэшткі папялішча засыпалі, паверхню пляцоўкі выраўнялі. У першую чаргу былі адноўлены абарончыя ўмацаванні. Замест ранейшага вастраколля гараджане пабудавалі больш магутныя горадні, па версе якіх ішла баявая галерэя з байніцамі.

Па вуглах сцен і ў самых небяспечныхмесцахабаронызнаходзіліся вежы. Больш шчыльнай, чым раней, стала забудова паселішча. З паўднёвага ўсходу на паўночны захад пляцоўкі ішла вузкая драўляная маставая на лагах шырынёю 2 м. Уздоўж вуліцы і адыходзячых ад яе завулкаў знаходзіліся невялікія агароджаныя і вымашчаныя дрэвам двары. Кожны двор меў драўляную хату памерам прыкладна 4х4 метра з глінабітнаю печкаю

інекалькі гаспадарчых пабудоў. Тут жа знаходзілася і рэзідэнцыя князя, жылі дружыннікі, рамеснікі. З цягам часу колькасць жыхароў на гарадзішчы павялічвалася, але абмежаваная абарончымі збудаваннямі пляцоўка не давала магчымасці паселішчу разрастацца. Таму людзі пачалі сяліцца ля гарадзішча, якое з’яўлялася надзейнай абаронай, у ім можна было знайсці прытулак падчас небяспекі. Паступова сталі засяляцца і забудоўвацца бліжэйшыя, найбольш зручныя пляцоўкі, што размяшчаліся на ўсход і поўнач ад Старога замка, у першую чаргу ўзвышша сённяшняга Новага замка, дзе ўзнікае гандлёва-рамес- ніцкі пасад, у якім жылі рамеснікі

ігандляры. Рамеснікі абслугоўвалі

ў першую чаргу князя і ваяроў яго дружыны, забяспечвалі рознымі вырабамі насельніцтва горада і навакольных вёсак. Развіваўся і гандаль, якому спрыяла зручнае месцазнаходжанне паселішча на беразе ракі. Карыстаючыся гэтым гандляры прывозілі сюды неабходныя тавары, якія не вырабляліся мясцовымі майстрамі. Аналіз шматлікіх знаходак рэшткаў керамічнага посуду дае ўяўленне аб этнічным складзе насельніцтва горада і сведчыць, што, акрамя дрыгавічоў і валынян, насельнікамі Горадзена

Узнікненне горада

Жалезныя прылады працы ХІІ

– XVII стст.

1-2) шарнірныя нажніцы.

3) спружынныя нажніцы, знойдзеныя сярод пабудоў ХІІ ст. 5) скобля – цяслярскі інструмент для здымання кары, вырабу бочак, карыт, чанаў і інш.

7-9) сярпы ХІІ ст. 10) будаўнічы масцярок. 11) долаты, такая форма і памер практычна без змен ужываліся на працягу ўсяго сярэднявечча.

12-15) гаспадарчыя нажы ХІІ ст.

Гродна ў канцы X - сярэдзіне XIII стст.

Зброя і рыштунак вершніка. XII – XVI стст.

1-2) – наканечнікі стрэлаў, датуюцца першай паловай ХІІ ст. 3-7) арбалетныя балты, знойденыя на Гарадзенскім замчышчы. Іх форма традыцыйная для тэрыторыі ВКЛ. 8) элемент рыштунку верхавога каня. 9) бронзавая булава. 10-12) пласцінкі рыцарскага панцыра. 13,18) зорачкавыя шпоры ХІІІ-ХІV cт. 14) шыпавыя шпоры, першая чвэрць ХІІст. 15) наканечнік дзіды ІХ-ХІІст.ст. 16) наканечнік, які належыць да катэгорыі пікаў – спецыяльных дзідаў, прызначаных для прабівання засцярагальнага узбраення. 17) канічны жалезны наканечнік. 19) баявая сякера, датуецца ХІІст. Сякеры такога ўзору паходзяць з Заходняй Еўропы, яны атрымалі шырокае распаўсюджанне на Беларусі

Пытанні і заданні

паселішча ператварылася ў горад. Адбылося гэта прыкладна на мяжы XI – XII стст.

3. Заняткі жыхароў паселішча

Сярод асноўных заняткаў жыхароў былі ворыўнае земляробства

іжывёлагадоўля. Вырошчвалі жыта, авёс, проса, гарох і бабы, разводзілі кароў, свіней, авечак і коней. Значнае месца займалі паляванне і рыбалоўства. Знойдзеныя падчас раскопак косці дзікіх жывёл: аленя, зубра, дзіка, касулі

ііншых – па колькасці нязначна саступаюцькосткамхатніхжывёл. Гэта сведчыць аб тым, што паляванне ў сваім значэнні не саступала жывёлагадоўлі. У паўнаводным Нёмане лапалі шчупака, судака, язя, ласося і сомаў даўжынёю да двух метраў. Рамяство на першапачатковым паселішчы прадстаўлена толькі вырабамі ганчароў і кавалёў. Развіццё рамяства пачалося толькі з узнікненнем горада, калі ў ім пачалі сяліцца шматлікія рамеснікі і гандляры.

«Знаходжанне старажытных ячэек (частак) Гродна ўяўляе сабою карціну, тыповую для шматлікіх сярэднявечных месцаў, якія размяшчаліся ў надзейна прыхаваных самой прыродай мясцінах, па берагах рачных шляхоў».

Мікалай Варонін, археолаг

Гродна ў канцы X - сярэдзіне XIII стст.

Фрагменты драўлянай забудовы на гарадзенскім дзядзінцы XII ст.

драўляныя княскія гаспадарчыя пабудовы і сядзібы дружыннікаў. Кожная сядзіба таксама мела драўляныя вуліцы і складалася з хаты і 2–5 гаспадарчых пабудоў, агароджаных частаколам. Дамы зрубнай канструкцыі, як і раней, невялікія, памерам 4х4 кв.м, былі ў большасці аднакамерныя. Радзей сустракаліся двух і нават трохпакаёвыя. Археолагі заўважылі, што, у адрозненне ад іншых гарадоў, у Гродне дамы ставілі не на зямлю, а на падмуркі з камянёў ці на ўкапаныя ў зямлю драўляныя палі. Падлога насцілалася з колатых драўляных дошак, у кутку знаходзілася печка-каменка. Сярод шэрых драўляных пабудоў асабліва вылучаліся велічныя каменныя будынкі царквы і палаца. Пасля будаўніцтва Ніжняя царква пачала разбурацца. Выклікана гэта было тым, што яе неглыбокія падмуркі былі складзены з дробных камянёў без рошчыны,

а ўмураваныя ў сцены вялікія камяні аслаблялі трываласць сцен, у выніку чаго царква стала прасядаць і ў сценах з’явіліся трэшчыны. Каб сцены не абваліліся, іх падперлі бярвеннямі, рэшткі якіх былі знойдзены падчас раскопак. Але працэс разбурэння нельга было спыніць, а ўдар маланкі і пажар 1183 г. канчаткова знішчылі царкву.

2. Гродзенскія пасады

Гродзенскімі пасадамі ў археалогіі лічацца гандлёва-рамесныя часткі Гродна XI–XVIII стст. Спачатку абарончыя збудаванні былі толькі на дзядзінцы. Пазней было ўмацавана ўзвышша Новага замка, з паўночнага боку якога выкапалі абарончы роў, што злучыў два прыродныя яры з захаду і ўсходу, а па перыметры пляцоўкі насыпалі вал і ўзвялі гародні. Са з’яўленнем штучных абарончых збудаванняў пасад на Новым замку ператварыўся ў вакольны горад. Па меркаванні навукоўцаў, адбылося гэта ў першай палове ці сярэдзіне XII ст. Маштабныя археалагічныя даследаванні ў вакольным горадзе не праводзіліся, таму меркаваць пра іх забудову можна толькі на падставе матэрыялаў, атрыманых у выніку невялікіх раскопак і назіранняў падчас будаўнічых работ. Як і дзядзінец, вакольны горад быў забудаваны драўлянымі дамамі. Знойдзеныя на Новым замку плінфа, маёлікавыя пліткі і фрагменты галаснікоў дазваляюць сцвярджаць, што тут існавала яшчэ адна царква XII ст., пабудаваная ў тым самым стылі, што і царква на дзядзінцы. Магчыма, гэта была Васкрасенс-