Балакан А. Буурл теегт

— Буруһим тәвҗ хәәрлтн, Җуцһр Шаркинович, та­

нит «411» ГИСНДМ.

Җнр күрсн насндан одачн үснь хар, сахлан чимкүрәр татад авчкдг учрар, халцха өргтә Шаркин, көвүһән эн тег бүтәсн малта, адута байн хазгиг диилснд бахтад, ик омгта сууна, байран нулго, толһань чичрдг Сернгүр да- ру-дарунь басмҗтаһар хәләнә.

— Бадм Наранович ик адһмтаһар Шин Ксрмн балһснур Гювҗ одв, — гиҗ Җуңһр, теднә хоорнд төрүц юмн эс болен кевтә, инәҗ хәрү өгв.

Бурннов Мончуда эргмдән болҗах тоотыт үзшгоһар, нүдән.аньчксн болхла, Шарап-гелң хәләцәи Карина Ан­ дреевна тал зөрүлнә. Болв тернь негчн Шарапур хәләсн \та, Скаленко Андриан Николаевич Корольков Алексан­ др Яковлевич хойрин хоорнд сууһад, теднлә селгәдәр күүндәд, негт тачкнҗ инәнә, негт гейүрҗ тагчг болна. Петр Федорович гергнәннь суусн стулын ард, кол деерэн зогсҗана.

. Арсинов, Җуңһрин келен зәңгәс урмднь хэрэд, эрэснь сулдсн кевтә, эцкиннь өөр бәәсн креелд орман эзлв. Сүүлин цагин эргцд Акиш ик тоолврта бәәнәКемр эцкнь кезәңк хуучна авъясар, әмТиг дөөглҗ, дорацулж, ба­ ем бәрдг бээсн болхла, сурһуль дасад медрл авен Акиш талданар олнла бәәхәр өмнән төр тәвәд, эн җил күртл бийәв һолыпгар бәрдг билә, харчудла эврән күүнддг билә. Түүнә эн бәрцд тусан халдасн үүл — 1905-гч җил болен «Цусн асхрсн воскресень». Онц күн кедү байн болвчн, олнас тер давҗ чадшгог Акиш тиигхд сәәнәр мед-

лә-

Акишин тиим җөөлн бәрцәс көлтә, эцк көвүн хойрпя хоорнд зәрмдән цүүгән һардг билә.

— Әмтн гисн— махлата мал. Тедниг әәлһәд, көл доран дарад эс бәәхлә дөчн йисн толһата моһа кевтә, нег цагнн эргцд хар ястнр әвр үзүлх, — гиҗ эцкнь келдг би­

лэ. Тер ода үнн болҗ һарчана.

Цаг зуурин правительств тогтсна хөөн Шин Кермнд болен Ик эргцд орлцад, тенд Уланов Бадмла, Тюмень нойнла таньлдад, Калединиг бат, чаңһ һарта күн гиһәд, Теңгә хазг цергә атаман шиидхлә — эцкиннь келәд бээ­ сн тоот зөвтәһинь тегәд одҗ Акиш медв. Түүнә хөон Ар­ синов кедү хурлд, хургт, сүүрт орлцв — хамань болвчн Әрәсәд болҗах үүмәнд болыпевикүд, тедннг татдг харчуд, угатьнр бурута болҗ һарна. Шндр Шин Ксрмн деер

309

„«һпиермуч боли орс кулакуд нсгдх хург болен, түү-

-\\р .хграла. Түшг кехәр седсн Уланов эс ирсн һундлта.

рнь бас хчрта. «Ухата эцкин көвүн — үлгүр бәрлдүлж кслдг, угта тохмта мөрн —уул өөдлҗ цемшдг». Атаман бппән икл гүн ухатад тоолна, болв үлгүрмүд хажилһәд

элзлна. — Цаатн угатя хазгуд мана үлмәһәс һарч одн

гпжәнә.. •

_ Түүнд атаман бурута. Хазаран чаңһар бәрхмн бпләч, — болҗ урднь, Дакугиновин өмн, атаман бәәсн Алювинов Балдн түүнә үгинь таслв.

— Тииклә мини ормд дәкнәс чи су, — гиҗ Эрдә

уурлв. ' Эн хоир хазг хоорндан, зууһач нохас кевтә, кемклд-

хәр седхлә, тендәс Мончуда лам эдниг хөрв:

— «Буурх өрк —; дотрасн» гиһәд, шууга бичә татгн. А-а, хәәрхн, олн бурхд минь, юнчн юмиг эвәр болн ни-негәр күцәх кергтә.

Лам, ик бумбта эркән цааранднь эргүләд, уутьхн нүдән аньҗ оркв.

Станичн атамана да<ру герин эзн Арсинов үг келв.

— Цаатн ик аюл аашна. Советин йосн гидгтн мана һазр-усиг булаҗ авад, эн нүцкн анднрт өгхәр бәәнә. Гииклә бидн тер йосна өмнәс икл шилг тәвх зөвтәвидн. Тиим шилг—эврә церг. Бидн хальмг-хазгудыг нсгцүләд, тедниг зер-зевәр агсад, итклтә церг бүрдәх зөв-

тәвидн.

— Акиш зөвтә үг келжәнә, — болж Алювинов Ланцин түүг дөңнв.

— Угатя хазгуд маниг даххий? — гиҗ ода күртл суусн Ун капов Шонҗ сурв.

— Дахдгар кех кергтә! — болҗ Шонҗин дү Кубрак

аралдв.

— Угатьнр дахх, эс даххнг бидн Җабас сүрхмн,

гиһәд Акиш Урусов тал хәләв.

Үүднә өөр* суусн Җаб, негл дораснь хорта мопа хат-

310

хсн кевтә, өсрҗ босад, төрүц наадк-цаадкннь ухаллго шуд келв:

‘— Дахх, дахх!!. Дахлго хамаран одх бплә.

— Чи, Мәркл, юн гиҗ санҗанач? — Арсинов Җабин

дүүһин өмн ирж алцаҗ зогсв.

Акишпг бичкнәснь, баһаснь авн таньдг улс алц боав. Ксзәдчн һо-һолыпг, ямрчн төриг нәрнэр, кинәнәр күцәдг, харчудла эвәр, ээлттәһәр күүнддг эн, сүүлии цагнн эргцд төрүц хүврәд, сольчксн мет, соньн бәрцтә болҗ одв. Урднь болхла, ксмр Арсинов алцаһад, өздң күүнә бәәдлтәһәр, олн хурсн, нег үлү, сәәчүд нуглрсн сүүрд алцаһад зогсчкад, чаңһ-чацһар хәәкрвә гихлә — нсгчн күн иткшго бнлә.

Урусов Мәркл, бийүрнь ханҗалын үзүр зөрүлсн мст, Акишин догшн хәләцәс махмударнь кинтн ирвәтрәд, сууси ормдан нүүхлзәд, хамр доран бурв:

— Мана Җаб.. • Мини ах... тер меднә... би, би...

түүнә келснлә зөвтәв.

—Мәрклин келсәр болхла, харчуд мана келснәс һаршго, — гиҗ Арсинов ашлвр кев. — Тиим эсий, атаман.

—Тиим, тиим, Акиш Сернигович, — болад Эрдә, чинрән мартҗ, байна өмн һордаҗ босв. Балдн түунүр

хәләж, җигшсн бәәЛлтәһәр, мусг инәв.

—Александр Яковлевич^ тана ухан-седкл соңсхар седләв.’ — гиҗ Арсинов Корольков тал хәләв.

—Акиш Сернигович, би политикәр төр кедгов. Би аду өскәчв, — болҗ Корольков, ормасн бослго хәрү өгәд, күргнүрн. хәләв. — Политик — баһчудын керг.

Хадм эцкләһән әдл өндр нурһта, кевтә-янзта цогцнь болн сәәхн зүс-зүркнь даңгин нег кевәрн бәәдг, төвшүн, күйд толһата Супрунов, Александр Яковлевичнн докья медәд, һавшунар босад, төм-төмәр келв:

—Мини хадм эцк чик келҗәнә: аду өскәчд полити-

кәр төр кеһәд керг уга. — Илья Петрович, гергнәннь эцкиг өөлүлҗ һундашгон төлә, цааранднь келх тоотан жөөлдүлхәр, кергтә үгмүд хәәж, бйахн зуур түдв. Гүүнә хәләц Карина Андреевнан, бийинь авлҗ авхар бәәх мо­ тор, жилвтж. ширтжәсн хәләцлә зөрлцәд, дотр бийнь үүмәд, нүдән Арсиновур зөрүләд, эклв. — Зуг цаг хүврҗ одсн учрар, аду өскәчнр чигн, мини күүтр Маиц һолын телтр көвәд, онц бәәнә гиһәд, тагчг сууж. чадшго. Кемр һазран, зөөрәи харсхин төлә хазгудас цсрг бүрдәхлә, түүнд дөңгән күргхәс бидн кен пегмдп хоор хәршго-

311

Сүцрүновпп колен Лкгшгг икәр таасгдв. Эпдр асхн 6<)')Ж'1Х ЭП сүүр деср станичп йосп, одна шиидсн атаман ом'т бәәһә бпйнь, талдан күүнә бат һарт орҗахнь ил мсдгдв. Юцгад гпхлә, Арсинов, чидл-күчән болн ө-өшәһән оли жпл д харчудып өмпәс хуравад өөдлүлж авсн мет, кслси үгмүдәрп, бәәдл-бәрцәрн эндр йилһрәд бәәнә. Тср нег һазр баглрад суусн, мануфактурн ик магазитә Федо­ тов, түүиә дацгпн өпютн Скаленко Андрианла әдл, бас

— Бпдн бас эврәннь зөөрән мужгудт, тана нүцкн хазгүдт бүлагдхар седжәхшвидн, — гиҗ Андриан Нико­ лаевич ксләд, талдан күүнд оньган өгчәхднь Каринад уурлж., бас шүрүтәһәр хәрү өгв. — Манд нәәлҗ чаджанат. Тним эсий? ч

— Типм, тиимП — болж, Федотов, Кривицкий Дмит­ рий нсг дууһар толһаһан гекж. зөвшәрцхәв.

— Хот-хол, уух унд авч иртн! — гиҗ Акиш Калькушт закв.

Арсиновин гергн, дүңгһр омгтайовдлар сеңкәж йовад. хот кедг хораһур орв. Удлго тендәс кесг күүкд тәрлктә хот, тавгта мах, шилтә унд хот уудг ик хораһур зөөж. сахньцхав.

Нүр ик залд суусн әмтиг хот уудг хораһур үрв, удлго тенд инәлдсн, шуугсн дун, патефо дуулулсн айс күңкнәд бәәв. Цугтаһаснь чаңһар Карина Андреевна тачкнж. цеңнҗ инәнә. Андрианиг, Җуңһрпг, Илья Петровичи?

селгәдәр дахҗ биилнә.

Эн сүүрд хойр күн гейүртә болн зөвүртә сууна: нсгнь

— Петр Федорович, наадкнь — Урусов Мәркл.

Цевг арһул үүд цокв. Цааһаснь күн хәрү өгсн уга. Тер дәкәд цокв. Хәрү угаЦевг үүдиг чаңһар цокв,

— Иим ора үүд харжднулад бәәх, юн шулмвчп?. — гисн уурта дун соңсгдад, үүдн делггдәд секгдв.

— Нанд Акиш кергтә, — болҗ Цевг махлаһан авч келв.

—Акиш Сернпговичд цол уга,

—Иир бачм кергтәв.

—Өрүндән ир. Дәкәд сөөһәр үүд цокдг болвзач, -

312

гнһәд харушг Монш, Цевгин маңнаһар цокад, үүднг ха-

ачкв.

Угатя залуһин ицл хуурв. Байн Акишин хәәрид багтхар новей седкл нк дурн болҗ һарв. Уга, хоосн һаран бәрж хәрҗ болшго. Тер дала улан махн, миисин кичгүд кевтә күүкднь дәкәд ууляд-мааляд гүүлдх. Уга, уга, Це­ вг Акншин хәәрнд күртх зөвтә.

Эбгенов дәкәд хашан үүд цокв. Харушг залу эн саамд, һартк тайгарн Цевгин барун дал бәрүләд өгәд авб. Эзнь байн болхла, зарцнь чигн өгтм болна.

Цевг ээмән бәрәд, доран мошкрад унчкад, хәрү һазр мааж,җ босад, залуһин өмн сөгдәд, уульн бәәҗ келв:

— Хәәртә Монш ах, дегд бачм кергтә болад Акишүр нрҗ йовнав. Мини авч ирсн зәңг соңсхла, һанцхн нанд биш, танд чигн түүнә хәәрн күртх-

«Хәәрн» гисн үгәс Монш номһрв.

Эбгенов Цевг Акишин өөрхн төрл, болв байн угатя хоорнд юн элгслһн бәәдв? Арсинов харушг залудан, кемр Цевгтеднә тал ирҗ гихлә, түүг цааранднь көөчк гиж. закла. Тиим закврта болсар, медәтә хазг өгтмнҗ бәәснь

эн.

— Чи энд күләҗә, — гиҗ Монш келв. — Би эзнә

зергәс зөвшәл сурнав.

Хазг. залу зөвәр болад һарч ирв.

—Ор, зуг тер му һосан тәәләд, кирлцә деер үлдәчк,

—болҗ Монш закв.

—Би эврән тәәлхәр бәәләв, — гиҗ Цевг банрлн зу-.

һудв.

Цаад хорад әмтн шуугад бәәнә. Инәлдсн дун, үмедл­ ен ә соңсгдна. Хуурин айс күнкннә. Нег күүкд күн нәрхн хоолар, сергмҗтә ду өргәд дуулв. Түүг дууһан төгсә-

хлә, цуһар альх ташлдв.

Цевг өмн хорад көл нүцкн бөгдиһэд зогсад бәәнә. Акиш түүг ирсиг нам мартад хуурсн бәәдлтә. Тенд чирк харһулсн ә соңсгдхла, энд Цевг шүлсән зальгна, тендәс һарчах хотын үнр, үүнә өлсҗ йовсн гесиг мошкрулад

бәәнә «Яһж бийән медүлдмб?» — гнҗ санад, Цевг хоолан

чигн ясна, чаңһар цахад ханяна. Цаад хоран үүдн урдк кевтән хаалһата. Хәрү һарад, харушг Мошнас дөң сурхдан, түүг бийән көөчкх гйһәд әәснь күрнә.

Цевгт зовлң дала.

Цаадк үүдн секгдв. һартан чирк бәрсн, зөвәр халмһа

313

кипев.

— Юн зәцг?

Городовиков Ока ирг,о. Чамаг угаһар медиан. Эндр тедвад хург болва.

-Юп хург?

-- Хальмг комитет тогтава.

- Я маран комитет?

- Революниопн.

— Альков, альков, нааран бослчн, — болж. Арсинов

соньмсв. — Цугинь даран-дараиднь цәәлһәд кед.

Авч нрсн зэцгэрнь соньмсҗахд Цевг байрлад, сөгден ормасн өндс бос ад, көл деерэн тавглж. зогсв.

— Мә, энуг уучк, — болад, Акиш һартк чирктэ эрКс»н

Цсвгт ОГВ-

Цевг туугинь авхар адһмтаһар һаран тосад сунһхла. Арсинов, генткн тер шиидврән соляд, чирктә эркэн эзрэн уучкад, келв:

— «Нохан элкнд шар тосн зокдмн биш». Энчг» мини уух эрк биш, коньяк гидг ундн.

Цевг Акишт һундсн уга. Байна дурн. Зуг бича малялтха, болад бээснь тер.

Арсинов һарч ирсн уудэн делгж, секэд, тендк улсур хээкрв:

— Эй, манахс. нааран һарцхатн, соньн зэн.г сонсцха-

тн.

Тенд шуугҗасн, инәлдҗәсн залус, гергд нааран һарч ирв. Тедн дунд Корольков кууктәһән, кургтәһән, Скаленко Андриан, Федотов Василий, Криницкий ах-д\\- нр,, хальмгин аду өскәчнр, атаманмуд, өөр шпдрнн куутрнн баячуд, хурла лам Мончуда, Сернгпн ду Шар глгелн, эдн бәәнә. Тедниг Цевг цугтаһинь таньна.

— Акиш Сернигович, юн зәңгви? — болж Скалеикоһин суувдҗ йовен Карина Андреевна соньмсв,

— Юн зэнгинь ода соцсхт, — гиж, Арсинов Цевг тал

заав. — Эй, Манҗик, Цевгт орс эрк кеж ег.

Нег чирк эрк уучкен Цевг, Городовиковин Окаид бо­ лен куундвриг болн тенд тэвгден төриг ңегн курллиь, хурһан дари бээж, келж огв.

314

— Анднр’ — болж Дакугпнов Эрдэ аралдв. — Цуг-

Г1ШЬ1 _ болж, Супрунов уурлв. — Ока аштнь амт амра-

шгоһинь би кезәнәһә медләв.

Әрлһпч цаарап, урднь мел Ока, Ока гиһәд магтад

— гнчкәд, Алювннов Буринов тал хәләв. — Та, хурла

лам. юн гиж санжанат?

— Чпни кслсн, Ланцин, зөвтә. Бидн маңһдурин бпйднь хурл хураһад, ик мөргүл кеһәд, Бурхн-багшт шүтдг үлс орсла элкән бичә харһултха гиж зәрлг тальвнавпдн. — Мончуда улан лавшгиннь хорас эркән һарһад. мөңгн бумбинь маңнадан күргәд, әдс авчкад, экләд эр-

гүлв.

— Тедниг бурхнд мөргүлҗ наадхмн биш, тедниг хахмн, хахмн, хахмн, — болҗ Сернг аралдв.

—Сүргиг тенүлхин төлә, цуг адусдыг алад керг уга,

—гиж Акиш Арсинов төвшүнәр келв. — Теднә толһаһинь авад хайчкхла, сүүлнь манас холд оддмн биш.

«Тегәд яһья?» гисн бәәдлтәһәр, баячуд нег-негнүрн

хәләцхәв.

— Би әмтәхн чаһр уухар седҗәнәв, — гиҗ Карнна Андреевна эрклв.

— Акиш Сернигович, церг хурахмн гиҗ чик төр тэвжәнәт, зуг түүг түргдүлҗ өгх кергтә, — болҗ Скаленко келв.

—һаруһаснь әәхмн биш, — гиҗ, күүрт ода күртл тагчг бәәсн, Иван Криницкий орлцв. — Кергтә болхла, мөңгн чигн, алтн чигн бәәнә. Ода зөөр хармлх цаг бнш.

—Хазгудыг.. • хазгудыг бий талан унһаҗ авх керг-

тә, — болҗ Супрунов сүв-селвг өгв- А^ишт генткн әвртә шиидвр орҗ ирв. Тер хавтхан

уудлад түңгрцгән һарһад, мөңг тоолад Цевгт өгв

—Мә, Цевг, эдлвр ке. Зуп арслң.

О, Акиш, тана зергәс, ут наста, бат кишгтә болтн!

--гиһэд Цевг, бурхн болсан мартҗ, Арсиновин һариг

татж үмсәд, өмннь дәкнәс сөгдв. — Үкн үктлән эи ачтуситн мартшгов. Тана төлә, цуг өрк-бүлинтн төлә, эл- гн-саднантн төлә, мал-геринтн төлә өдр сө уга бурхнд мөргпәв!

315

— Яһад һанцхн Акишин өрк-бүлин сә хәәхәр бәәхмч?! Бидн яаямб? — болҗ Эрдә Дакугииов, әркд умснь халсн учрар, зөргтәһәр хәәкрв.

— Энчн, Цсвг, цаг зуурип эдлвр. Мана даалһвр күцәхлә, эиүнәсчи пк мөңг авхч. — Арсинов станичн ата­ мана кслсиг эс соңссн бәәдл һарһв.

— Күцәнәв, Акнш, келситн күцәнәв. Зуг келчктн, өргәп заңһчкти. Ямр чигн даалһвр өгтн, — болҗ Цевг, зун арслңгнг салврха дсвлиинь өврт дүрҗ байсв.

— Бп чамаг мини үгд орхд ицләв, — гиҗ Акиш келәд, хаҗукшан хәәкрв. — Эй, Манҗик, Цевгт бас нег

—Бурхн нүдтә — иим әвртә баатр илгәвә!

—Цевг Дорджинович мөңк болтха! — гилдж. согту

улс хәәкрлдв.

Цевг цөгцтә әркән уучкад, эднә өргмҗтә хәәкрлдәг төртән авл уга, шулуһар хәрхәр, эн гертәс һархар, үүдн тал эргв. Акңш түүг ээмәснь татад, догшар сурв:

—Чи зулхар бәәдг болвзач?

— Би цадув, би ханжанавОда хәрнәв, — гиҗ Цевг хәрү өгв.

—• Хәрхәсн түр.үләд мини.даалһвр соңс, — болж, Ар­ синов Цевгиг сегсрв.

—Юн даалһвр?

—Городовиков Окаг токарх кергтә!

—Ок-к-каг. • то-кар-хе... — болҗ Цевг келкәрв.

—Э, Окаг сәәни орнур йовулх кергтә. Түүг чи күцәх

зөвтәч!

Би?!.'— гиҗ сүрдәд, Цевг, хаҗар хадсн өвсн кевтә, доран пол деер нуһрҗ унв.

Эн тоотыг үзәд, соңсад, нүдән чигн, чикән чигн эс иткҗ бәәсн Урусов Мәркл, адһҗ уралан йовж өкәһад, Эбгеновиг сүүһәснь өргҗ босхад, һазаран көтлж һарһв. Түүнд негчн күн нөкд болен уга, нам Арсиновин зарц Манҗин бийнь, эзән заквр эс өгхлә, ормдан һордаһад үлдв.

9.

Делгр кирлцәһүр һарч ирәд, кермн үчиннь өвриг зөрүлж товчлад, өлгмр цаһан бул альчуран махла деерән бооһад, ургшан буув. Үвлин серүн салькн чирәһәрнь пр-

316

)ТпЗД, әмрл ИДӘ эдлсн мсг, «рчинь оргмҗәр дүүргн ‘ - Делгр, кукн, хамаран однат? — гиҗ медәтә Мо-

иш, хлшан үүднә оньс тәәлҗ өгәд, сурв. Цк Буурл орнав.

— Ним орайи?

.... Эрт һарч чадсн угав, баавд пөкд болув.

—һанцарн йовхдан әәҗәхшвт? - Памаг кен әәлһх билә.

—Гүн сала.. • Дәкәд зууртн, салан цаад амнд/нертә

х\дхач-әздң кольһр Ваньк...

— Монш ах, намаг сүрдәх үгмүд бичә келәд бәәтн,— гпчкәд Дслгр, гертәс җнвртә һарсн учрар, деед үзг хә-

'лүдрв.

— Танпг Гүн салаһас һарһчкхмн болвза? — Монглин келсн үг, үвлин нигт аһарла негдәд, дарунь унтрҗ

сд?..

Эндр эднәд хурх гиичнрәс көлтә, Делгр Баатрла хаоһ.хзр үгцсн цагасн зөвәр оратв. Экнь, Калькуш, күүкн- дэ;-:, Ик Буурлд бәәсн үр күүкнүрн однзв, тендк чолун гертән хоннав гихлә, зөв өгдг болвчн, түрүләд ирх гиичнрт белджәх хотд нөкд бол, эс гиҗ хот кеһәчнр нәрн хот кеҗ чадхш, учр тиим болсар, чи теднд дегтрәс хәләһәд. ямаран хотыг яһҗ кехиньг белдхинь, кеерүлкинь

зааж өг гиж закв.

Делгр, хот кеһәчнр.иг кедү дүңгәһәр адһадг болвчп, наг түүнлә һацсн кевтә, уралан адһад, үгцсн кемдь кезәнәһә давҗ одв. Гиичнрин түрүнь экләд ирхлә, теднә тарһн, улан, балцхр, дүүрң чирәс үзәд күүкнд ик һундлта болв: кенә төлә хәәртә цаган үрәсмб? Дәкәд одак сарсхр хазярта, д^ңгин мөр унлһнас көлтә, көлмүднь һазаран күвкәсн, болв чаңһ-чиирг, бодусг цогцта Мечитов Җуңһр бас зөвәрт бийинь бәрв.

Тоолвр деер тоолвр делврәд, оратув гисн сананас көлиь улм чаңһрад, күүкн Гүн салаг алс цокад тәвсн, кун йовдг нәрхн тагт деер һарад ирв. «Хадтабулгас» һооҗсн усн эн салаһар шоржңнҗ гүүһәд, ■ Эльмт сали­ ла одҗ ниилнә. Тагтын дунд күрхлә, цаад амнднь нег ик баран харгдв. «Харһх һазртан тесҗ күләҗ эс чадхларч. тосад нааран ирҗ», — гнҗ байрлад, Делгр адһмтаһар сурв:

— Баатрвчи?

Ик баран хәрү өгсн уга, зуг тер көндрәд, уралан йовсн болв. Күүкн тагтын дунд әәмж. зогсв, зүркнь әәвл-

317

хәдән күгдләд, амарпь һархар бәәх мет, өрчәрнь даншж өөдоп девшей болв.

- Баатр, - - гпҗ Делгр дәкнос дуудв, зуг баран урдк кевтәв тагчг, улм тагтын ампур өөрдәд, хаалһиг көндлцвәд зогееп болв. Моншар эс үдшосндән күүкн ода ирж бпйои гемпюв.

^Алхла алг, тегәд чпгн оратж одув, — гиҗ Дслгр нет моелод уралап пшкхлонь, тагтын тслтр амнд көндлцнҗ

зогеен ик баран түргәд оркв. — Мөрн, мөрн бәәж...» Станнцпн захар орж ирчкод күүкн, захан герин нсмрт зогсад, нсвчк бпйән тогтнулхар седв, болв «оратув. оратув» гисн тоолвр Делгриг цааранднь көтләд һарв. Тсдн урднь күүкд сурһуль дасдг школын өөр харһзд, түүнәсн өмәрлҗ һарад олна садур ордг било. Ода тенд

ссрүн болад, немртә орс чонҗин өөр харһх болла. Делгр Ик Буурлың һол уульнцар гүүһәд, эврәннь чо-

лун гсрин өөгәр давҗ һарад, «Хадта булгт» күрәд. түүнәс ардакшлад, чонҗ тал ирхлә, түүг эргүлж бәрсн төмр хашан үүдн оньслата болҗ һарв.

Эцкиннь күүтрәс станиц күртл зогслтан угаһар һурвн дуунад гүүсн, дәкәд һол уульнцар дууна шахуд буд- рн-түгчн адһсн Делгр, хашан үүдндк ик оньс узәд, эргчднь Баатр биш, нам киитә әмд негчн баран эс үзгдсн учрар, махмуднь сүлдрләд, яһҗ көшсән ода ирж медәд, дор ормдан, киитн һазрт суух седкл орв.

Күүкн, шовһр үзүртә, күн биш, ноха багтж орж чалшго нигтәр зерглүлҗ цутхсн төмр хашан шитмәс бәрәд. чидлнь йосндан чиләд, дүүжлгдҗ зогсв. Невчк амраһан авчкад, Делгр хашаг эргәд, деед үзгтнь бәәсн чошкнп өннгт күрәд, тенд Баатриг уга болхла, х$рү новад, ха­ шан дорд хаҗуд, чонҗла туслцулад тосхсн церковнопри­ ходской школын герүр темцвБаатр тенд бас уга болж һарв. Күүкн хәрү эргәд, ик оньста хашан үүднә өөр ирәд, үвлин серүн салькна эрвлзен үләлһнд, теегт һанцар урһсн уласн кевтә, басгдсн күслтә, өвдкүртә седкI-

тә зогсв.

«Уга, Баатр намаг эрк биш күләх зөвтә. Частаи. хойр частан, сөөни дуусн күләх бплә, — гнж Делгр көвунд итксндәи, бийәи аадрулҗ ухална. — Түүнла н<т үүл учрж одв. Тер сүүлин цагнн эргцд дацгпн Ппнтрин тускар, тсцд болен революции тускар келнә...»

Пиитр гисн нернәс күүкнә тоолвр, умшад дуусж нов­ ен дегтрэн, дәкиәс экләд халхсинь умшсн мот, давен

318