Балакан А. Буурл теегт

бә^.чә Эрнжән эврән ирәд, подвалын үүд секәд, догшнар

кслв:

— Үүд хамхлад зулхар бәәхләчн, минь ода иигән

звчпарад, хаһад алчкхвидн!

Городовиков эврәннь чикән иткҗ бәәхш! Подвал хагдһу. орҗ ирсн күн үзгдхш, болв тер күүнә дун таньдг дгн... Кулешовин дун... Түүнә зе көвүн Эрнҗәнә дун-..

Харулд зогсҗасн хойр хазг, харулын ахлач Куле­ шов, подвалд хаалһата күүг «минь ода хаҗ алнавидн» гихлә. банрлад одв, зуг генерал Поповас зөвшәл угаһар, эи ахлач тиим йовдл һарһхн уга гиҗ тоолв. Тер хоорнд Эрнжән Окаһур өөрдәд, арһул шимлдж медүлв:

«Зулхар белн болҗатн».

Лиж Баатр хойр Кулешовин зураг таасад, шуд күцәх болж зөвшәрв. Тер зураһар, Хечинов Баатр походи ата­ ман Поповин нерн деерәс харулын ахлач Кулешовд: «Урвач Городовиковиг шулуһар авч һарад, күүтрин ар хажуд хаж алтн. Яһҗ эн заквр күцәсән нанд эврән ирҗ келж өгтн», — гиж цаас бичх. Дәкәд харулын ах­ лач өврән һурвн хазг дахулад, аду өскәч Яновин үвлзңгин өөр, Манц һол деер бәәсн Бугаевск тагт йовж. хәдәх. Эн заквриг мөр хәләһәчд харулын ахлач Кулешов *гх, юнгад гихлә, иим төриг түүнд генерал Попов эврән даалһж; дәкәд харулын ахлач Кулешов, генералын <заквр* иааста ирәд, бәрәпд бәәх «урвачиг» хазг Хечи­ нов Лижин дөнтә авч һарх; энднь дөрвн мөр бәрсн Хечяиов Баатр тедниг тосх.

Эн зураг батлж авсна хөөн, Баатр байрта зәңг соңсв: Велккокняжеск станицнг Аһшин улан гвардь орулҗ звч. Тер стзнициг эзлжәсн Мамонтовин отряд зулад, дорд үзгин аду ескәчнр тал йовж одҗ, Попов бас һурвндөрвя хонгас тингән һарх бәәдлтә-

һурвн хазг сө йосндан болхиг күләв. Эрнжәнә зүр-

389

кн урдкасн үлү чацһар цокна. Тедно нуувч зураг цуг

халг\’А МСДЧКСН боЛЖ ӘӘГДНӘ.

Түуг генткн штабс-ротмистр Сластушинскпи дууДУ' зж <чОдал хуурлдан болва, — гиж Эрнжом аомж новна. - Кен ку’ргод келчксн болхв? Баатр?.. Үга, уга...

Лнж?. • Теруц уга! Тникло кеи?.. » Штабс-ротмистр Сластушипе кий согту боож. Тер,

Эрнжонэ оож йовсар, керлдж боохш. Түуг бород суулһ-

хопрдгч иомерто складт боосн винтовксин затвормудынъ авад, дуг сумтаһинь Корольковый боодгт хайтн. Тиигж генерал Попов закв, улачуд өөрдж йовна. Отряд дунд зәнг бичә тархатн, үүмә бичэ татгн.

— Соңсжанав, штабс-ротмистрин зергэс, — гиж Ку­ лешов честь өгәд һарв.

Үүнәс байрта зәңг бәәхий?!.

Зер-зевиг, Сластушинскин келсэр, Корольковин куутрин өөрк боодгт хаяд, дөрвн наган, кесг винтовке, һурвн дорва сум бултулад авад үлдв.

Сөөни өрәллә, хазгуд цуһар нөөртән орхла, харулын ахлач Кулешов, генерал Поповин бичсн «заквр цааенг»

•хойр харулч хазгт өгчкәд, бәрәнд бәәсн күүг, Манд һолын көвәд күргҗ хаҗ алхар авад һарв.

Хазг Хечинов Лиж, винтовк бәрсн өмн йовна, «халһнла харһх» Городовиков Ока дунд йовна, түүнә гнжгур шорта винтовк зөрүлчксн харулын ахлач Кулешов йов­ на Харулын ахлач «дегд догшн» болсар, бэронос авч һарсн күүг хараһад, ардаснь чичәд, худрад, тачм-талхм

татад йовна.

Дөрвн мер бород зогсҗасн Хечинов Баатрур эди ирод, адһҗ мөрнд сууһад, шин едр тердг дорд \згур хәләһәд довтлад һарв.

Аду өскәч Супруновин үвлзнд күртл эднд күчр болв, хаалһ медгдҗ өгхш. Тер биинь үзгән алдл уга, Җерсбковин, Корольков Дрона, Супруновин үвлзцгүд давад, Манц деерк Шанһа тагтар һатлад, Великокняжеск паиицин деед өмн бийәр һарад, И к Буурлан зөрж деатж

Зуурнь Городовиковин төрсн, өссн Эльмт күүтр бәо-

нә. Кедү цагас нааран Ока экон үзәд уга! Орад мендмнь медәд, седклинь төвкнүләд һарх кергтә. Дәкәд сөөнн

дуусн гишң зогсл, амрл уга повх мөрдпг невчк амрах кергтә.

390

Эднә бичкн гер әмтәр дүүрц бәәҗБадм, Окан ах, Ик Буурлд үүмән болҗахиг соңсад, цаһачуд тиигән орҗ нрхин өмн сө, дүүһиннь бүлиг нааран нүүлһәд авч нрсн бәәҗ. Ока түүнд икәр байрлҗ, ахдан ханлт өргәд, дәкн-дәкн кслнә:

— Бадм, хойр күүкнәнм әмнд орлцвч, эс гиҗ тер анднр бичкдүд гиҗ эдниг хәәрлхн уга билә.

Цаһан, Катя Помпа хойрла әдл, Окаһур шахлдна. Экмн толһан үсн ирх болһнд улм цаһаснь темдглгднә, ксзә нег цагт чаңһ-чиирг цогцнь эцәд, яснь һарад, чид-

лнь хәрәд бәәнә.

— Дәкж, Ока минь, чамаһан үзшго бәәдлтәв, — гиж экнь салҗаһад көвүндән арһул келв. — Үкҗ гихлә, хамг мууһитн авад одхв. Эрүл-менд йов, сансн-седсән күцәЭңкр көвүнь үкләс килһснә үзүр деер мөчлдәд һарсиг Цаһан медсн угаЦа1һачудын һарт бәргдәд, цоклһ үзәд, халһнла харһн алдсан, Ока герткстән медүлсн уга. Городовиков Эльмт күүтрәс ө.өрән йовся һурвн хазг дсер дәкәд угатя һурвн залус дахулад, Ик Буурл^хәләһәд һарв. Теднә негнь — Самтан Чульчинов бас йовна. Эдниг Платовскин дорд бийәс орж ааштл, Гүн салан өөр мөртә отряд харһв. Тер отряд дорд ар үзгәс һарч ирв. Мөртә улсин дунд тачанк йовна, тачанк деер тәвәд күрсн наста, дүүрң цогцтакүн девләр хучата сууна. Тү-

үнә хажудк күүкд күн эңсәд уульснь соңсгдна. Городовиков, тедниг юн улсинь медхәр, отрядыг күц-

хлә, Окан нөкднр бас түүнә ардас дахв.

— Командиртн кемб? — гиһәд I ородовиковиг, цергә йосар, төм сурхла, охтр девлтә, бор хурсх махланнь нүүрт кииһслүлҗ улан кенчр уйсн, дундын наста залу мөрә-

рн өөрдәд, бас цергә йосар хәрү өгв: Войсковой старшина Голубев!

Хаана цергә нер кслхлэ, Ока түүг цаһачуд болпад дәврхәр седв. Болв өцгәр цусн асхрад одвза гпж сл-

лад, дәкнәс соньмсв:

... Эн авч йовсн улстн юн зергсвп?

- Каледина дарук бәәсн Митрофан Богаевскнц оолв-

за?

— Э, — гичкәд, Голубев Городовиковур өөрдәд, дог

шар сурв. — Та таньдг болвзат?

— Хамаһас иим күчтә кү бәрвт?

39

—- Батлаевск станннәс. Халь.мг хурлд бултж. --Митрофан Петрович, мепдвт, — болж Ока ш/втр-

вртнь хәрү огхпг некв

-Городовиков.

— Городовиков? — гичкәд, нсг улан гвардеец Голубевүр өөрдәд, цугтаднь соңсхад келв. — Үр командир, энтн урднь станичи атамана дарук йовсн ах урядник.

-Бәртн! — болж Голубев заквр өгв.

Тооһарн олн улан партйзанмуд Ока эдниг бүсләд, эднә зер-зевинь булаһад, негжәд, пистул күртлнь авчкв.

— Эннь генерал Поповд церглхәр одсн Хечиевпхн, -— гнж одак улан гвардеец Лиҗ Баатр хойрур заав. — Тернь Городовиковин зе Кулешов Эрнҗән.

—Бидн цаһачудын бәрәнәс орһад һарч йовнавидн, маниг бәрх зөв таднд уга! — болҗ Ока сөрлһ ксв.

—Тадниг ямаран зөвтәг Платовскд күрәд медхвидн, — гиҗ Голубев хозрв.

—Ах урядник, мини хажуд суухмн болвзат, — ги-

һәд ода күртл тачанк деерән тагчг суусн Богаевский мусг инәһәд, Городовиковур колс хәләв.

— Чини өөр суух биш, хамдан мөрән үзшгов, — болж Ока аралдв.

—• Тиигҗ келхәсн мини гсргнәс ичхнтн, — гиҗ Мит­ рофан Петрович омгтаһар келв. — Теегин харцһу сольр нүдтәһәс юуһан авнач. — Богаевский гүүнәр саналдв. — Хамгин һашутань — хамдан нег түүрмд суух кер-

гтә.

— Нет хорад суулһж гихлә, би чамаг зер-зев угаһар, һарарн бахлуричн базһад әмичн һарһнав! — болж Ока шүдән хәврв- — Чамас көлтә, чини тер элә генералмудас көлтә, әмтнә цусн нур мет, һол мет асхржана.

Деернь хань әмт бәрснд төвкнәд, уульдган зогссн Богаевскин гергн, Окаи кслсн нег мөслсн үгмүд соңсч-

кад, дәкнәс орклад уульв.

Эдниг цугтынь тууһад авч ирәд, станичп парвляна дор бәәсн түүрмд түлкәд орулад, төмр үүднднь пк онъс тәвчкв. Бичкн терзәроржах чөләкн герлд, подвалдюнәмтн бәәхнь, һазаһас шннкән орж ңрсн улст үзгдж өгчо-

хш.

— Ааку, чи болвзач? — гиж нег күн сурв.

392

- - Довж, яһад эпд суухмч? — болж Городовиков алң Тсгәд мана стапнциг цаһачуд эзлчксн болвза?

Уга, улачуд. Маниг бород суулһчкв. Яһад суулһСП;. \.с.’1ДЖ0ХШ.

_- Манла хамдан Мончуда-лам Шарап-гелн, хойр су-

— О. мпнп нәәҗнр Буринов Арсинов хойр! — Горо-

.нов тачкнҗ пнәв. — Би һанцхн Богаевскин әмнд ЛтхсГ' седжәләв, ода эн хойр бурхна элчнриг деернь длХ.та. йосндан килнцм хәрҗәнә.

Эн үгмүдәс Мончуда Буринов хамр доран бурв:

— Бурхан мартснас көлтә, тадн, шулмс, әмтнд аюл

7; тжа нат.

— Уга, ламин зергәс, тадна килнцтн күцсн учрар, би­ ди тадниг ширәһәстн буулһад, шин йос тосххар бәәнәви-

■< кевтә, тагчг бәгдиһэд сууна.

--Довж, чи Казикиг бичә көндә. Совегин йос тогтасн хурл деср Казикиг, .маниг дөңнвә гиһәд, хойр ахнь

алхар седж, - гиж Ока иәәлһж өгв.

393

— Кен келвә? Хама-һас меднәч? — болж Орһадулов

ПТЮК. Кслсн күүнәннь нср энүнд һарһж чадшгов, юцгад гнхлә. һахаснн үнр һарад бәәнә, — гиж. Городовиков

тачкнж инәв.

___Ииәлдәд бәәх, яһтлан ичр-һутран геесн улсвт, — болж Богаевский тендрс сөрсәҗәнә. — Тадиа инәднәс

мини гсргнә әмн һарчана.

_ . Гергнәннь әмн һартл олн-әмт үүмүләд ксрг уга билә’ — Ока дәкнәс, эн саамд зөрц, чацһар инәв. — Мана тосхжах йосн мөңкрхинь мсдәд бидн, харчуд. ипәлджәнәвидн, тана йосн давад, түңгнь өмкрәд, онх тусад тадн уульжанат-

—Худл, худл, худл!!! — гиҗ гснткн Баатр, күн зүркнднь утх шаасн мет, чишкҗ хәәкрв.

—Баатр, яһвчи? — болж. Лиҗ Эрнҗән хойр дегц

Хечиновур шурһв.

—Делгриг алҗ гиен худл, худл, худл!

Эн саамла үүдн секгдәд, цааһаснь нег күн хәәкрв:

—Городовиков, нааран һар!

—Семен! — гиҗ Ока, Буденна дууг таньҗ, нааһаснь гүүв.

Городовиков подвалас һархла, Голубевин тәвсн ха-

рулчнр, төмр үүдиг харҗңнулҗ хааһад, дәкнәс ик оньс өлгчкв.

-— Ока, чи мөнийч?! — болҗ Буденный үүрән теврж. үмсв. — Чамаг тер орңд тусҗ гиһәд икәр әәжэләв.

— Эрлгин нутг орхас одачн эрт. Түрүләд буржуймудыг, цаһан генералмудыг күүчәд, Советин йосан батлж авх кергтә!

—■. Гертән бәәтлм Унканов-Замблин бичкн кәвүн гүүҗ ирәд, уульн бәәж, келҗәнә: Городовиков Окаг өөрнь кесг улстаг түүрмд суулһчква гиж.

—Малуш болвза?

—Э. Хурлын манҗин хувцта, — болж Буденный

цәәлһв. — Өрмгән татҗ өмсәд, парвляи тал гүүж ләм, тенд улан командир Голубев сууна. «Шулуһар Го-

родовиковиг сулдхтн», — гихләм, намаг походи атамана нуувчар илгәсн атаманла негн бәәҗч гиһәд, биипм ТҮҮР"

— Советин.

394

Тниклә мана улс яһад подвалд, Бурннов Мончуда. Арсинов Шарап, Богаевский Митрофан эднлә суу-

на?

-Богаевский? — Митрофан?

-- Э Түүг бәрәд тууҗ йовсн отрядла бидн харһад, манахна нег салдс намаг таняд, урднь станичн атамана дарук йовсн күн гиһәд, Лиж, Баатр, Эрнҗән эдниг цаһачудын нерг дахла гиһәд, цугтаһимвидн бәрвә. Тер бәрәнд бәәсн мана улсиг минь ода сулдхх кергтә.

Буденный Городовиков хойр станичн Советүр орж нрхлә. Голубев теднлә нам күүндхәр седсн уга.

__ Семен Михайлович, эн күүг сулдхснд икәр хантн,

—болҗ улан командир мусг инәв.

—Үр Голубев, би Сальск окружной Советин членв.

Дәкәд эн станицин улсиг һариннь тавн хурһнла әдл мсддүв, — гиҗ Буденный командирт цәәлһв. — Мана ул­ сиг түүрмсәс цаг түдл уга сулдхх кергтә.

— Тана тер улстн һурвн зун җирн тавн күүнә әмнд

сүүж1

— Бидн бас Платовск сулдххларн, цаһачүдыг әрвлсн угавидн: һурвн зун тәвн хазгудыг алад, долан зун винтовк, һурвн миңһ шаху чашке, хойр тов, һурвн зун снаряд, дөрвн пулемет, җирн миңһн патрон, хойр зун далн мөрдиг эмәлтә-хазартаһинь булаҗ авувидн, — гиж Семен Михайлович, эн 'нег мөслсн шиидвртә командирт чинрән медүлхәр, халунар келв.

— Үр Буденный, таниг зөргтә дәәчитн меднәвидн, — болв...— Голубев толһаһан нәәхлв. — Болв... Семен Михайлович, та политическ медрл тату • күн бәәжт.

Буденный дегд уурлхларн, белдк чашкан шүүрч авад, эврә аль күүнәнь сәәнәр эс медгдҗәх командириг чавчхар седчкәд, бийән бәрәд, догшар сурв:

—Түүрмд бәәх улсиг яахар бәәнәт?

-----Окружной Советд күр.гнәвидн, тенд йилһх улс бә-

әнә.

Буденный Городовиков хойр, эн күүнә өмн чидл, зөв татуһан медҗ, ик һундлта станичн Советәс һарв.

Үвлин сүл сарин серүн салькн эднә чирәд эрвлзв. Эн салькна күчнд, теңгриг делгү бүрксн нигт бор үүлп энд-тенд тасрад, сүрг адун кевтә, деед үзг хәләж. нүүв.

Тер үүлн заагас, хавр аашхиг герчлж, шарһ нарн инәҗ шаһаһад, хойр үүрин чирәд толян тусхаж мандлв.

395

АВТОРИН ТОВЧЛГЧ ҮГ

Алдр социалистическ революц күмн-әмтнә өмн шин җирһлин үүд секәд, Әрәсәд хаана йосиг хамх цокад, \татя-яду улст һартнь зөвинь атхулад, олн келн-әмтиг керг-үүләрнь негдүләд, усн ивтршго ах-дүүд хүврәв,

Җирн-далн җил хооран һарсн йовдлмудыг тууҗин ишкдләр кемҗәләд хәләхлә — минь шидрхн болен болҗ медгднә,- зуг бәәдл-бәрцин зокалла дүңцүлхлә, тер цагас нааран кесг' үймүд сольгдв, тер экәршго дааврта болн туурмҗта хүврлтд орлцсн улсас тоота баатрмуд үлдв.

Мана бичәчнрин өмн бәәх эркн төр — алдр шинрлтд ухан-седклән өгәд, улан цусан асхад, әмн-җирһлән нерәдәд орлцсн әмтнә келвр, тодлвр, тууҗ олзлад, тер ачурта болн әәмшгтә, өлзәтә болн догшн цагин бәәдлиг цуг эв-арһан, билг-эрдмән чимәд, күцц сәәнәр үзүлх.

«Буурл теегт» гидг романа 1һол героймуд — хуучн бәәдлиг хамх цокад, шин җирһл тосхлһнд гүҗрмгәр, шунмһаһар, зөргтәһәр орлцсн, хөөннь олнд нернь темД1тә хальмг болн орс әмтнә ачта үрдүд. Тер мет, улнь ъ.мкрсн хаана йосиг харслһнд орлцсн цаһан офицермүд боли генералмуд. «Мини романд делгү, тууҗд темдгтә

Л. Н. Толстой эврәннь «Дән болн төвкнүн» гидг ро­ ман яһҗ бичгдснә туск тууҗд келҗәнә. В. Г. Ян «Чин­ гиз-хан» гидг романан бичхәсн урд олн дегтрмүд умшад, кесг җилин туршарт хар көдлмш кеснәннь хөөн, тер көдлмшән «то-томҗ уга дегтрмүдин халхсар эргҗ йовлһн» гиж. нерәдсмн. Мөн, тууҗин төстә дегтр үүдәхин төлә, тер цагип бәәдлиг тохнятаһар медх кергтә.

397

Нанд болхла, революции дольганд, Советии нос тосхлһнд, гражданок дәәнд орлцачнрла харһж, күүндәд, теднә келврмүд боли тодлврмуд соцсад, эн күмн еврм йовдлмуд болен зәрм һазр-усиг кедәд, эврә нүдәрн үзэд, архйвн материалмуд булхчж хәләһәд кеси көдлмш баһ болж һарв. Тер учрар, эн «Буурл теегт» гидг ромаииг үүдәхд, О. И. Городовиковин бнчсн «Тодлврмуд», «Дээлдәнд болн йовдлмудт»; С. М. Буденна — «һатлсн хаалһ»; В. Бембеевин, Л. Бурчинован — «Комиссар»;

Эн романд, туужд темдгтэ улсас талдан, бичоч — эн саамд мини— бийәсн ухалж, үүдәсн героймуд чигн, йовдлмуд чигн бәәнә. Тер улсин бээдл-кец, ухан-седкл, ке- рг-үүл болн тер йовдлмудын учр-утх, зөв-буру, зөргурвач тоот — тер догшн баатр, күмн-әмтни туужд алтн үзгүдәр барлгдад үлдсн, цагин эркн герч мен. Революцур нрлйн, рёволюцд орлцлһн келн-әмтн болһнд эдл бпш бәәсмн. Алдр орс әмтн, Советин Әрәсәд эндр сээхн җирһәд, дүркләд бәәх цуг наадк келн-эмтнд, тер харалта цагла нүдән ээһәд, хама үнн бәәхиг, сулдхврин төлә яһҗ ноолдхиг эврә баатр йовдларн, әрүн төрәрн үлгүр болсмн.

«Буурл теегт» гидг романа негдгч дегтрт хальмг келн-әмтн нүдән ээһәд, Советин йос тосхлһнд шинкән экләд орлцлһн үзүлгдҗәнә. Романа һол героймудын негнь — хальмг әмтнә омгта, нертә үрн О. И. Городо­ виков болен учрар, эн дегтрт болҗах тоот Сал теегэс экләд, цааранднь, хаврин цагт улаһин усн яһҗ делврәд, шинкән әмрлҗәх урһмлд шим өгнә, тер мет, делгү делгрәд, Әәдрхнә медлд бүүрлсн хальмгудт чигн, хоша бәәсн ах-дү улет чигн, Әрәсән аль-бүр һазрмудт чигн, хотл балһсн Пиитрт чигн күрнә.

Хәәртә умшачнр, эн дегтриг умшад, эврә темдгүдән илгәхләтн, тер хамг шалһлт темдгүдтн эн романа хойрдгч дегтр бичлһнд ач-тусан халдахднь нәәләд, таднд урдаснь ханлтан өргҗәнәв.

398