MD hám PQJ / K.Karimov poeziyası ideyalıq-tematikalıq baǵdarı

II bap. K.Karimov poeziyasında janrlıq izlenisler

II.1. Shayır lirikasındaǵı janrlıq izlenisler

Teoriyalıq ádebiyatlarda kórsetip ótilgenindey, janr–bul turmıs shınlıǵın kórkem súwretlewdiń barısında shayır niyet etken ideyalardı beriwdiń usıllarınıń biri… eger sóz ustası óziniń aytajaq ideyasın ishki sezimler, ruwxıy keshirmeler arqalı emocional formada bermekshi bolsa, onda ol ádebiyattıń lirika túrine múrájat etedi1. Sonday-aq «ádebiy janrdı durıs tańlaw, janrdıń múmkinshiliklerinen durıs paydalanıw shıǵarmanıń qunın kóterip, jazıwshınıń sheberligin arttıradı»2.

Shayır K.Karimov lirikasında ádewir janrlıq izlenisler bar ekenligin kóriwge boladı. Bul izlenisler óz gezeginde shayırdıń dóretiwshiliktegi óz jolı, stiline iye bolıwǵa umtılısın kórsetedi. Óytkeni, turmıs shınlıǵın, ruwxıy keshirmelerdi kórkem sáwlelendiriw boyınsha hár bir ádebiy janrdıń ózine tán kórkemlik múmkinshilikleri, súwretlew qurallarınan paydalanıw usılları bar ekenligin shayır durıs ańlaǵan.

Qaraqalpaq lirikasında erteden kiyatırǵan ápiwayı tórt qatarlı qosıq forması házirgi poeziyada da tiykarǵı orın iyeleydi. Lirikanıń bul janrı K.Karimov poeziyasında da baslı orındı iyeleydi. Bul qosıq formasınıń ózine tán ózgesheligin,

áhmiyetliligin ádebiyatshı Q.Orazımbetov tómendegishe belgileydi:

«Folklorımızda, klassikalıq ádebiyatımızda oypikir sonday formada (tórt qatarlı qosıq forması-avtor) beriledi, ol ápiwayı oqıwshınıń júregine jaqın, onı tez qabıllaydı. Ol oǵan lázzet baǵıshlawı, onı oylandırıwı, tolǵandırıwı múmkin. Házirgi dáwirdegi usı formada qosıq jazıp júrgen shayırlardıń shıǵarmalarınan bul formanıń ómirsheń ekenligine kózimiz jetti. Óytkeni, qosıqtı oǵan jaqsı túsinetuǵın da, onshelli túsine bermeytuǵın da adam oqıw múmkin. Mine, usı e ki kategoriya tárepinen de qabıllansa, qosıq óziniń

1Járimbetov Q. Ádebiyattanıwdan sabaqlar (oqıw qollanba). Nókis, «Qaraqalpaqstan», 2012, 28-b

2Járimbetov Q. Bul da sonda, 28-b

31

tiykarǵı kriteriyalarınıń biri bolǵan massalıq xarakterin saqlaǵan bolıp tabıladı»1. K.Karimovtıń bul dáwirdegi qosıqları kóbinese sırtqı forması jaǵınan tórt

qatarǵa qurılǵan bir neshe bántlerge bólingen bolıp, uyqasları aaba, abab, aaab formasında keledi. Tematikası jaǵınan didaktikalıq, publicistikalıq, muhabbat, táriplew xarakterine iye «Áyledi», «Joq pa», «Qalpaǵım» hám t.b. sıyaqlı qosıqları tuwralı usı pikirdi aytıwǵa boladı. Bunday lirikalarda mazmunǵa say tabılǵan kórkem formanıń sátli shıǵıwı shayırdan úlken sheberlikti talap etedi. Tek tórt qatarǵa sózdi dizip, sintaksislik gáp dúzgen menen, ondaǵı sózlerde obrazlılıq, oqıwshınıń sezimin oyatatuǵın estetikalıq kúsh bolmasa, ol qosıqtıń talabına juwap bere almaydı. K.Karimovtıń «Dáwranıń óter», «Bilseń háy», «Keshe, Ájiniyaz júrgen jerlerde» qosıqlarında avtordıń turmısqa kózqarası anıq, lirikalıq qaharman obrazın sheber jasay alǵan. Mısalı, «Dáwranıń óter» qosıǵı tórt qatarlı formada jazılǵan. Onda shayırdıń dúnyanıń ótkinshiligi haqqındaǵı pikirleri oqıwshınıń názerine usınılǵan.

Shayır lirikalarında mazmunnıń formaǵa saylıǵı kózge taslanadı. Mısalı, tárip qosıqları bolıp tabılatuǵın «Aq otaw», «Qalpaǵım» shıǵarmalarınıń kórkemligi

ádewir dárejede joqarı.

Jazıq jaylawlarda saydıń boyında,

Sıldır-sıldır aqqan bulaq basında,

Misli batırlardıń dubılǵasınday,

Neshe zaman sawlat tókken aq otaw. (31-bet)

Qosıq jámi on bántten ibarat bolıp, onda qaraqalpaqtıń aq otawı kórkem sózdiń qúdiretli kúshi menen táriplenedi. Kópshilik jaǵdayda shayırlar tárip qosıqların usınday tórt qatarlı, aaba, abab uyqasında jazadı. K.Karimov ta bul qosıq janrına say kórkem formanı durıs tańlay alǵan.

1 Оразымбетов Қ., Ҳәзирги дәўирдеги қарақалпақ лирикасында кӛркемлик излениўшилик. Нӛкис. «Билим»,

1993, 89-б

32

K.Karimovtıń «Párshe-párshe eteyin», «Kisilik–ay kisilik», «Túrkstan»

qosıqları XVIII ásir qaraqalpaq klassikalıq ádebiyatındaǵı tolǵawlar formasında jazılǵan. Shayır qosıqta lirikalıq qaharmannıń ishki ruwxıy halatın, tolǵanısın jetkerip beriwde 7-8 buwınlı tolǵaw formasın tańlaǵan:

Qaratawdıń qarawıtqan basına,

Oynaqlap qulan da shıǵadı,

Jılıslap jılan da shıǵadı,

Qaratawdıń basına.

Oynaqlap shıqqan qulandı, Eki iynin jalmap jegen jádigóy,Jılan, dese qáyteyin,

Jılıslap shıqqan jılandı

Qulan, dese qáyteyin.

Qosıq usı taqılette dawam ettiriledi. Bir tárepten bul forma shayırdıń ishki lirikalıq sezimlerin-kúyinishin, tolǵanısların, emociyasın beriwde úlken áhmiyetke

iye.

«Túrkstan» qosıǵı da tolǵaw formasına jaqın úlgide jazılǵan. Biraq, qosıq qatarları bántlerge ajıratılǵan. Kompoziciyalıq jaqtan usılay bántlerge bólingen

33

Shayırdıń «Kisilik–ay, kisilik» qosıǵı da usı formaǵa qurılǵan. Qosıqta

umtılıwı. Az sóz, az kólem menen úlken tereń, mazmundı beriw lirikanıń tiykarǵı ózgeshelikleriniń biri. Sonlıqtan da lirikalıq túrge kólemi boyınsha eń kishi formalar xarakterli»1,-dep jazadı lirikanıń kishi formalarınıń, áhmiyetliligi

haqqında Q.Orazımbetov

Ádebiy processtegi lirikanıń dóreliw formasın gúzetkende bir qatarlı, eki

qatarlı qosıqlardan baslap on tórt qatarlı qosıq formaların ushıratıwǵa boladı.

Ádebiyatshı Q.Orazımbetovtıń durıs belgilegenindey, «bunday qosıqlardıń tematikası da júdá keń: filosofiyalıq juwmaqlar, ıshqı muhabbat sezimleri, insannıń ruwxıy kelbeti hám t.b.»2

Shayır K.Karimovtıń lirikasında, atap aytqanda 90-jıllardan keyingi

dóretiwshiliginde lirikanıń kishi formalarınan biri-tórtlikler ushırasadı.

Tórtliklerdiń tiykarǵı ózgesheliginiń biri filosofiyalıq pikirlerdi tereń hám tujırımlı etip bere alıwında. Sebebi, tórtlikte sezimnen góre pikir anıǵıraq kóriniwi

«Ádebiyattanıw terminleriniń orıssha-qaraqalpaqsha túsindirme sózligi»nde

1 Оразымбетов Қ. Ҳәзирги қарақалпақ лирикасында кӛркем формалардың эволюциясы ҳәм типологиясы. Нӛкис, «Билим», 2005, 61-б 2 Оразымбетов Қ. Сонда 65-б

34

tórtliktiń janrlıq ózgesheligin tómendegishe belgilengen: «Tórt qatardan ibarat bolǵan poeziyalıq dóretpe. Tórtlikler Shıǵıs poeziyasındaǵı rubayılardan mazmun hám forması jaǵınan parıq qıladı hám onda uyqas a-a-b-b, a-b-a-b, a-b-v-b túrinde keliwi múmkin»1.

Usı kózqarastan qaraǵanda shayır K.Karimovtıń dóretiwshiligindegi tórtlikler

Qosıqtıń uyqası a-a-b-a ólshemine baǵınadı. Biraq olardıń ayırması qosıq

redifli uyqasqa qurılǵan. Bul tórtlikte lirik qaharmannıń turmısta ushırasatuǵın belgili bir hádiyselerden tásirleniwi, oǵan óziniń qatnasın bildiriwi sezilip turadı. Lirikalıq qaharmannıń ilajsızlıq, sharasızlıq halatı ritorikalıq qaratpalar arqalı jetkerilip beriledi.

«Jip haqqında ballada» qosıǵı da tórt qatardan ibarat shıǵarma. Bul tórtlikte

shayırdıń pikirlew usılı da, forması da ózgeshe. Qosıq júdá sátli shıqqan. Onıń

ataması shıǵarma mazmunına júdá say. Uzın qosıq oqıwǵa tayarlanǵan oqıwshı

1 Ахметов С., Есенов Ж., Жәримбетов Қ. Әдебияттаныў атамаларының орысша-қарақалпақша түсиндирме сӛзлиги, Нӛкис, «Билим», 1994, 231-б

35

«Sońǵı 20 jıllıqta uyqassız, qatarlardaǵı buwın teńligi saqlanbaǵan tórtlikler de dóretilmekte. Bulardı erkin qosıqtıń kishi forması dep te qarawǵa boladı»1.

Bul tórtlikte shayırdıń pikirdi bayanlaw usılı aldıńǵısına salıstırǵanda

ózgeshe, quramalıraq.

Tórt qatardan ibarat «Qalada atqan tań» qosıǵı óz aldına bir poeziyalıq dóretpe esaplanadı. Biraq, lirikanıń bir forması esaplanǵan tórtlikten ayırmashılıqqa iye. Onda ómirdiń bir máwritindegi tirishilik kishi syujetlik kórinis tiykarında beriledi. Verlibr formasında, uyqassızjazılǵan:

Sergek ata qoraz shaqırıǵı

Motorlar shawqımı Kurantlar sesi

Seni oyatadı qala tańında (61-bet)

Jámi tórt qatardan ibarat shıǵarmadaǵı tirishiliktiń tımsalı retinde «ata qoraz shaqırıǵı», «shawqım», «ses» kórkem obrazlı detal sıpatında súwretlengen. Shayır usı detallarda ómirdi, adam ómiriniń bir mezgilin, waqıtın, paytın súwretlegen. Bunda tórtliklerdegi sıyaqlı filosofiyalıq oyjuwmaqları, didaktikalıq sıpatlar joq. Tek sırtqı forması ǵana uqsas.

K.Karimovtıń lirikasında kóp ushırasatuǵın janrlıq forma-verlibr. Bul janrda jazılǵan qosıqlardı ádebiyattanıw iliminde hár túrli atamalar menen aytadı. Geypara ádebiyatshılar «Aq qosıq», basqaları «erkin qosıq» dep ataydı. Biraq

«verlibr» ataması jiyi-jiyi isletiledi. Qalay da keyingi atamasınıń ádebiy dóretiwshilikte qollanılıwı sońǵı dáwirde keń tús almaqta. Ol termin sıpatında sińisip ketkendey kórinedi.

Házirgi qaraqalpaq lirikasında verlibr qosıq forması keń tarqalıp, bul baǵdarda shayırlar azlı-kópli tabısqa erisip atırǵanday. Bunday shayırlar qatarına Sh.Seyitov, K.Karimov, J.Izbasqanov, S.Ibragimov, B.Genjemuratov,

1 Оразымбетов Қ., Ҳәзирги қарақалпақ лирикасында кӛркем формалардың эволюциясы ҳәм типологиясы. Нӛкис. «Билим», 2005, 61-б

36

Sh.Ayapov, K.Reymovlardı jatqarıwǵa boladı. Bul formanıń qaraqalpaq poeziyasında qáliplesiwinde, tabıslı rawajlanıwın da joqarıda atı atalǵan shayırlardıń ornı úlken. Verlibr formasında qosıq dóretiwde bul shayırlardıń hár biriniń ózine tán stili, jolı bar. Mısalı, bul formanıń házirgi qaraqalpaq poeziyasında rawajlanıwında Sh.Seyitovtıń qosıqları belgili orın iyeleydi. Onıń verlibrleri oqıwshını jalıqtırmaydı. Mısalı, shayırdıń «Sen iship qoyǵansań» verlibrine dıqqat awdarayıq:

Saǵan ómir hálek,Sen oǵan hálek!

Saǵan dilbar hálek!

Hálek náreste!

Sen iship qoyǵansań aqırı . . .

Namıstı-ı!. . .1

Bunda shayır qosıqtıń hár bir qatarındaǵı sózlerdi kúshli intonaciyaǵa qurǵan. Sh.Seyitovtıń bul qosıǵınıń milliy poeziyamızdaǵı verlibrlik formanı rawajlandırıwdaǵı xızmetlerine ádebiyatshı alım P.Nurjanov ta óziniń maqalasında2 arnawlı túrde toqtaǵan.

Shayır S.Ibragimov bolsa pikirdi verlibr formasında bergende, qosıq qarapayım sózlerdey kompoziciyaǵa qurıladı. Awıspalı máni oqıwshınıń túsiniwi ushın qıyınıraq, quramalıraq jol arqalı sáwlelenedi. Al, shayır B.Genjemuratovtıń bolsa erkin qosıq dóretiwde ózine tán tákrarlanbas jolı bar. Ol da Sh.Seyitov sıyaqlı qosıq jazıw qaǵıydalarına súyenedi, intonaciyaǵa ayrıqsha dıqqat awdaradı. B.Genjemuratovtıń qosıqlarında lirikalıq qaharmannıń ishki tolǵanısları hár tárepleme ótkir. Ásirese, poetikalıq qaytalawlar arqalı shayır lirikalıq sezimlerdi sheber jetkeredi. Al biz sóz etpekshi bolıp otırǵan shayır K.Karimovtıń verlibr formasındaǵı qosıqları da avtordıń ózine tán stilin belgilewde áhmiyetli rol atqaradı. Hátteki shayırdıń «Verlibr» dep atalatuǵın qosıǵı da bar. Bul

1Сейитов Ш. Жоллар. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1987, 38-39 b.

2Нуржанов П. Верлибр ҳаққында ойлар // «Әмиўдәрья», 1990, №4, 86-б

37

qosıqtı ádebiyatshı P.Nurjanov qatarma-qatar tallay otırıp, tómendegi juwmaqqa keledi: «…joqarıdaǵı qatarlar poeziya maydanında óz soqpaǵı menen kirip kelgen shayırdıń jan dúnyasındaǵı forma tabıwǵa degen umtılıwshılıqtan dárek beredi»1. Shayırdıń tómendegi qosıǵında da kórkem forma tańlanǵan mazmunǵa say túsken:

Báhár. Appaq gúlge malınǵan

Alma aǵashınıń túbinde

Erkinlikti, máńgi ómirdi

Sulıwlıqtı tereń sezindim.

Sol payıtta gózzal aǵashqa

Balta urdı.

Gúl japıraǵı Shashlarıma tógildi sawlap

Sonnan berli shashlarımda aq . . . (213-bet)

Bul qosıqtıń mazmunlıq baylıǵı, kórkemligi attan anıq kózge taslanadı Qosıq jámi 8 qatar. Biraq onıń óz aytar sózi bar. Qosıqta alma aǵashı, appaq gúller, sulıwlıq, balta, appaq shashlar sıyaqlı predmetler kishkene, biraq tujırımlı syujetti quraydı. Degen menen, qosıq joqarıdaǵı predmetler haqqında emes. Olar shayırdıń tolǵanısların jetkeriwge xızmet etip tur. Bul syujettiń artında pútindi, jaqsını, gózzal dúnyanı hám usıǵan usaǵan jaqsı pazıyletlerdi buzıwǵa qarsı qaratılǵan kúyinishi bar. Ol sonıjetkeriw ushın qurılǵan2.

Haqıyqattan da, qosıqta shayır lirikalıq qaharman obrazında ómiriniń ájayıp máwritlerin ótkergen adamnıń birden túskinlikke túsiw payıtındaǵı ishki kúyinishin verlibr formasında sheber jetkeredi.

Shayırdıń bunnan basqa «Waqıt ólshemi», «Búgingi ómirim-keshegi kúndi», «Don Kixot», «Salqın dumanlarǵa», «Jasıl reńler», «Qálemles

1Нуржанов П. Кӛркем әдебият ҳәм дәўир талабы. Нӛкис, «Билим», 1993, 36-б.

2Оразымбетов Қ., Ҳәзирги дәўирдеги қарақалпақ лирикасында кӛркемлик излениўшилик, Нӛкис, «Билим»,

1992, 59-б

38

doslarıma», «Ózime», «Kútiw zalı», «Urbanizaciya», «Uyqı» sıyaqlı verlibr formasında jazılǵan qosıqları bar.

«Qaǵazdan jasalǵan gúl sheńber» verlibri úlken filosofiyalıq mazmunǵa iye. Onda lirikalıq qaharmannıń ishki muńlı sezimleri turmıslıq predmetler arqalı beriledi. Kórkem forma mazmundı beriwge mas túsken.

–Búgin kim álemnen ótipti taǵı? Buyırtpashı kelgende qoyǵan sawalıSoń barlıq ónerin

Zeyinin salıp

Júz jıllıq ómiri barday aldındaReńli qaǵazdan gúller jasaydı

Qaǵazdan gúl sheńber soǵıwshı hayal (212-bet)

«Salqın dumanlarǵa» erkin qosıǵı belgili bir bántlerge ajıratılǵan. Sırtqı kórinisi jaǵınan úsh qatarlı qosıqlardı esletedi. Qosıqta pikir awıspalı formaǵa qurılǵan. Adamzattıń júyrik qıyalı kosmosqa jol ashqanı menen ómir boyı turmıs táshwishlerinen arılǵan emes. Biraq qosıqtıń keyingi bántlerinde shayır sezimlerin jılawlay almay, qurǵaq deklarativlik bayanlawǵa jol qoyadı.

Salqın dumanlarǵa oranǵan alıs

Juldızlar shoǵırı -mıń jıllar boyı

Qıyalın tartadı adamiyzattıń

. . . Alıs juldızdarǵa názer salmaqqa Táwekel áylegen márt insanlarǵa Million alǵıs bolǵay

Mágar bes milliard

Yaki altı milliard adam atın (51 -bet) Aldıńǵı bántke qaraǵanda keyingi bántte marapatlawshılıq kúshli seziledi.

39

K.Karimovtıń bul dáwirdegi poeziyasında altılıqlar, jetilikler, segizlikler de ushırasadı. Shayır altılıqlarınıń da tematikası bir qansha keń. Onda filosofiyalıq, intellektuallıq pikirlew de, muhabbat haqqındaǵı iláhiy sezimlerdi beriw de, tuwılǵan jer haqqında jır shertiw de hám t.b. qatnasıwı múmkin. Ásirese, sońǵı dáwirde payda bolıp atırǵan altılıqlardıń pikirlew shegarası barınsha keńeydi1.

Shayırdıń «Adamnıń zeynine tiymeklik» degen qosıǵı haqıyqattanda da izertlewshiniń joqarıdaǵı pikirin tolıq dálilleydi. Qosıqta uyqas erkin túrde qurılǵan, biraq buwınlar sanı teń.

Tastı tasqa ursa ushqın shashırar. Sol yańlı-minezler soqlıǵısqanda,Meniń júzlerimdi jalın sharpıdı,

Payǵambar emespen. Túsindim biraq,

Kisiniń zeynine tiymeklik degen,

Dúnyada eń awır gúná ekenin. (6-bet)

Shayırdıń jetilikleri de simvolikalıq súwretlewge qurılǵan. Kishi syujetjeti

qatar arqalı kórkem obrazlı etip berilgen.

Plastik qaltaǵa salınǵan piyaz Quyash nurın urlap áynekten túsken Shashaq shıǵarmaqta kúnlep, saatlapInsannıń ómirge umtılǵanınday Essiz kletchatka sanasız tilsiz

Nurǵa hálsiz jasıl qolların sozıp

máni tereńletilgen. Mısalı, «Tún» qosıǵında aqshamǵı

1 Оразымбетов Қ., Ҳәзирги қарақалпақ лирикасында кӛркем формалардың эволюциясы ҳәм типологиясы,

Нӛкис, «Билим», 2004, 83-б.

40