Литература шинчилээр эртемче киирилде. Практикум

Човаан аъттың тавы-биле Чортуп, шошкуп чорбужамче, Аяс кудай караңгылаан, Аажок суггур чаашкын дендээн.

Кызаңнаашкын шөйлүш диди, Кыйыывыста чалыы дытты Чыжырт кынган чаңнык оду Саглаш кылдыр диле шаапты.

Шыырныккан аът сырбаш кынды, Чыырлыңайнып, ораны-дыр.

А мен бодум оон дора, Арным аажок изиңней-дир. (Владимир Кара-Сал)

Шүлүкчүге

Амыдырал кандыг кончуг солун чоор! Аравыста соругдал бе, шүлүкчү? Силерниң чоок эжиңер мен – номчукчу, Шилип алган мергежилим – тудугжу.

Үжүк-биле өрүп, парлаан сөзүңер, Үндүр чыгган кызыл-хүрең малгажым Үүле-иштиң төрелдешкээн сөглээн дег, Үнүн алчып, аяннажып турганзыг.

Чергелешкен тууйбу болгаш одуруг Черивистен Дээрге чедир улашсын: Ай-Хаан уруу – даңгынага сөң-белек,

Алгаг-йөрээл ыры болуп дыңналзын! (Салчак Молдурга)

Шүлүк бижип олурумда..

Чаяалгалыг салым ышкаш өзүлделиг, Чаңгыс борбак одуруг дээш деримни төп, Аткан даңны уткуй бээрим ховар эвес,

амыдырал мени ылгап, өөреткен. (Монгуш Доржу)

21

2.2. Композиция болгаш ооң кезектери

Композиция – чечен чогаалдың тургузуу. (https://biblioclub.ru/index.php?page=book_view_red&book_id=482 330).

Ол чогаалдың бүгү кезектерин бүдүн система кылдыр тургузар. Композиция иштики болгаш даштыкы деп хевирлерлиг.

Ук терминниң тодарадылгалары дыка хөй. Ынчалза-даа оларның аразында утка талазы-биле кол ийи туруш бар. Бирээзи литературлуг сөзүглелдиң кезектерин деңзигүүрлээр (ону персонажтар дискурузу дээр), өскези – персонажтарның кылдыныгларының канчаар болу бээрин, болуушкуннарның хөгжүлдезин көрүп турар (шииниң дискурузу).

Композицияның үндезиннери Аристотельдиң «Поэтика» деп ажылында салдынган. Ында трагедияның хемчээл талазыбиле чарлыр кезектерин адаан: пролог, эписодий, эксод, хор кезээ, ооң иштинде парод биле стасим. Пролог дээрге киирилде монолог, чамдыкта сюжеттиң дүүшкүнүн көргүскен бүдүн сцена болур. Эписодий – болуушкуннарның (көргүзүглерниң) хөгжүлдези, диалог сценалары. Эксод – хорнуң чоруй баарын үдээн төнчү ыр. Хор кезээнче стасим кирип турар (актерларның киржилгези чокка хорнуң күүседир ыры). Коммос – солист биле хорнуң катай күүседир ыры

(https://biblioclub.ru/index.php?page=book_view_red&book_id=6942).

Аңгы-аңгы литература терминнериниң словарьларында материалды номчукчуга дамчыдарының аайы-биле композициязының хевирлерин ылгап турар. Оларны каттыштырып, ниитизи-биле түңнээрге, мындыг.

Шугумналчак азы дорт композициялыг чогаалдарда болуушкуннар дес-дараалаштыр болуп турар болур. Ол эң-не нептерээн хевирге хамааржыр.

Долгандырыглыг композиция – эгезинде болуушкунну азы үзүндүнү сөзүглелдиң сөөлүнге катаптаары.

Мөөңнээр азы концентрастыг композиция көжегениң хөгжүлдезиниң аайы-биле дөмей болуушкуннарның катаптаарын хаара тудар.

Көрүнчүктелчек композицияның онзагайы: баштай бир персонаж өскезинге хамаарыштыр кандыг-ла-бир кылдыныгны

22

күүседир, а ооң соонда демгизи аңаа хамаарыштыр база шак-ла ындыг кылдыныг күүседирин негээр катаптаашкын. Чогаалдың эгезинде болгаш тѳнчүзүнде овур-хевирлер ол-ла олчаан кылдыр катаптап турар база болур.

Чугаа иштинде чугаа – кол тѳѳгүнү чогаалдың персонажтарының бирээзи чугаалап турар болур.

Ретроспекция – тоожуп турар үеде автор эрткен үеже эглип кээп турарын кѳргүскен композиция.

Шии чогаалының композициязы көжеге, көргүзүглерниң, оларның иштинде киржикчилерниң реплика, диалог, монологтарының, ремаркаларның дес-дараалашкаандан тургустунар.

Композиция – уран чүүлдүң бүгү хевирлеринге хереглеттинер билиишкин. Ол кандыг-бир модельге үндезилеттингеш, эгезинде чогаалдың кол идеязын болгаш авторнуң бодап алган чүүлүн илередир «план» кылдыр хевирлеттинип келир. Бо кезекке композиция кол чөрүлдээниң ажыттынарынга, хөгжүүрүнге, шиитпирлеттинеринге чагыртыр.

Композиция деп термин уран чурулга биле архитектурадан литература шинчилээр эртемче шилчип келген. Уран чурулга биле архитектурага хамаарыштыр алырга, композиция дээрге чогаалдың аңгы-аңгы кезектерин бүдүн уран чүүл кылдыр тудуштурары.

Ону чамдыкта «архитектоника» деп термин-биле солуп турар.

Композицияның чуруур элементилеринге портрет, пейзаж, интерьер хамааржыр. Олар чогаалдың утказын ажыдарынга, овур-хевирлерни чуруурунга улуг рольдуг. Портрет – маадырның даштыкы овур-хевирин, иштики сагышсеткилин кѳргүзери. Пейзаж – бойдус чурумалы. Интерьер – оран-сава чурумалы.

Оон аңгыда чогаалдарга пролог, эпилог база туруп болур. Пролог дээрге чогаалдың уран-чечен киирилде кезээ.

Ында чогаалдың ниити утказын, сюжедин болгаш кол мотивтериниң угланыышкынын берген болур.

Эпилог дээрге чогаалдың түңнел кезээ болур. Ол чогаалдың маадырларының салым-чолун кысказы-биле түңнеп таныштырарынга хереглеттинер.

23

Онаалга 27. С. Молдурганың “Сөстер оюну” деп шүлүүнүң композициязын сайгарыңар. Ону ынчаар тургускан чылдагааны чүдел?

Аа, Ам-на-ла

Аал-оранның, Амытан-чоннуң Аажок күзеп, манаан Ак хар, хөртүк, дүвүзү

Арга, хем, шөл, даглары бо Аян-чоруун эгелээн-дир, оо, Амыр-менди, эргим кыш, амыр-ла!

Ажылдааштыӊ, кириптериӊ арткан-дыр, Ажы-төлдер ойнап-хөглеп амыразын! Ам, Кыш, сени аян-тээлеп чораан дээш, Аваӊ Бойдус шииткелин онаап тур: Амдыызында календарьга чыт, Алыс даарта Хааныӊ келир: Ажыл-херээӊни часка Арыг дужаап бээр сен, А харын Хөрзүн Алыры шуут Албан, Кыш, Алгай Аан, Аа?

Онаалга 28. Сергей Пюрбюнуң «Москваның чогаалчыларынга» деп шүлүүнүң композициязын В.Маяковскийниң чадаланчак шүлүктериниң тургузуу-биле деңнеп сайгарыңар.

Ырак-чоокка, Кадыр-бертке боогдатпас

Ыр дег күштүг, Оккур чүве белен турбас.

Урал ажыр, Сибирь кежир,

Саян кырлап,

24

Ужуп келген ырыңарны дыңнап чордум. А бѳгүн

Бо

Ѳргээңерде кирип келген, Амырлажып,

Холум сунуп, бараалгадым. Арат чонга аян туткан ырыңарга Аксым-кежии таварлажып,

Үнүм каттым.

Тыва черниң адын адап, Чонун мактап,

Алышкылар ырын ырлап, бараан болдум. Дылдарывыс

дѳмей эвес, ынчалза-даа

арыг, чаагай сеткилиңер

эндеведим: Акы-дуңма,

Ѳңнүктерниң аразынга Ѳткүт болгаш чаагай үннүг оркестрге Ѳѳрүшкүнү, Аас-кежиин,

Найыралды Ак-кѳк хемниң лимбизинге ойнап чорууйн.

Онаалга 29. А.Үержааның «Кижи, кижи, чажырбайн чугаалап кѳр» деп шүлүүнде строфаларның бирээзин бодуңарныы-биле тургузуп бижиңер.

Хереглээр сѳстери: элчигенге, кижи, берге, чаңгыс, бүзүреп, черде, эң-не, шыны, кускун, сагып, чажырбайн, кижи, чырык, чугаалап, аан, назынында, херек, чылан, көр, эртер, берге, ыдык, чурттаар, эвес, үүле, адын, болган, чүл, кижи, дөмей, боору, кижи, эң-не, көр.

Онаалга 30. Владимир Серен-оолдуң илиглериниң композициязын сайгарыңар. Чүнү илиг дээрил? Оларның хевирлериниң аразында ылгалдарын тодарадыңар.

25

Чаңгыс илиглер

Сагыш багы – салым багы.

***

Чогаалчыны чон үнелээр.

***

Уран сѳстен угаан сергээр.

Ийи илиг

Удазынның ужуу артар. Уран холдуң угу артар.

Үш илиг

«Ѳртемчейни үш чаан чүктеп турар» – дижип, Ѳгбелерим үш даш салып, одаглангаш, Ѳрү дээрде бурганнарже агын чажар.

***

Эмдик аътты эзертээштиң, кастап кагдым. Экер-эрес кымнар барыл, мунуңар че. Эрге-дужаал, сандай дээш чоп кончуг силер?

Дѳрт илиг

Үе-шагның чүглүг бижиин Үнген, эрткен ийи чылдар Чаа чыл деп ѳртээл орта Шапкынчылар болуп солчур.

Алды илиг

Бадылажып алдым-на дээш, Базынчактап, бардамнава.

«Хупурай бер, чоорул» кылдыр бодапсымза, Куруг каар сен, хоойлу безин таламда боор. Хүндүлежиг турбас болза, Хүлүг безин кижи тутпас.

2.3. Сюжет болгаш фабула дугайында билиг

Сюжет дээрге чечен чогаалда болуушкуннарның десдараалашкаа болгаш харылзаазы, хѳгжүлдези болур. Ол дараазында кезектерлиг:

26

1)экспозиция – эге туруш, маадырның эрткен оруунуң дугайында кыска медээлер;

2)дүүшкүн – тыптып келген чѳрүлдээлерни кѳргүзүп, болуушкуннуң дараазындагы ѳѳскүлдезиниң эгезин салган чурумал;

3)ѳѳскүдүлге – тыптып келген чѳрүлдээге үндезилеттингеш, болуушкуннуң улам ыңай хѳгжүүрү;

4)дыңзыгыышкын – болуушкуннарның эң-не чидигленген үези;

5)чештиниишкин – болуушкуннарның бир-ле түңнелдиг доостуру.

Фабула – эпос, драма, лиро-эпос чогаалдарында болуушкуннарны тоожулаар, тѳѳгүүр база бир уран-чечен арга бооп турар. Ол дээрге чогаалда болуушкуннарның мотивтериниң каттышканы, ол болуушкуннарның чылдагааннарын, түңнелдерин чурааны.

Фабуланың дузазы-биле автор тоожуушкуннуң темазын улам ыңай сайзырадыр.

Сюжет биле фабуланың ылгалы чүдел дизе, фабула дээрге чогаалдың кол уран-чечен утказы болгаш чѳрүлдээзи, болуушкуннарны допчулай кѳргүскени болур. Сюжет – болуушкуннарның дес-дараалашкаа.

Онаалга 31. Орус болгаш тыва дылда чечен чугаалардан шилээш, оларның сюжедин сайгарыңар.

Онаалга 32. М.Дуюнгарның «Бѳрү дүнү» деп номунда «Бырлаңмаа угбай», «Ийи аалдың оглу» деп чечен чугааларын номчааш, сюжедин сайгарыңар.

2.4. Уран-чечен овур-хевир

Уран-чечен овур-хевир дээрге херек кырында амыдыралды билип алырының болгаш ону чаартырының, ѳскертириниң бир аргазы. Ол чогаадыкчы фантазия дузазы-биле тургустунар. Уран-чечен овур-хевир – чогаалчының сеткилсагыжының хайныышкынын, чүткүлүн, бодалдарын илередир болгаш чырыдар синтетиктиг арга, амыдыралды уран чүүл дузазы-биле чырыдарының аргаларының бирээзи.

27

Чечен чогаалда детальдарның овур-хевирин, болуушкуннарның овур-хевирин, характерлер болгаш байдалдарның овур-хевирин, салым-чол болгаш делегейниң овур-хевирин аңгылай кѳрүп турар.

Онаалга 33. Черлиг-оол Кууларның «А богда, Манчүректи!» деп шүлүүнде овур-хевирлерни бѳлүктеп бижиңер. Оларның аас чогаалы-биле харылзаазын сайгарыңар.

Аңдаштанып ойнап ѳскен Ававыстың ширтээн але. Ам чаа ѳйген энчек ышкаш Ак-ла-Ойнун шыгын але. Э богда, Манчүрекке Эдер куштуң үнү-ле мен.

Хѳреңгизин быжып турар Хѳлбең шыктыг Хѳлчүк-Аксы. Кѳрбээн чүве кѳрүп каан дег, Хѳѳреп орар күжүр бодум.

А богда, Манчүрекке Аңгыр куштуң үнү-ле мен.

Онаалга 34. Александр Даржайның «Авам сактып» деп шүлүүнде овур-хевирлерни бѳлүктеңер. Оларның чогаалда тема, идеяны ажыдарынга чедирип турар ужур-дузазын тодарадыңар.

Сериин салгын ышкам хүндүс Секпереди челбий кааптар – Хайыралыг авам холу Хаваам дерин чотканзыг боор.

Авайымныӊ чылыг куспаа, Авайымныӊ чымчак караа, Авайымныӊ чемзиг холу Аян ырым хөөнү болду.

Сыгыргалар үнүн алчып, Сырынналдыр кыйгыржырлар –

28

Авам үнү: «Оглум, чан!» – деп, Алаак кежир чаӊгыланыр.

Чүрбээш, бажым суйбап, чыттап, Чүрээнче кээп чыпшыр тудуп, Кара чаштыг чалыы авам Караан чодуп турганзыг боор…

Караӊгы дүн мөӊге дүжүп, Карактарым шимдингиже Мээӊ-биле авам дириг Бедиктер теп чоруп орар.

Онаалга 35. А. Пушкинниң «Лама болгаш ооң ажылчыны Балда дугайында тоол» деп чогаалындан үзүндүде овурхевирлерни тыпкаш, сайгарылгадан чорудуңар.

Арбай мээлиг лама кижи Амыдырап-чурттап чораан. Базар кирип, бараан көөр дээш, Башкы базып чоруп-ла каан. Баар черин боду билбес.

Балда аңаа уткуй келгеш: «Чүге, даайым, эрте турдуң? Чүнү дилеп чору сен?» – дээн. Аңаа лама харыылап-тыр: «Ажылчын эр дилеп чор мен, Аъш-чем кылыр, аът карактаар, Алдын холдуг шевер херек. Ынчалза-даа хѳлезини Ынай, кижи тыптыр чоор бе?» Балда аңаа: «Бараан болуйн! Багай эвес ажылдаар мен. Хавааң чылда үш-ле согуп,

Хаарган тарааң чооглап чорууйн». Башкы хөлчок бодангылап, Бажын, хаваан дырбагылаан. Күштүг эвес согуур боор деп Күжүр лама идегепкеш:

29

«Ындыг-дыр че, бис ийиге Ынчалганы дээре-дир оң. Аалымга туруп алгаш, Ажылгырың көргүс! – диген. Хөөкүй Балда аалга чурттааш, Хөпээнге удуп турган. Ижер-чиири – дөрттүң үлүү, Ишке – чеди кижи үлүү. Адар даңны аткыжеге Ажыл кылып тура хонар. Андазынны аътка кошкаш, Аңдарбаан кур черни чарар. От-көс салыр, чемни кылыр, Олут орбас, чыдын чытпас. Башкывыстың өөнүң ишти Балданы-ла мактап ханмас.

Аооң уруу ол дээш хилээр,

Аооң оглу: «Даайым» – дээр.

Аол боду аъш-чем кылып, Ажы-төл-биле ажаанзыраар. Чүгле лама Балдаа хөөн чок, Чүүлдүгзүнүп: «Эр-хей!» – дивес. Ажыл-иштиң өртээн төлээр Апарганын бо-ла бодаар. Аъш-чем чивес, удувас-даа, Анаа-ла хей хаваа аарыыр.

Ашак кижи ынчап барып, Агайынга миннип турган:

«Ам канчаарыл, канчаарыл ам?» Кадай чүвең угаанныг-ла, Кажар арга ында деп бил.

Агай аңаа мынча деп-тир: «Аагың-кээгиң чайладыптар Арга бар-дыр, билип кагдым: Күүсеттинмес даалгадан Күжүр Балдаа дагзып каг даан. Ооң соонда онаалгаңны Олчаан кыл деп оон неге.

30