3 Тәжірибе жұмысының нәтижелері

3.1 Қостанай облысының оңтүстік қара топырақ қабатының қуатының өзеруі

Қазақстанда тың және тыңайған жерлерді игеру халықтың нан өнімдеріне сұранысын және дүниежүзілік нарықта жоғары бағаланатын астық экспортын қанағаттандыратын еліміздің мықты астық қорын құруда маңызды рөл атқарды. Жаппай жыртылуға ұшыраған жерлер негізінен Республиканың солтүстікаудандары еді, атап айтқанда: кәдімгі қара топырақты зонашықтар (11,8 млн.га), оңтүстік қара топырақ зонашықтары (13,8 млн.га).

Ауылшаруашылық өндірісінде көбінесе қара топырақты жерлер 50-60 жыл бойы пайдаланылып келеді. Топырақты ұзақ уақыт бойы жер өңдеудің технолгияларын сақтамай пайдалану, Солтүстік Қазақстанның, әсіресе біздің облысытң топырағының құнарлылығының күрт төмендеп, эрозия процестерінің интенсивті дамуына, сол сияқты топырақ пен топырақ жамылғысының деградациялануына әкеліп соқтырды.

Гумус қабатының қуаты (А+В) игерілген қара топырақты жерлерде бірінші өңделе бастаған жылдан бастап жоғарлайды. Оңтүстік қара топырақты жерлерде 10-25 жылда ол 58-66 см болып 9 см –ға артқан , немесе 16%. 59 жыл бойы жыртылған жерлерде гумус қабаты 65-69 см-ға жетеді, бұл 14-21 артқан. (7 кесте).

7 кесте

Оңтүстік қара топырақты пайдалану ұзақтығына байланысты генетикалық қабаттардың қуатының өзгеру динамикасы

Пайдалану ұзақтығы	Генетикалық қабаттары	Қабаттың қуаттылығы, см	Тың жерлерде айырмашылығы % (+,-)
Тың	А	17
	В1	19
	В2	21
	А+В	57
3-жылға дейін	А	25	+47
	В1	12	-37
	В2	21	0
	А+В	58	+1
25 жылға дейін	А	22	+29
	В1	21	+10
	В2	23	+9
	А+В	66	+16
50жылға дейін	А	23	+35
	В1	21	+10
	В2	21	0
	А+В	65	+14
55 жылға дейін	А	27	+59
	В1	19	0
	В2	23	+9
	А+В	69	+21
60 жылға дейін	А	27	+59
	В1	19	0
	В2	22	+5
	А+В	68	+19

3.2 Топырақтын физикалық қасиеттерінің өзгеруі

Қазіргі уақытта жердің құрылымдық күиі оның физикалық параметірі ретінде қарастырылады.Осы көрсеткіштер анықтама ретінде қолданылады : қабатың қаттылығы,жыртылған жер қабатының құрылуы, ылғал беріктілігі, топырақтың эрозия шыдамдылығы. Сондықтан егіншіліктің зоналык жуиесінде агротехникалық әдістердің ролі өте зор, оллар топырақты құнарлығын сақтап жақсартуға бағытталған. Топырақты өңдеу гумустық қабаттың төмендеуіне әкеліп соғуы мүмкін.Органикалық құрлымның төмендеуі салдарынан топырақтың агрегаттық күиі бұзылуы мүмкін.Осының салдарынан жердің механикалық берік қабаты тозады.Құрғақ егілудің деректері мысал ретінде 8 кестеде көрсетілген.

Осы көрсетілген мәліметтер бойынша құрғақ егілу, тегіс жерден қарағанда тыңайған қара топырақта жақпарлы фракцияның шұғыл томендеуін бақылауға болады. Ол 0-10 см қабатта 40,2 % ден 20,1% деин төмендеиді. Мегақұрлымның бұзылуы механикалық өңдеулер арқылы жүзеге асырылады,оның бұзушы элементтер реттінде ұсақ фракиялар қолданылады. Осыған байланысты өңделген жерде макроструктураның құрамы 38,1 ден 61,9 дейн және 27,1 ден 57,1% қабат бойынша оседі.Осылайша топырақ агрегаттарының агрономиялық сапалы фракцияның проценттік көрсеткіштердің 1,4-2,5 есе артуын түсіндіруге болады. Мегақұрлымның бұзылуы механикалық өңдеулер арқылы жүзеге асырылады,оның бұзушы элементтер реттінде ұсақ фракиялар қолданылады. Осыған байланысты өңделген жерде макроструктураның құрамы 38,1 ден 61,9 дейн және 27,1 ден 57,1% қабат бойынша оседі. Осылайша топырақ агрегаттарының агрономиялық сапалы фракцияның проценттік көрсеткіштердің 1,4-2,5 есе артуын түсіндіруге болады.

8 кесте

Оңтүстік қара топырақтың құрлымдық-агрегатының қолданылуына байланысты өзгеруі (құрғатып себу)

Мысал ретінде алынған терендік, см	Фракция өлшем», мм; Фракция құрамы %
	>10	>7	>5	>3	>1	>0,5	>0,25	<0,25	Қосындысы 0-0,25
Тың жер
0-10	40,2	4,7	2,6	3,8	11,7	3,3	12,1	21,7	38,1
10-20	61,7	3,3	2,4	4,1	8,7	3,1	5,4	11,2	27,1
20-30	55,3	7,1	3,4	5,6	11,3	3,2	5,8	7,6
Тыңайған жер (пар жер)
0-10	20,1	7,5	5,4	6,2	20,0	6,1	16,6	18,0	61,9
10-20	27,1	6,9	6,2	7,4	18,6	4,8	13,1	15,8	57,1
20-30	43,1	8,1	6,9	8,8	13,2	4,2	5,0	10,7	46,2

Бақылаулар бойынша тың жермен тыңайған жерлердің бетки қабаттары 20-30 см қабаттан кейн биртиндеп айырмашылағы азаяды.Жоғарда корсетілгендей қаратопрақта агрономиялқ бағалы фракцияның артуын жақсы көрсеткіш деп санауға болады.Брақтан толық мінездеме беру үшін суға төзімділігіне баға беруіміз қажет.

Гумустың төмендеуіне байланысты топырақ өздігінен суға төзиди қабат қалыптастыра алмайды. Бұны 9 кестеде растайды.

Осы корсеткіштер арқылы тыңайған қара топырақ макростуктурасына қарағанда тың жердің суға төзімділігін байқауға болады.

Бұл көрсеткіш бойынша 0-10 см аралығында тың жер 60,7 ал тыңайған жер 46,4% құрайды.Ал 10-20 см қабатта 79,5және 51,8% корсетеді. Тың жерлерде агрономиялық құнды фракциялардың құрамына кіретін агрегаттар арасында суға төзімділігі жоғары өлшем бірлігі 5мм жоғары, мөлшері 1-3 мм топырақ жеке бөліктерінің іс жүзінде бағасы бірдей.

Жыртылған және тың жерлердің үстіңгі байқалатын қабаттарындағы айырмашылық 20-30см тереңдікте жойыла бастайды.

Жоғарыда аталған жыртылған қара топырақтағы агрономиялық құнды фракцияның көбеюуін жақсы жағдай деп қарастыруға болады. Солай болса да толық сипаттама беру үшін суға төзімділік көршеткішін бағалау қажет.

Топырақ өңдеу өз бетінше, оның үстіне гумус мөлшерінің кему жағдайында, суға төзімді құрылым түзуге қабілетсіз. Мұны 9 кестеден көруге болады.

Жыртылған қара топырақтың жоғарғы қабатындағы макроструктураның суға төзімділігі тың жердегі аналогыан төмен екендігін дәлелдейді.

Тың жерлердің 0-10 см қабатында бұл шама 60,7; ал жыртылған жерде 46,4%.10-20 см қабатта 79,5 және 51,8%. Тың жерлерде агрономиялық құнды фракциялардың құрамына кіретін агрегаттардың арасында суға төзімділігі жоғары мөлшері 5 мм жоғары, мөлшері 1-3 мм топырақ жеке бөліктерінің іс жүзінде бағасы бірдей. Жыртылған жерлерде жоғары суға төзімділік, мөлшері 0,5-0,25 мм үлкен агреаттарға тән. Сол сияқты суға төзімділігі жоғары 48,2-54,4% микроагрегаттарды да атап өту керек. Бұл гумус мөлшері жоғарлағанда және сәйкес келетін құрылым түзуші ылғалдылықта олар мөлшері ірілеу фракцияларға агрегаттануы мүмкін екенін көрсетеді. Осымен қатар, 1 мм жоғары желге тұрақты фракциясы бар жыртылған жерлерде суға төзімділік қасиетінің өте төмен екендігін атап өту керек. Ол мұнда 8,9-10,3%, тың жерлерде 39,3-55,1%құрайды.

Құрылымдық-агрегаттық құрамды зерттеу қорытындысы бойынша, жыртылған қара топырақта тың жерлердегі аналогтарымен салыстырғанда агрономиялық құнды фракция мөлшері 1,6-2,1 есе артқан. Сонымен қатар суға тұрақты желге төзімді фракция мөлшері күрт қысқарған. Макроқұрылымның түзілуіне қажет болатын, тозаңдау фракцияның микроагрегаттылығы жоғарлаған.

Жоғарыда аталып өткен жыртылған қара топырақта агрономиялық құнды фракцияның жоғарлауын жағымды өзгеріс деп қарастыруға болады. Агрономиялық құнды фракцияның құрамына кіретін мөлшері әр түрлі топырақ агрегаттарының пайыздық мөлшерінің 1,4-2,5 есе өсуін осымен түсіндіруге болады.

9 кесте

Қолдану түріне байланысты оңтүстік қара топырақ түйіршіктерінің суға тұрақтылығы

Үлгі ретінде алынған терендік , см	Фракцияның өлшемі, мм; , %
	>5	>3	>1	>0,5	>0,25	<0,25	Қосындысы >5-0,25	Қосындысы >1
Тың жер
0-10	30,2	3,1	6,0	9,0	12,4	39,1	60,7	39,3
10-20	41,0	3,2	10,9	11,4	13,0	20,4	79,5	55,1
20-30	28,0	3,1	13,6	13,4	15,8	26,0	73,9	44,7
Егістік (пар танабы) алғы егіс
0-10	1,3	7,5	5,1	13,4	24,1	54,4	46,4	8,9
10-20	1,3	1,9	7,1	16,1	25,4	48,2	51,8	10,3
20-30	7,1	5,7	21,0	16,8	23,7	25,7	74,8	33,8

Бірақ толық сипаттама беру үшін суға төзімділігін бағалау қажет.

Топырақ өңдеу өз бетінше, әсіресе гумус мөлшерінің төмендеу жағдайында суға төзімді құрылым түзуге қабілетсіз. Мұны 10 кесте көрсеткіштері дәлелдейді.

Жыртылған қара топырақтың жоғарғы қабатындағы макроструктураның суға төзімділігі тың жердегі аналогыан төмен екендігін көрсетеді.

Тың жерлердің 0-10 см қабатында бұл шама 60,7; ал жыртылған жерде 46,4%. 10-20 см қабатта сәйкесінше 79,5 және 51,8%. Тың жерлерде агрономиялық құнды фракциялардың құрамына кіретін агрегаттардың арасында суға төзімділігі жоғары мөлшері 5 мм жоғары, мөлшері 1-3 мм топырақ жеке бөліктерінің іс жүзінде маңызы бірдей.

Жыртылған жерлерде жоғары суға төзімділік, мөлшері 0,5-0,25 мм үлкен агреаттарға тән. Сол сияқты суға төзімділігі жоғары 48,2-54,4% микроагрегаттарды да атап өту керек. Бұл гумус мөлшері жоғарлағанда және сәйкес келетін құрылым түзуші ылғалдылықта олар мөлшері ірілеу фракцияларға агрегаттануы мүмкін екенін көрсетеді. Осымен қатар, 1 мм жоғары желге тұрақты фракциясы бар жыртылған жерлерде суға төзімділік қасиетінің өте төмен екендігін атап өту керек. Ол мұнда 8,9-10,3%, тың жерлерде 39,3-55,1%құрайды. Бұл гумус мөлшері жоғарлағанда және сәйкес келетін құрылым түзуші ылғалдылықта олар мөлшері ірілеу фракцияларға агрегаттануы мүмкін екенін көрсетеді. Осымен қатар, 1 мм жоғары желге тұрақты фракциясы бар жыртылған жерлерде суға төзімділік қасиетінің өте төмен екендігін атап өту керек. Ол мұнда 8,9-10,3%, тың жерлерде 39,3-55,1% құрайды.

Құрылымдық-агрегаттық құрамды зерттеу қорытындысы бойынша, жыртылған қара топырақта тың жерлердегі аналогтарымен салыстырғанда агрономиялық құнды фракция мөлшері 1,6-2,1 есе артқан. Сонымен қатар суға тұрақты желге төзімді фракция мөлшері күрт қысқарған. Макроқұрылымның түзілуіне қажет болатын, тозаңдау фракцияның микроагрегаттылығы жоғарлаған.