Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Kazakhsky_otvety.doc
Скачиваний:
63
Добавлен:
18.02.2016
Размер:
366.08 Кб
Скачать

7. Етістіктің Райлары. Қалау рай.

Бұйрық рай – Ғылым таппай мақтаңба, Ашық рай – келемін тау ішінде түнделетіп, Шартты рай – оның оқуы бітсе, үйге қайтады, Қалау рай – менің оқығым келеді.

Қалау райобразуется путем присоединения к основе глагола суффиксов -ғы, -гі после конечных гласных и звонких; -қы, -кі после конечных согласных звуков и сочетается с глаголом кел.

Қалау райы сөйлеушінің белгілі бір амалды я әрекетті жүзеге асыруға бағытталған ниетін, ынта-тілегін, үміт-арманын білдіреді. Бұл райдың көрсеткіштері есебінде -ғы (+м, +ң) сы кел; -са игі еді; ғай еді; -са екен (аналитикалық) форманттары қызмет етеді

Мысалы:

Менің

бар-ғы-м келеді

Біздің

бар-ғы-мыз келеді

Сенің

бар-ғы-ң келеді

Сендердің

бар-ғы-лары-ң келеді

Сіздің

бар-ғы-ңыз келеді

Сіздердің

бар-ғы-лары-ңыз келеді

Оның

бар-ғы-сы келеді

Олардың

бар-ғы-лар-ы келеді

8. Болымды, болымсыз етістік. Тұйық етістік.

Болымсыз етістік— қимыл, іс-әрекеттің болмауын, жүзеге аспауын білдеретін етістік.

Ол етістіктің негізгі, туынды, күрделі түбірлеріне, етіс, күшейтпелі етістік тұлғапарына -ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе қосымшасы қосылу арқылы жасалады да, тек етістіктің болымсыздық түрін жасап қоймайды.

Положительные глаголы (болымды етістіктер): бар, кел, кет, оқы, жаз.

Болымды етістіктер - қимыл, іс-әрекеттің болуын, білдеретін етістік.

Тұйық етістік емлесі 1. Дауыссыз дыбыстарға біткен етістіктерге тұйық етістіктің -у жұрнағы дауысты болып жалғанады: бар-у, қайт-у, көр-у, кел-у. Дауысты дыбыстарға біткен етістіктерге тұйық етістіктің -у жұрнағы дауыссыз болып жалғанады: ойна-у, сөйле-у, барма-у, келме-у, сана-у.

2. Дауысты -ы, -і дыбыстарына біткен етістіктерге тұйық етістіктің -у жұрнағы жалғанғанда, түбірдің соңындағы -ы, і ды-быстары жазылмай -у дыбысының құрамына еніп кетеді де, ол (у) дауысты дыбыс болып есептеледі. Мысалы: оқы + у — оку, та-сы + у — тасу, кемі + у — кему, ері + у — еру. 3. Қатаң п, қ, к дыбыстарына біткен етістіктерге тұйық етістіктің -у жұрнағы жалғанғанда, түбір соңындағы п дыбысы б-ға, қ, к, дыбыстары ғ, г дыбыстарына айналады. Мысалы: ақ + у — ағу, кеп + у — кебу, тап +у — табу, үк + у — үгу т. б.

9. Үстеу және оның түрлері

Үстеу заттың әр қилы қимылы мен ісінің (етістіктің) әр түрлі сындық, бейнелік, мекендік, мезгілдік, шарттық, мөлшерлік және күй-жайларын және сынның белгісін білдіретін сөз табы.

Негізгі үстеулер

Негізгі үстеулер деп қазіргі кезде морфемаларға бөлшектеуге келмейтін, тек белгілі бір формада қалыптасқан сөздерді айтамыз.

әрең, азар (әзер), әдейі, жорта, қасақана, ұдайы, үнемі, дереу, шапшаң, бағана, қазір, енді, ілгері, жоғарғы, төмен, әрі, бері, кері, әрмен, бермен, ерте, кеше, нақ, дәл, нағыз, сәл, әнтек, тек, мейлінше, лық(а), қақ, дәйім, һаман, әншейін, тым, тіпті, өсе, аса, ең, әбден, мүлде(м), төтенше, ерекше, орасант. б.

Туынды үстеулер

Туынды үстеулер деп басқа сөз таптарынан түрлі қосымшалар арқылы, сөздердің бірігу және қосарлану, тіркесу тәсілдері арқылы, сондай-ақ, кейбір сөз тіркестерінің тұрақтануы арқылы жасалған (я үстеуге айналған) үстеулерді айтамыз.

Құрылысы мен құрамы жағынан туынды ұстеулер екі топқа бөлінеді: 'жалаң туынды үстеулер мен күрделі туынды үстеулер.

Жалаң үстеулер: құсша, адамша, ескіше, жаңаша, басқаша, орға, босқа, текке, жатқа, бекерге, әреңге, алға, артқа, ас(т)қа, үс(т)ке, бірге, кешке, ертеңіне.

Күрделі туынды үстеулер: таңертең, жаздыгүні, қыстыгүні, әрқашан, әрдайым, екіншәрі, ендігәрі, түнеугүні, бірталай, ешқашан, әлдеқайда, бірқатар, неғұрлым.

В предложении наречия чаще всего выступают в функции обстоятельства. По своему значению наречия делятся на следующие разряды:

1.Мекен үстеулер (наречия места)қайда?қайдан?.Например:ілгері (вперед), кейін (назад), жоғары (выше), төмен (ниже), осында (здесь), онда (там), алда (впереди), артта (позади), астында (внизу), үстінде (наверху) и т.д.

2.Мезгіл үстеулер(наречия времени)қашан? Қашаннан?қашанға дейін?Например:бүгін (сегодня), ертең (завтра), кеше (вчера), биыл (нынче), былтыр (в прошлом году), таңертең (утром), түсте (в полдень), кешке (вечером), түнде (ночью), қазір (сейчас), соңыра (попозже), енді (теперь) и т.д.

3.Мөлшер үстеулер(кол-во и меры) қанша? Қаншадан? Нешелеп? Например: сонша, онша, мунша, бірталай, біраз, азды-көпті, бірен-саран и т.д.

4. Қимыл-сын үстеулер (наречия образа-действия)қалай? қалайша? қайтіп?Например:тез, дереу (быстро), әрең (еле-еле), балаша (по-детски), әбден (окончательно), қолма-қол (сразу), ақырын (тихо), дәл (точно), бірге (вместе) и т.д.

5. Күшейту үстеулер (усилительные) Қалай? Қаңдай? Аса, ең, нағыз, өте, тым, тіпті, айрықша и т.д.

6. Мақсат үстеулер (цели) Не үшін? Не мақсатпен? Әдейі, жорта, біле, тұра, әдейлеп, көре, қасақана и т.д.

7.Себеп-салдар үстеулер (наречия причины)неге? неліктен? не себептен?Например:босқа (напрасно), амалсыздан (вынужденно), бекер (напрасно), лажсыздан (поневоле) и т.д.

8. Топтау үстеулер (раздельности) қалай? Қаншалап? Екеулеп, үшеулеп, бір-бірлеп, аз-аздан, көп-көптен, рет-ретімен и т.д.

Соседние файлы в предмете [НЕСОРТИРОВАННОЕ]