MD hám PQJ / K.Karimov poeziyası ideyalıq-tematikalıq baǵdarı

ideyaları alǵa qoyıladı. Máselen, shayırdıń «Óz úyime asıǵaman»qosıǵındaǵı watan temasınıń kórkem táripine bir názer salayıq:

Kókirektegi quyash itimal

Anamızdıń jaqqan otınan

Ushqın alıp tutanǵan shıǵar.

Tuwǵan jerge, saǵan ashıqlıǵım,

Watan degen qásiyetli uǵım,

Bosaǵańnan baslanǵan shıǵar1.

Bul qosıqta shayır óziniń súwretlew obektiniń biri bolǵan

«kókirektegi quyashtı» metafora sıpatında paydalanıp, usı trop arqalı lirikalıq qaharman qálbindegi tuwǵan elge degen sheksiz muhabbattı oqıwshınıń júregine ornalastıradı. Sonlıqtan da onıń oqıwshıǵa degen tásiri kúshli. Shayırdıń «Araldan keldim» poetikalıq toplamınıń ózi de avtordıń «Watan haqqındaǵı gimn» qosıǵı menen baslanadı:

Qırıq bes graduslıq ıssılarıńda,

Qumlarıń kúydirdi tabanlarımdı.

Saratanda esken samallarıńnan,

Qurǵap erinlerim qaq-qaq jarıldı.

Aral ultanınan ushqan duzlarıń,

Kózlerime uyqı bermesedaǵı,

Men súyemen seni, súyemen sheksiz,

Japakesh qádirdan qaraqalpaǵım!2

Shayır ushın watan túsinigi hámme nárseden qádirli. Lirikalıq qaharman bul watannıń ıssısında kúyse de, ekologiyalıq daǵdarıs sebepli qıyınshılıqqa dus bolsa da, báribir oǵan sadıq ekenligi attan anıq bilinip turadı. Lirikalıq qaharman ana jerdiń sheksiz dalası, úlkemizdiń búgingi

1Каримов К. Ўақыт минарасы. Қосықлар ҳәм поэма. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1981, 63-б.

2Каримов К. Кӛңилим мүлки. (Таңланған қосықлар), Нӛкис, «Билим», 2005, 138-б

11

siyreksigen toǵayları, kúnge kúygen adamları haqqında sóz etedi, onıń xár bir nársesi qádirdan, kózge totıya ekenligi haqqında jırlaydı. Avtor usı qosıǵın jáne de tómendegishe dawam ettiredi:

Búgin kelbetińe túsken nuqsanlar,

Qara shashlarıma tústi aq bolıp.

Gúrsiniwi tınǵan dáryalarınıń

Meniń júregime tústi daq bolıp.

Leykin ayawlarǵa emesseń mútáj!

Álemde tánhásań, tabılmas teńiń, Senseń meniń basımdaǵı altın taj, Júregim ishinde saqlayman seni!

Bunda lirikalıq qaharmannıń dárti–watan dárti baslı orındı iyeleydi. Lirikalıq qaharmannıń shashlarına túsken aq kórkem detal sıpatında poetikalıq xızmetti atqaradı. Lirikalıq qaharmannıń pikiri boyınsha watan ayawǵa mútáj emes, oǵan tek sadıqlıq, hadal xızmet ǵana zárúr. Lirikalıq qaharmannıń ruwxıy dúnyası júdá tereń. Ol tek mázi qıyalparaz sıpatında emes, al oy-pikiri keń hám tereń subekt sıpatında kózge taslanadı. Al, shayırdıń «Ata mákan» qosıǵında tuwǵan eldi taslap ketken insanlardıń eriksiz ayralıqqa túsiwi, olardıń bul mákandaǵı eń ájayıp demlerin, balalıq dáwirlerin ańsawı sheberlik penen súwretlengen. Shayır qosıqtıń sońında onı tómendegishe bayanlaydı:

Kel, ornalas meniń kókiregime,

Ata mákanım sen, qańırap atırǵan,

Tuwılǵan mákanın umıtqan adam

«Insan» degen atqa ılayıq ekenine

Ózim isenbeymen...

Ne ushın áwladlar tárk etti seni??1

1 Каримов К. Кӛңилим мүлки. (Таңланған қосықлар), Нӛкис, «Билим», 2005, 211-б (endigi mısallar usı basılımanan alınadı, qawıs ishinde tek beti kórsetiledi).

12

«Ómiriniń arbası igri jollardan» degen qosıǵında shayır dáwirdiń, ómirdiń táshwishleri, millet, el, xalıq, Watan táǵdiri haqqındaǵı lirikalıq qaharman tolǵanısları menen oqıwshıǵa oy saladı:

Araldan israpıl jelleri e ser,

Talay ármanlardıń qanatın keser,

Birazlar: ózge jurt izlesek deser,

Qaraqalpaqtan ózge Watan tabılmas (34-b).

Qosıqta tek ekologiyalıq apatshılıq máselesi ǵana kóterilip qoymastan,

adamnıń insanıylıq pazıyletleri de, filosofiyalıq oyları da óz sáwlesin tapqan:

Ázelden ılayı solay qarılǵan,

Bul dúnya gáhi keń, gáhi tarılǵan, Tandır

Bunday xarakterdegi qosıqlarǵa shayır kóbinese «Maqtumqulı jolına jazılǵan

shıǵarmalar» dep at beredi. Keyingi dáwirde bunday qosıqlardıń jazılıwı elewli tús almaqta. Aqsaqal shayırımız I.Yusupovtıń aytqanınday, «házir bul dástúrge (shayırdıń ózinen aldın jazılǵan shıǵarmanıń mazmunı menen únlestirip shıǵarma dóretiwi-avtor) shayırlar kútá ıqtıyatlılıq penen jantaspasa, oǵan zárúrlik qalmay baratır»1.

K.Karimovtıń bir qatar qosıqları tuwılǵan jer tábiyatın jırlawǵa arnalǵan. Shayır bul baǵdarda geyde ózi tuwılıp oynap-ósken jeriniń dalaların, maysalı atızların, geyde óz úyin, shańaraǵın, geyde ózi oqıǵan mektepti, aǵın suwlardı, báhár, jaz, gúz, qıs máwsimleriniń almasıwındaǵı gózzallıqlardı saǵınatuǵınlıǵın sheber túrde súwretleydi. Mısalı, «Tuwılǵan jer» qosıǵında shayır:

Topıraǵıńdı qayra-qayra basıp júrgende,O tuwǵan jer! Qádiriń seniń bilinbes, Seniń ısıq bawırıńnan qashıq júrgende,

1 Юсупов И. Дала орфейи-Әжинияз. Таңламалы шығармалары. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1975, 15-б

13

Saǵınıshtan kirpiklerim ilinbes1.

-dep tuwılǵan jerdiń tákirarlanbas tábiyatın, oǵan degen lirikalıq qaharmannıń mehir-muhabbatın jırlaydı. Jáne de shayır:

Gezdim dalalardı, astım tawlardı,

Óttim dáryalardan suw iship talay, Kórdim jemisleri pisken baǵlardı, Al sen tarta berdiń ózińe qaray.

Teńselgen shınarlar saya bolmadı, Jánnet yańlı baǵlar bolmadı mákan. Shiyrin bulaq suwı dawa bolmadı, Men talpına berdim qushaǵıń taman.

Kórip turǵanımızday, lirikalıq qaharman ne bir dalalardı gezse de, qanshama dárya-kóllerden assa da, ne bir ájayıp baǵ-baqshalarǵa barsa da, ózinin tuwılǵan jerinen artıq mákan taba almaǵanlıǵın aytadı.

Shayırdıń biz talqılap atırǵan «Tuwılǵan jer» qosıǵı barlıǵı bolıp

8 shuwmaqtan ibarat. Usı onshelli úlken bolmaǵan qosıqtıń ózinde shayır lirikalıq qaharmannıń bir pútin obrazın jasay alǵan.

Watan temasın jırlaw baǵdarında XX ásirdiń II yarımındaǵı qaraqalpaq poeziyasında jańasha izlenislerdi bayqawımızǵa boladı. Bunda I.Yusupovtıń, Sh.Seyitovtıń, T.Matmuratovtıń, K.Raxmanovtıń, J.Izbasqanovtıń, T.Sársenbaevtıń hám taǵı basqalardıń ayrıqsha ornı bar. Máselen, I.Yusupovtıń poeziyasında watan teması onıń ata-mákanı bolǵan «Azat» awılın jırlawdan baslansa, T.Mátmuratovtıń «Lirika» toplamınıń kópshilik qosıqları «tuwılǵan jer, ana topıraq» haqqında bolıp tabıladı. K.Raxmanovtıń «Watan», «Diydar» toplamlarında da tuwǵan jer, watan teması tereń mazmun menen jırlanǵan. K.Karimov poeziyasında da tuwǵan jer, ana Watan temasınıń jırlanıwınıń ózine tán ózgesheligi bar. Bul tuwralı ádebiyatshı S.Axmetov: «Álbette, tuwǵan jerdiń tábiyatı

1 Каримов К. Мениң терезелерим. Қосықлар ҳәм поэмалар. Нӛкис «Қарақалпақстан» 1985, 3-4-бб.

14

hámmeniń de sezimin qozǵaydı. Lirikalıq qaharmandı balalıq jılları menen jaqınlastıradı. Shayırdıń (K.Karimovtıń–avtor) «Tuwılǵan jer», «Dárya ústi tartadı kógis», «Gúz qasıydası» qosıqları shayırlıq súwretlewlerdiń tábiyǵıylıǵı menen bahalı1»- degen edi. Bul pikirge biz de tolıǵı menen qosılamız. Sonday-aq shayırdıń «Óz úyime asıǵaman» qosıǵına dıqqat bóleyik. Qosıq kólemi boyınsha tórt bólimnen turadı. Birinshi bólimde:

Men dúnyaǵa kelip, astında Balalıǵım ótken shańaraq. Duz nesiybem shashılıp tańda, Mánzillerge atlansam jıraq.

Asıǵaman saǵan qaytqansha, Artıp táshwish, ǵalma-ǵallarım.Nelikten de ıp-ısıq sonsha

Seniń koynıń, seniń diydarıń2

-dep lirikalıq qaharman óz shańaraǵın hámme nárselerden ústem qoyadı, ómirde qansha táshwish, ǵalma-ǵallar bolsa da, hár birewge óz shańaraǵı ısıq, qádirdan ekenin ulıǵlaydı. Al, qosıqtıń ekinshi bóliminde:

Kókti sharlap, siresken bultlar,

Jel húwlegen ızǵarlı gúzde–

Satırlatıp awır tamshılar,

Sabalar edi terezemizdi.

Leykin úyde jıllı hám biyǵam,

Qazandaǵı sút tasar edi.

Tawıspay-aq ertegin anam,

1Ахметов С. Қарақалпақ совет поэзиясы. Нӛкис, «Қарақалпақстан» 1988, 393-б

2Каримов К. Ўақыт минәрасы. Қосықлар ҳәм поэма. Нӛкис. «Қарақалпақстан». 1983, 12-б

15

Inilerim qalǵısar edi1.

-degen qatarlar arqalı shayır balalıq sezimleriniń elesleri haqqında bildirse,

úshinshi bólimde, er jetip, óz úyinen sırtta júriwi, ana Watan xızmetine ketkeni tuwralı jırlaydı. Tórtinshi bólimde bolsa, hár bir insannıń jat jurtlarda júrgeninde hár kúni óz úyine, oshaq basına qaytıw tuwralı oylaytuǵınlıǵın jazadı. Ulıwma bul qosıqta lirikalıq qaharmannıń bir pútin obrazı jaratılǵan. Bul pikirdi K.Karimovtıń «Meniń qosıǵım», «Men tuwılǵan dalalar» qosıqlarındaǵı lirikalıq qaharman

obrazı tuwralı da aytıwǵa boladı.

Insaniylıq, adamgershilik teması shayır poeziyasındaǵı aqıl-násiyat qosıqlarında sheber jırlanǵanın kóriwge boladı. Usı kózqarastan shayırdıń

«Xalıqtan asqan dana joq», «Tilek», «Beknazarbiy baqshınıń aytqanlarınan», «Rubayatlar» h.t.b. qosıqları dıqqatqa ılayıq. Máselen, «Jasa adamgershilik» qosıǵında shayır insan ushın eń áhmiyetli pazıylet adamgershilik ekenin ulıǵlap, onı qádirlew kerekligin ortaǵa qoyadı. Máselen:

Assalawma áleykum adamgershilik,

Himmetiń aldında iyilsin basım.

Sen baǵa ber bizge bálentten kúlip,

Adamgershilik!

Máńgige aman bol

Adamgershilik,

Saǵan áwladlardıń bası iyilsin, Menmenlik búgilsin úyleri kúyip, Kim sıyınar bolsa, saǵan sıyınsın2.

1Каримов К. Ўақыт минәрасы. Қосықлар ҳәм поэма. Нӛкис «Қарақалпақстан», 1983, 12-б

2Каримов К. Кӛңилим мүлки. Таңланған қосықлар. Нӛкис, «Билим», 2005, 132-б

16

-degen qatarlarda adamgershilik bar jerde sıylasıq, húrmet bolatuǵının uqtıradı. Al, mına qatarlarda bolsa, lirikalıq qaharman adamgershiliktiń joldası bolǵan haqıyqatlıqtı pir tutadı:

Yalǵan misli qaǵaz qılısh ol,

Jawǵa bende eterler meni, Bálki

áylep halımdı múshkil,Jawǵa taslap keterler meni.

Shınlıq–meniń sıyınǵan pirim,

Qolımdaǵı almas shámshirim (91-b).

-degen qatarlarda lirikalıq qaharmannıń haqıyqatlıq hám jalǵan, olardıń bir-biri menen gúresi haqqındaǵı ulıwmainsanıylıq oyları ortaǵa taslanadı. Shayırdıń bul temadaǵı qosıqlarınıń astarında filosofiyalıq oy-pikirler de jámlengen. Mısalı, shayır «Insan» degen qosıǵında hadal miynet penen hámme nárseni jeńiw múmkin degen pikirlerdi ortaǵa taslaydı. Insannıń mártligin, hár qanday jaǵdayda da shıdamlılıq kórsetetuǵının aytadı.

K.Karimovtıń poeziyasında joqarıda tallap ótilgen qosıqlardaǵıdan basqa da tematikalıq kóptúrliliklerdi kóriwimizge boladı. Máselen, shayır lirikasında ayralıq teması, jaslıqtı hám balalıqtı ańsaw, ananı, tuwǵan jerdi saǵınıw qusaǵan temalardı da seziwimizge boladı.

Shayırdıń muhabbat temasına arnap jazılǵan qosıqları hár tárepleme dıqqatqa

ılayıq. Bul temanıń milliy ádebiyatımızda sáwleleniwi bay ádebiy dástúrge iye. Awızeki ádebiyatımız benen klassikalık ádebiyatımızda muhabbat qosıqlarınıń álwan túrleri bar1. Máselen, shayırdıń «Aq kóylek kiygen qız ótti janımnan», «Bir altın qápeste qamalǵan qustay», «Cıgan romansı», «Reneta», h.t. basqa lirikalıq qosıqları dıqqatqa ılayıq. Mısalı,

Reneta, Reneta,

1 Klassikalıq ádebiyattaǵı muhaббat lirikasınıń janrlıq ózgesheligi haqqında ádebiyatshı Q.Járimbetov dıqqatqa

ılayıq pikirlerdi ortaǵa taslaǵan. Қараңыз: Жәримбетов Қ. XIX әсир қарақалпақ лирикасының жанрлық қәсийетлери ҳәм раўажланыў тарийхы. Нӛкис «Билим», 2004, 106-122-бб

17

O ájayıp ot! Meni bunsha otta Qıynaydı biraq.

Lábi misli ǵumsha

Júzleri lala,

On segizge tolǵan, Gózzal qız bala (87-88-bb)

-degen ózine tán kórkem forma arqalı shayır lirikalıq qaharmannıń gózzal qızǵa degen muhabbatın jırlaydı. Bunda shayırdıń milliy-epikalıq dástúrimiz shegarasında qalıp qoymay, dúnya poeziyasınıń jetiskenliklerinen úyrengenligi, usınıń nátiyjesinde lirikalıq qaharmannıń muhabbat sezimlerin súwretlewde jańa forma tapqanlıǵı sezilip turadı.

K.Karimov poeziyasında muhabbat teması birden payda bola qoyǵan joq. Shayır milliy-epikalıq tájiriybemizdegi hám ózinen aldıńǵı shayırlardıń bul baǵdardaǵı qosıqların tereń úyrengen halda ózine jol salıwǵa umtıldı. Sonlıqtan da XX ásir qaraqalpaq poeziyasın izertlewshi S.Axmetov:

«Poeziyaǵa 60-jıllarda kelip kirgen shayırlardan Sh.Seyitov, T.Mátmuratov, T.Qabulov, K.Raxmanov tvorchestvosında muhabbat lirikası Ájiniyaz dástúrin rawajlandırmaqta»1-dep bildirgen bolsa, búgingi kúni shayır K Karimov poeziyasında da usı ádebiy dástúr ılayıqlı turde dawam ettirilip, muhabbat teması sheberlik penen jırlanǵanbaqta. Mısalı:

Aq kóylek kiygen qız ótti janımnan,

Tawıstay taranıp, gúldey dolanıp.

Sozdım qollarımdı jetpedi oǵan,

Qaldı kókirekte jalınlar janıp (76-b)- dese

«Muhabbat» qosıǵında»

Bir ǵaybana otlı názerden,

Ushqın túsip qız júregine,

1 Ахметов С. Қарақалпақ совет поэзиясы. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1988, 85-б

18

On segizge qoyǵanda qádem,

Aqıl-huwshım lal etti mine1

-dep lirikalıq qaharmannıń iláhiy sezimlerin ortaǵa taslaydı.

Muhabbat temasın súwretlewde shayır bir táreplemelikten qashadı. Ol lirikalıq qaharmannıń hár qıylı sharayattaǵı sezimin hár qıylı súwretlew quralları, hár qıylı usıllar menen beriwge umtıladı. Sonlıqtan da bul temaǵa shayırdıń kóplegen qosıqları arnalsa da, ol oqıwshını zeriktirmeydi. Bul pikirdi biz shayırdıń «Kóp kúttirdiń qara kózlim», «Onda báhár edi» qosıqları tuwralı da aytıwımızǵa boladı.

Ulıwma shayırdıń muhabbat temasındaǵı qosıqlarında qurǵaq shawqım, kúydim jandım sıyaqlı qatarlar ushıraspaydı. Al, kerisinshe ápiwayı muhabbat sezimi saǵınısh, ótkinshi jaslıq haqqındaǵı oyları menen ushlasıp ketedi.

K.Karimovtıń poeziyasında ekologiya teması, ásirese Aral apatshılıǵı teması ayrıqsha orındı iyeleydi.

Aral mashqalası bul biziń jámiyetimiz tariyxında tubalawshılıq dáwiri dep atalǵan waqıtta payda bolǵan hám kópshilikti úlken tolǵanısqa salǵan másele bolıp tabıladı. Bul mashqala-jámiyet penen tábiyattıń rawajlanıw nızamlılıǵın túsinbewshiliktiń nátiyjesinen kelip shıqqanı bárshemizge málim.

Tubalawshılıq dáwirinde adamzattıń oylawında, psixologiyasında bir táreplemelik kelip shıqtı. Aral teńizi itibarsızlıqtıń saldarınan qurıy basladı, bunıń sebebi, Ámiwdárya hám Sırdáryanıń suwın hádden tısqarı ısırapkershilik penen paydalanıwdıń nátiyjesi ekenligi sır emes2. Bul nárse biziń shayırlarımız dóretiwshiliginde de belgili iz qaldırdı.

K. Karimov belgili dárejede Aral táǵdirine baylanıslı qosıqları menen Aral mashqalasın, onıń awır aqıbetlerin kóterip shıqtı. Máselen, shayırdıń «Araldan keldim» toplamında «Saǵınǵan Aral» dúrkini berilgen.

1Каримов К. Ўақыт минарасы (Қoсықлар ҳәм поэма). Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1981. 21-б

2Bul haqqında qarańız: Әбдирахманов О. Аралым–дәртим мениң.–Таңламалы шығармалары. Ташкент, «Фан», 2010. 340-450-бб.

19

Onda lirikalıq qaharman menen ápiwayı diyxan ortasındaǵı dialog, diyxannıń monologi «Suw tasıwshı», «Araldan keldim», h.t.basqa qosıqlarında berilgen. Bul qosıqlardıń formaları hár qıylı bolǵanı menen, olardıń teması, mazmunı bir-birine jaqın. Bul Aral teńiziniń qurıp baratırǵanlıǵı, usı sebepli shayırdıń hújdan azabında

qıynalıwı h.t. basqa máseleler bolıp tabıladı. Aral teńiziniń bunday ayanıshlı jaǵdayına lirikalıq qaharman qattı qıynaladı, ayralıq sezimine beriledi. Mısalı:

Dáryanıń artında ańǵar qaladı, Teńizdiń artında qumlar qaladı. Mágar jelkildesken baǵlar serpilip, Samalǵa

shaǵınǵan muńlar qaladı.

Shayır Aral teńiziniń bunday awhalǵa túsiwindegi sebepshiler–bular sol

dáwirdegi el basqarıwshılar ekenligin ashıq aydın aytadı. Mısalı:

Uzın oydı oylay-oylay aǵalar,Úlken qalalardı júrdi saǵalap.

...SHetsiz-sheksiz jerge, suwǵa iyemiz, Miynetti biz janımızday súyemiz,

....Bazın aldap-arbap, bazın kóndirip,

Jeńil-jelpi wádelerdi dóndirip...

Shayırdıń bunday ashıq aydın pikirleri onıń jetiskenliginen dárek beredi.

Bunday sıpatlı belgiler shayır I.Yusupov dóretiwshiliginde de ayqın kórinedi.

Máselen onıń «Aral elegiyaları», «Ońbaǵırlar sattılar seni» qosıqlarında Aral teńizi mashqalasınıń tiykarǵı sebepshileri kimler ekenligi ashıq aydın aytıladı1. Al,

K.Karimovtıń «Qızıl kitap», «Boljaw» qosıqlarında Aral teńizindegi suw kóleminiń azayıp qalıwınıń aqıbeti, endigi xalıqtıń keleshek turmısı qalay

bolatuǵınlıǵı haqqında sóz etiledi. Shayır qosıqlarında ana tábiyatımızdaǵı azayıp baratırǵan haywanatlar hám ósimlikler dúnyasınıń táǵdirine janı ashıp kúyiniwleri, olardı qızıl kitapqa kirgiziwdiń zárúrligi haqqında shayırdıń oyları

1 Юсупов И. Дузлы самаллар. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1989, 75-76-бб

20