MD hám PQJ / K.Karimov poeziyası ideyalıq-tematikalıq baǵdarı

tábiyat kartinası, ondaǵı jım-jırtlıq, usı máwrittegi háreket sheber sızıladı. Avtor bir sutkanıń bir bólegin súwretlew arqalı-aq original ideyanı ortaǵa taslaydı:

Kókten sıǵalaǵan aydıń nurların, Jamılıp oypatlar, tawlar qalǵıydı. Qalǵıydı okean teńiz qırǵaǵı, Hátte pitispegen jawlar qalǵıydı.

Poeziyalıq shıǵarmalarda qosıq qurılısınıń tiykarǵı elementi-bánt arqalı da belgili bir kórkem formalardıń qáliplesiwine tiykar saladı. Sonlıqtanda da bolsa kerek, ádebiyat teoretikleri kóbinese bántlik formalardegen termindi jiyi isletedi.

Qaraqalpaq poeziyasında eń kishi bánt-eki qatarlı bánt. Ádette biz eki qatarlı qosıq degende izbe-iz qatarı bir-biri menen uyqasıp kelgen qosıqtı túsinemiz. Bunday qosıqlar eki qatardan da, tórt qatardan da bir bántke birigiwi, bunday bántlerge bólinbey de dawam ete beriwi múmkin.

Shayırdıń «Túyek», «Óldi shayır» qosıqları eki qatarlı formada jazılǵan.

«Túyek» qosıǵı eki qatarlıq bántlerge qurılǵanı menen eki bánti bul qosıq formasınıń talabına júwap bermeydi. Sebebi bul eki bántte pikirler juwmaqlanbay, keyingi eki qatarda da dawam ettiriledi.

Satırlaydı on par tuyaqlar, Toztoz etip biyday qırmandı. Masaǵınan ayırıp dándi, Aldı burın ógiz aylandı.

Al «Óldi shayır» qosıǵında hár bir bántte ulıwma pikirdiń belgilibólegi jámlengen.

41

Óldi shayır otız bir jasta, Jerlemedi biraq aparıp.

Ózi ótpey dáwranı ótti,

Álpeshlegen ármanı ótti.

Bul qosıqta ármanlı ketken shayırdıń máńgi jasaytuǵın elesin astarlı mánide súwretlenedi. K.Karimovtıń bul qosıqlarınıń hár bir bánti óz aldına bántlik

intonaciyaǵa hám ırǵaqqa iye.

K.Karimovtıń úsh qatarlı qosıqları «Okku» degen atama astında berilgen. Bul

atama negizinde xoqqu (xaytku)-yapon poeziyasında úsh qatarlı lirikalıq shıǵarma

bolıp tabıladı. «Xokkude tábiyat hám adam máńgi ajıralmas xalında

sáwlelendiriledi. Hár bir xokkude belgili bir qosıq ólshemi saqlanadı-birinshi hám

úshinshi qatarlar bes buwınnan, ekinshi qatar jeti buwınnan, al hámmesi bolıp onda 17 buwınnan ibarat. Xokkude uyqas bolmaydı»1.

K.Karimovtıń úsh qatarlı qosıqlarında tematikası boyınsha bir-birine jaqınlıq bolǵanı menen, yapon hokkulerindegi qatań shártlilik-buwın sanlarındaǵı ólshem

saqlanbaǵan.

Bir shoq gúlin úzdim sirenniń,-a

Jaǵımlı hosh iyiske toldı,-b

Ishi gúl kámbaǵal bólmemniń,-a

Báhár jazǵa tutasqan waqta-g

Aq gúl ashtı Amur sireni-d

Ámiwdegi ashshı topıraqta-g

1 Квятковский А., Краткий поэтический словарь, M., «Сов.Энциклопедияa», 1966, стр 326.

42

Bul qosıqta ana-tábiyattıń ayanıshlı awhalı báhárgi kórinis arqalı jetkerilgen. Shayırdıń úshliklerinde insan ómirindegi keskin payıtlar, burılıslar xaqqındaǵı pikirler juwmaqlanǵan formada sheber jetkeriledi.

Azap-aqıbet shekken jılaydı bir jıl , Ayralıqqa túsken jılaydı júz jıl, Shúkir qılmaǵanlar mıń jıl jılaydı.

Bul qatarlar biziń úshın tanıs gápler. Biraq shayır usı aforistlik qatarlardı juwmaqlanǵan poetikalıq formaǵa keltirip, insan ólimi haqqında tereń filosofiyalıq pikirlerdi jámlep bergen.

Qosıqqa kórkemlik baǵıshlap turǵan nárse de sonnan ibarat, onda qatarlar belgili bir ırǵaqqa túsip, uyqasqa qurılıp hám sintaksislik birlikke say forma taba alıwı edi.

K.Karimov lirikasında tórt qatarlı qosıqtıń uyqas forması aaab, abab, aaba túri kóp ushırasadı. Shayırdıń bunday formada jazılǵan shıǵarmalarında halıqlıq poeziyaǵa meyillik bar. Shayırdıń uyqas tabıwları, sóz saplawları, ırǵaq qurıwları klassikalıq poeziyanı esletedi. Hár bir bánttiń aqırǵı qatarınıń sońǵı sózi yamasa sońǵı qatarı redif penen juwmaqlanadı. Shayırdıń bunday taqılettegi shıǵarmaları qatarına

«Keler», «Qaytadan taǵı», «Inanba», «Bawrı keń dúnya», «Dáwranıń óter», «Yosh kelse», «Qaytar», «Tabılmas», «Aq otaw», «Qalpaǵım» hám

t.b. bir qansha qosıqların atap kórsetiwge boladı. Bul qosıqlardıń kópshiliginiń kórkemligi basqa qosıq formasında dóretilgen shıǵarmalarına salıstırǵanda ádewir dárejede tómen. Shayır kópshilik qosıqlarında pikirdi qurǵaq bayanlawǵa qurǵanı kórinedi. Olarda didaktizm basım.

Kózińdi keń ashıp álem kórmeseń, Ne yaqshı, ne yaman parqın bilmeseń, Yar wáspine jetip dáwran súrmeseń, Aqıbette mıń pushayman jerseń-háy

(«Bilseń háy» qosıǵı).

43

Shayırdıń bes qatarlı qosıqlarında uyqas forması hár qıylı. «A.S.-ǵa» atlı qosıǵında birinshi shuwmaqtaǵı dáslepki tórt qatarı mazmunlıq jaqtan uyqasadı, al besinshi qatarı tek uyqas ushın tańlap alınǵanı seziledi. Aldıńǵı qatarları menen mánilik jaqtan baylanıspaydı:

Diydarlaspaq, kórmekke bardım,

Dediń: Dostım, júregim qáste,

Keńes berdim: -Qaq erikten je,

Kishmish emish-júrektiń emi,

Tawsılmaǵay bendeniń demi.

«Torańǵıl toǵayları» qosıǵınıń da hár bánti bes qatarǵa qurılǵan. Qosıqta uyqas quwalawshılıq anıq kórinip tur. Mazmunı sayız, kórkemligi tómen. Pikirler sezimler qursawına qarısıp biriktirilmegenlikten, qurǵaq gáp bayanlawına usap ketedi. «Torańǵıl», «Qızıl jıńǵıl», «Qara tal» ǵa arnalǵan qosıqlar qaraqalpaq poeziyasında I.Yusupov, T.Seytjanov, J.Izbasqanov hám taǵı basqalar dóretiwshiliginde kóplep ushırasadı. Mısalı, T.Seytjanovtıń «Torańǵıl» qosıǵın alıp qarayıq. Shayırdıń bul qosıǵında torańǵıl simvolikalıq obraz dárejesine kóterilgen. Ol arqalı shayır tuwılǵan jer, ata mákan degen iláhiy túsinikti ulıǵlaydı. Qosıqta shayırdıń ishki sezimleri menen aytılǵan sózler oqıwshıda emocionallıq tásir qaldıradı. Salıstırıp qarayıq:

Aldın otın ushın kesip ketti, Bazında bilqastan ot qoyıp ketti, Aqırı adamlar túbine jetti, Qulaǵımnan ketpes shuwıldılarıń,Torańǵıl toǵayları.

44

Shayırdıń házirgi qaraqalpaq poeziyasın janrlıq jaqtan talqılap qaraǵanda, shıǵarmalarınıń kórkemligin arttırıwdaǵı izlenislerin bayqawǵa boladı. Ásirese, shayırdıń kishi lirikalıq janrlarınan esaplanǵan ekilikler, úshlikler, tórtlikler sátli shıqqan. Olarda mazmun menen kórkem forma birligi saqlanǵan. Shayır poeziyasındaǵı tórtliklerge atama qoyıw qásiyeti tán. Jáne de olarda ómirdiń belgili bir máwritiniń kartinası sheber sızılıp beriledi. Sonıń menen birge shayırdıń altılıqları menen segizliklerinde, bes qatarlı hám tórt qatarlı qosıqlarında, ayırım erkin qosıqlarında kórkemlik jaqtan ayırım kemshiliklerdi de ushıratıwǵa boladı. Máselen olardıń geyparalarında pikirler qurǵaq bayanlanıp, ishki sezimler menen suwǵarılmaǵan. Bul nárse joqarıda keltirip ótken ayırım lirikalıq shıǵarmalarǵa tán.

Juwmaqlap aytqanda, shayırdıń janrlıq izlenislerin onıń lirikasınıń imkaniyatların keńeytiw, estetikalıq tásirsheńligin arttırıw jolındaǵı umtılısları sıpatında bahalaw múmkin. Sonlıqtan da házirgi qaraqalpaq poeziyasınıń janrlıq jaqtan bayıwında, formalıq jaqtan jetilisiwinde shayırdıń lirikalıq shıǵarmaları belgili orın iyeleydi.

II.2. Shayır poemalarınıń janrlıq ózgeshelikleri

K.Karimov lirikanıń hár qıylı janrlarında, sonday-aq, poemanıń hár qıylı janrlıq-stillik túrlerinde shıǵarmalar dóretken shayır bolıp tabıladı. Biz jumısımızdıń bul bóliminde shayır poemalarınıń janrlıq ózgesheligine toqtawdı óz aldımızǵa maqset etip qoydıq.

Dáslep bizden poema menen lirikalıq poeziyanı, poemanıń ishki túrleniwinde epikalıq, lirikalıq poemanı, liro-dramalıq hám dramalıq poemalardı bir-biri menen salıstırıw arqalı olardıń ózine tán ózgesheliklerin anıqlap alıw talap etiledi. Lirikalıq qosıq penen poemanı salıstırıp kórgen waqtımızda, olardıń uqsaslıq hám ayırmashılıq tárepleri aydınlasadı. Negizinde, lirikalıq qosıq ta, lirikalıq poema da shayırdıń lirikalıq súwretlewi arqalı dóreledi. Biraq, lirikalıq qosıqta

45

shayırdıń poetikalıq názeri ómirdiń eń áhmiyetli kishkene bir bólekshesine qaratıladı, yaǵnıy ol avtordı tolǵandıratuǵın tek bir máwritlik momentti ǵana sáwlelendiriwge boysındırıladı hám bul halat shayırdıń tereń ruwxıy keshirmeleri menen suwǵarıladı. Sáykes túrde oqıwshı da usı qısqa bir máwritlik sezimniń qursawında jasaydı. Biraq bir qızıqlı jeri, lirikalıq qosıqtaǵı sol bizdi tolqınlandırǵan poetikalıq obrazdı súwretlew processi bunnan buyaǵına dawam ettirile bermeydi. Sebebi, lirikalıq poeziyanıń janrlıq ózgesheligi hám múmkinshilik shegarası usını talap etedi. Al epikalıq poemada ómir shınlıǵı tutası menen alınıp, bir neshshe syujetlik liniyalar bir-biri menen duwshakerlesip, epikalıq keń planda súwretlenedi. Sonlıqtan, «lirikalıq qosıqtıń mazmunın aytıp beriwdiń hesh qanday múmkinshiligi joq, qosıqtı tek oqıw arqalı ǵana túsinemiz, al poemalardı oqıp bolǵannan keyin onıń ideyalıq mazmunın aytıp beriwge boladı»1.

Ilimiy ádebiyatlarda tastıyıqlanǵanınday, poema-sintetikalıq janr, yaǵnıy lirikalıq hám epikalıq elementlerdiń sintezinen turadı. Sonlıqtan bolsa kerek, geypara ilimpazlar (L.Timofeev, G.Abramovich, G.Pospelov, I.Sulton, Q.Sultanov, K.Mámbetov2 h.t.b.) poemanı liro-epikalıq janrdıń forması sıpatında qaraydı. Sonday-aq, mına pikir de poemanıń usı qásiyetin kórsetip beredi: «Poema erkin qurılmaǵa iye bolǵan janr. Ol óziniń sintetikalıq janrǵa tiyisli ekenligin dáliyllep, tastıyıqtan ótkere aldı. Onda keń kólemdegi epikalıq tariyxıylıq hám lirikalıq sheginisler, filosofiyalıq pikirlew hám turmıslıq saxnalar, qaharmanlıq hám komiklik, izbe-iz realistlik súwretlew hám shártli, simvolikalıq yaki fantastikalıq kartinalar biymálel birigip ketedi»3.

Epikalıq poemalarda qaharmannıń xarakteri turmıslıq jaǵday tiykarında ashıladı. Bunda personajlardıń is-háreketlerinde hám waqıyalarǵa qatnasında avtor

ózin shetke alıp turǵanday, poemadaǵı obekt óz-ózinen,

1Рахимжонов Н. Ўзбек совет адабиѐтида поэма. Тошкент, 1986, 16-17-бб.

2Мәмбетов К. Әдебият теориясы. Нӛкис, «Билим», 1995, 187-б

3Литературное обозрение. 1973, №9, стр. 47.

46

biyǵárez halda rawajlanıp atırǵanday bolıp túyiledi. Qısqasha aytqanda, shayır shaxsı hám subekttiń ornına waqıya hám obektiv qaharmanlardıń roli artıp, olar birinshi planǵa shıǵıp ketedi.

Liro-epikalıq poemada ómir shınlıǵı waqıyalar menen lirikalıq qaharmannıń ruwxıy keshirmeleri hám oy-pikirleriniń almasıp turıw fonında ashıladı. Poemanıń bunday túrinde turmıslıq jaǵdaydan góre lirikalıq qaharmannıń ruwxıy kelbeti basımlaw kórinedi.

Al lirikalıq poemada bolsa pútkilley basqasha súwretlew manerasın gúzetemiz, yaǵnıy turmıslıq jaǵday subektiv sezimler menen búrkeledi de, shıǵarmaǵa obekt bolǵan ómir qubılıslarınıń hámmesi tek ǵana lirikalıq qaharmannıń ruwxıy keshirmeleri hám lirikalıq monologiniń ústemligi astında súwretlenedi. Demek, lirikalıq qaharmannıń turmıslıq materialǵa jetekshilik etiwi,

ómir shınlıǵına tuwrıdan-tuwrı qatnas jasawı, dúnya hám adam máseleleri haqqında jeke óziniń oy-pikirleri, kóz-qarasları hám ruwxıy keshirmeleri arqalı juwmaq shıǵarıw jaǵdayları lirikalıq poemanıń ózegi bolǵanlıǵı ushın biz de jumısımızdıń endigi jaǵında shayırdıń lirikalıq poemalarında qaharman obrazınıń jasalıw baǵdarların ashıp beriwge háreket etip kóremiz.

Basqa ádebiy janrlar sıyaqlı lirikalıq poemalarda da qaharmannıń xarakterin qáliplestiriw hám rawajlandırıwdıń estetikalıq principleriniń biribul konflikt kolliziyaları bolıp tabıladı. Turmıs haqıyqatlıǵı konfliktlerdi keltirip shıǵaratuǵın birden-bir derek sıpatında xızmet atqaradı. Óz gezeginde bul qarama-qarsılıqlar lirikalıq poemalardıń mazmunınıń tereńlesiwine, túp mánisin ashıp beriwge hám lirikalıq qaharmannıń xarakterin rawajlandırıwǵa tiykar jaratıp beredi. Lirikalıq poemanıń konflikti ómir shınlıǵına tábiyiy ráwishte jaqınlıǵı hám onıń menen organikalıq baylanısta bolıwı menen áhmiyetli. Eger de, lirikalıq qaharmannıń turmıs soqqılarına betpe-bet kelip, onı jeńip shıǵıw jolları ómir shınlıǵına logikalıq jaqtan boysındırılsa, onda bul jaǵday lirikalıq poemanıń tabıslı shıǵıwına hám oqıwshınıń dıqqatın óz iyrimine

47

tartıp ketiwine sebepshi boladı. Al eger de, bunıń kerisi bolsa, yaǵnıy lirikalıq poemadaǵı konflikt jasalma tárizde dúzilse, bul nárse shıǵarmanıń salpawısıp qalıwına, nátiyjede, oqıwshıda isenimsizliktiń payda bolıwına alıp keledi. Sonlıqtan, ádebiy konflikt sharayat, ortalıq hám lirikalıq qaharmannıń tıǵız baylanısına qurılıwı kerek. Olay bolsa, lirikalıq poemalarda konflikt kolliziyaları hám dramatizm momentleri qanday forma hám kórinislerde súwretlenedi hám bul process epikalıq jáne liro-epikalıq poemalardıń konfliktinen qanday belgileri menen ajıralıp turadı? Birinshi náwbette, lirikalıq poemadaǵı konflikt lirikalıq qaharmannıń qálbinde keshiwi menen parıq qıladı. Bul haqqında ózbek

ádebiyatshısı O.Sharafiddinov bılay dep jazǵan edi: «Lirikalıq poemada turmıslıq qaramaqarsılıqlar, dáwirdiń tipik konfliktleri lirikalıq qaharmannıń keshirmeleri hám pikirleri arqalı sáwlelenedi. Sonıń ushın da lirikalıq poemanıń tabısın belgileytuǵın baslı nárse-lirikalıq qaharmannıń ómirge qatnası»1. Belgili ózbek

ádebiyatshı alımınıń bul pikirin biz ózimizdiń izertlew obekti etip alıp otırǵan K.Karimovtıń «Watan» lirikalıq poemasın tallaw arqalı da dálillewge boladı. Joqarıda aytqanımızday, K.Karimovtıń bul poeması 1980-jılları jazılıp, shayırdıń poema janrındaǵı belgili tabıslarınıń biri bolıp, onda avtordıń lirikalıq poema jazıw tájiriybesin–súwretlew usılların, qaharman obrazın jasaw kónlikpelerin iyelegenligin ańlatatuǵın shıǵarmalar bolıp tabıladı. Belgili ózbek ilimpazı N.Raximjanovtıń durıs kórsetkenindey «Shın mánidegi lirikalıq poemanıń negizin jarqın lirikalıq xarakter belgileydi. Al, xarakterdiń jarqın iskerligin bolsa, keskin dramatizm payda etedi dew múmkin. Jarqın xaraktersiz lirikalıq poema, al, keskin dramatizmsiz xarakter bolmaydı»2. Bul ilimiy-teoriyalıq pikirge súyengen halda K.Karimovtıń «Watan» lirikalıq poemasın tallaw bizge qızıqlı ilimiyteoriyalıq juwmaqlarǵa keliwge múmkinshilik jaratadı.

1Шарафиддинов О. Замон, қалб, поэзия. Тошкент, 1962, 113-б.

2Рахимжонов Н. Ўзбек совет адабиѐтида поэма. Тошкент, «Фан», 1986, 62-б

48

Joqarıda belgilep ótkenimizdey, lirikalıq poemanıń tiykarın lirikalıq xarakter, qaharmannıń oyları, oy keshirmeleri iyeleydi. Waqıya hám hádiyseler ashıqtanashıq súwretlenbeydi. Usı kózqarastan K.Karimovtıń

«Watan» poemasında lirikalıq qaharmannıń álwan túrli oyların ańlawımızǵa, seziwimizge boladı. Shıǵarmadaǵı barlıq súwretlengen kórkem dúnya lirik qaharmannıń oy elegi arqalı, onıń kewil keshirmeleri arqalı ótedi, barlıq waqıyanı lirik kaharmannıń ózi basınan keshiredi. Poema 12 bólimnen turadı. Bul 12 bólimde lirikalıq qaharmannıń 12 túrli halatı, usıǵan sáykes onıń kewil keshirmeleri shayır tárepinen emocional tásirsheń formada oqıwshıǵa jetkerilgen. Bul 12 bólimde de lirikalıq boyaw, lirikalıq qaharmannıń gúyzelisleri baslı orındı iyeleydi. Máselen, onda lirikalıq qaharmannıń keń dúnya, ana watan, puxaralıq urıs, milliy tariyxımız, biyǵam balalıq, Ózbekstan diyarınıń gózzal mákanları, orısiyat jerleri, Watandarlıq urıs bolıp ótken jerlerdegi eskertkishler, alıs Sibir dalaları, Túrkmen shólleri, kekse Aral tragediyası hám taǵı basqa álwan túrli jerler haqqındaǵı oyları biriniń izinen biri kelip, avtor oyların tolıqtırıwǵa, oy juwmaǵın shıǵarıwǵa, watan degen keń túsinikti konkret obrazǵa jámlewge xızmet etedi.

Avtordıń Watan haqqındaǵı túsinigi júdá keń. Ol tar, oshaq bası áńgimeleri menen sheklenip qalıwdı qálemeydi. Ózbekstan ana diyarın, Qaraqalpaqstandı pútkil dúnya keńislikleri, tariyxı kontekstinde alıp qarawdı maqul kóredi. Sonlıqtan da, poema tómendegi qosıq qatarları menen baslanadı:

«Bálki keship ótip okeanlardı, Tawlardı kórermen tóbesi qarlı, Bálki Afrikanıń ótkir quyashı, Kúydirer turistti kóriwge ashıq»1

1 Каримов К. Мениң терезелерим. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1985, 74-б (endigi mısallar usı kitaptan alınadı, qawıs ishinde tek beti kórsetiledi).

49

Bul qatarlar lirikalıq qaharmannıń dúnyaǵa degen kózqarasınıń júdá keń ekenliginen, qorshaǵan ortalıqqa filosofiyalıq kózqaras arqalı jantasqandı maqul kóretuǵınlıǵınan dárek beredi. Leykin, dúnyanıń qaysı alıs túpkiri tuwralı oyǵa talmasın, lirikalıq qaharmannıń názerinen onıń tuwılǵan jer haqqındaǵı oyları, pikirleri ketpeydi. Hámiyshe onıń oy qıyalında boladı. Tómendegi qatarlar usınnan dárek beredi:

«Leykin jaslıǵımnan sińgen qulaqqa, Bir qosıq jańǵırar júrsem qay jaqta, Men onı umıtsam, pursat bir demge,

Denem saǵınıshtan kúl bolar demde» (74-b).

Demek, lirikalıq qaharmannıń pútkil dúnya, alıs eller tuwralı oyların onıń tuwılǵan jerine degen saǵınıshınan bólek alıp qarawǵa bolmaydı. Bunıń hámmesi K.Karimovtıń «Watan» atlı shıǵarmasınıń avtorlıq koncepciyasında lirikalıq qaharmannıń tutqan ornınıń oǵada salmaqlı ekenliginen dárek beredi. Avtor poziciyasın kóp jaǵdayda lirikalıq qaharmannıń poziciyasınan bólip alıp qaraw múmkin bolmay qaladı. Bul nárse óz gezeginde poemanıń janrlıq ózgesheligin belgilep beredi. Avtor obektiv qaharmanlardıń háreketin súwretlewden kóre lirikalıq qaharmannıń ishki keshirmelerin, Watan, tuwǵan jer, onıń hasıl topıraǵı, tariyxı haqqındaǵı oyların beriwdi maqul kórgen. Bul nárseni avtordıń shıǵarmanı jazıwdaǵı maqseti talap etken bolıwı kerek.

Poemanıń aqırǵı bóliminde shayır dúnyanıń alıs túpkirlerinen, keńisliklerinen tuwǵan mákanı Qaraqalpaqstannıń tábiyatı, ósimlikler hám haywanatlar dúnyası, kúnge kúyregen dalası, «gúrsingen» kekse Aral haqqındaǵı pikirlerine qaytadı. Sonlıqtan da tómendegi qatarlardıń tábiyǵıylıǵı, tuwǵan jerge degen muhabbat penen suwǵarılǵanlıǵı kózge taslanadı:

«Men saǵan aylanǵan bir aqqu quspan, Sen aydınsań maǵan, sen maǵan aspan. Ketsem uzaqlardan kelermen taǵı,

50