MD hám PQJ / M.Nızanov povestlerinde qaharman obrazı hám dáwir problemasınıń ashıp beriliwi

51

«Sóytip, meniń qáwetersiz hám qorǵawsız qalǵan sada kewlim jaraqatınıń men ushın jańılısı bir kúninde qaqpanǵa tústi… Meniń matam kúnlerim sonnan baslandı». (99-bet).

Bul mısallardaǵı «mırrıq kún», «sátli kún», «qaralı kúnler», «matam kúnlerim» degen sóz dizbeklerine dıqqat awdarayıq. Tiykarında bolmıstıń esap sansız kúnleri «mırrıqtı», «atli de», «qaralı da», «matam kúnleri de» bolmaydı. Kún batadı, kún shıǵadı. Waqıt óziniń toqtawsız aǵımı menen óte beredi. Kúnler artınan kúnler keledi. Bul kúnler aspan astındaǵı barlıq janzatlar ushın birdey. Biraq, hár bir tiri jan ushın hár kúni óz mazmunına iye boladı eken. Sonıń ushın da hár bir adam hár bir kúndi onıń óz táǵdirinde tutqan ornına qarap bergen ya alǵan

ǵániymet pursatları ushın ózinshe qabıl etedi. Sonıń ushın da kúnler birew ushın

«mırrıq», birew ushın «sátli» birew ushın «qaralı» bolıp qabıl etiledi. Sebebi, adam

ózine berilgen kúnlerdi ózinshe ishki emocional sezimlerinen kelip shıǵıp bahalaydı.

Bul mısallardıń tiykarında biz taǵı da tómendegishe juwmaqlarǵa keliwimiz múmkin. Biz moyınlawımız kerek, kórkem ádebiyatta zaman da, mákan da taza halında ushıraspaydı. Sonıń ushın kúnler «mırrıq» ya

«sátli» bolıwı múmkin, jıllar «qutlı» ya «qucız» bolıwı múmkin, jollar

«aydın» ya «mashaqatlı» bolıwı múmkin, úyler «kiyeli» ya «berekeciz» bolıwı múmkin. Bul jerde kúnler de, jıllar da, jollar da, úyler de turǵan gáp joq. Olardıń bunday emocional baha alıwına adamlardıń ruwxıy psixologiyalıq, emocionallıq jaǵdayları sebepshi boladı.

Solay etip, biz mákan hám zaman haqqında gáp qozǵaǵanda olardı

«toltırıp» turǵan zat hám túsinikleri boyınsha pikir júrgizemiz. Mısalı ushın, mákan haqqında gáp qozǵasaq birinshi gezekte onda jaylasqan nárselerge zatlarǵa dıqqat awdaramız. Olardıń qay dárejede tıǵız yaki siyrek jaylasqanına itibar beremiz. Al, zaman haqqında gáp ketkende, biz onda keship atırǵan waqıyalar, qubılıslar boyınsha pikir júrgizemiz. Sonlıqtan da, kórkem shıǵarmanı oqıǵanımızda hám analizlegenimizde ondaǵı

52

mákan hám zamannıń qay dárejede obrazlar menen toltırılǵanlıǵın anıqlaw úlken

áhmiyetke iye.

Óytkeni, bul kórsetkishler kóp jaǵdayda shıǵarmanıń qunlıǵınan hám

jazıwshınıń sheberliginen, stilinen derek beredi. Mısal ushın, taza salınǵan mekeme keńseniń binásiniń ofeysi tómendegishe súwretlenedi.

«búgin birinshi qádem qoyıp atırǵan jańa imarattıń sırtına deyin murnınıń qanınday qızıl gilem tóselgen eken. Ayaǵıńa bir názer taslamay basıp óte beriwge tartınasań kisi. Aqshagúl tekshege ayaq salmay turıp tómendegi shalqasına jatqarılǵan qatarı shetkaǵa ayaǵın qayta-qayta ısqılap sıpırdı. Soń áste joqarı qaray orınlay basladı. Ol teksheden joqarı shıǵıp bolǵanshı basın kótermedi. Túrli qıyallarǵa berildi.

«Birewdiń betine telmirip, alarma eken dep ne azap? Bunıń ornına jurttıń qatınları qusap, bes-altı júz kilo geshir-piyaz, alıp-bóten jaqlarǵa aparıp satıp qaytqanda qayter edi? Qudayǵa shúkir, on eki múshesi pútin. Qırıqeliw kilolıq qaltanı iynine qaǵıp salǵanday qarıwı da bar? Elde bir ózi emes qo. Bayları musallat bolǵan qatınlardıń kóbisi sóytip bala-shaǵa baǵıp atır. Qundız degen hayal 6 ay bir fermerdiń shoshqasın baǵıp qaytıp kelip, kelininiń qalıń malın tóledi, toy berdi, quda shaqırdı. Sen usı eki tabaq awqatıń menen bináyi ómirińe xalıq qatarına qosıla alarma ekenseń? Tek, bir ólmes awqat demeseń…» (98-bet.)

«Aradan úsh-tórt jıl ótti. Aqshagúl az-azlap traktordan tapqan kúeywiniń aylıǵın jıynay basladı. Oǵan ruwızgershilikten awısqan óziniń tabısında qosent qıldı. Jurt sarımay jese, bular margaringe qánáát qıldı. Sol jılları qısı-jazı bazarda kapusta kóp bolatuǵın edi. Bular ushın eń arzan awqat góshsiz pisirilgen sup boldı. Ne bolsa da ıssı awqat, nan basıp jese áp-ánedey tamaq boladı. Sóytip tıyınlap jıynamasa qashanǵı kisiniń quwısında otıradı. «Tartıp ishseń tay qaladı, qorqıp ishseń qoy qaladı» dep ata-baba biykarǵa aytpaǵan.

Lekin, bul kúnlerdiń de aqırın bermedi. Bir kúni Nurjan tań atqansha úyge kelmedi. Aqshagúl uzaq tańǵa kirpigi ilinbedi. Ol bunıń menen qoslas

53

bolǵanı dúzde qonǵanın kórgen joq e di. Marǵilonda bolsa da keler e di. Bálkim traktorına bir nárse bolǵan shıǵar? – dep oylaydı ishinen». (63-bet). Bul keltirilgen úzindilerden kórip turǵanımızday jazıwshınıń qálemine ilingen mákan hám zaman júdá tıǵız «tolıqtırılǵan» dep ayta almaymız. Bunday stil jazıwshıǵa tán e mes. Birinshi mısalda da, e kinshi mısalda da jazıwshı tek syujetushın hám qaharmannıń ishki dúnyasın

súwretlewge qatnası, bir zatlar, predmetler, hádiyse-qubılıslar orın alǵan.

Povestte mayda-shúydelerine deyin súwretlengen interverler, ójireler, úyler, kósheler, dala, atız, maydanlar joq. Tek waqıyaǵa qatnası bar bolǵan zatlar ǵana qaldırılǵan.

Sonday-aq, ekinshi mısaldaǵı súwretlengen jıllar hám kúnler de qaharman

ómiriniń, turmısınıń, psixologiyalıq jaǵdayınıń eń sheshiwshi payıtları menen toltırılǵan. Bul jerde de mayda detallarǵa orın joq.

Bunı M.Nızanovtıń stillik ózgeshelikleriniń biri dep esaplasaq boladı. Onda uzaq bayanlawlar joqtıń qasında. Tiykarınan qısqa hám dál súwretlewler. Bul jazıwshınıń bayanlaw hám súwretlew stiliniń hárekecheńligin emocionallıǵın támiyinleydi. Baslı baǵdardan burın áketetuǵın qosımsha anıqlamalar tolıqtırıwlar joqtıń qasında. Jazıwshınıń hár bir sózi óz ornında, tek baslı ideyanı, baslı pikirdi ashıp beriwge xızmet qıladı. Sonıń ushın jazıwshınıń hár bir sózi, hár bir nápi stilistikalıq bezewlersiz-aq dónip turadı, olar bárháma hárekette. Jeńil oqıladı, jeńil qabıl etiledi, oqıwshınıń sanasına tez jetip baradı, biraq tásirsheńligi mıń hám uzaq. Buǵan tómendegi qatarlar dálil bolmasa kerek. «Soń Aqshagúl bolar-bolmas nárseni oylay bermey, kewlin shalǵıtıw ushın názerin pátikke burdı. Bıltır báhár de jawın ótip sıbawı túsken pátin ele solayı menen tur edi. «Ástápırılla, sirá erkegi bar

úyge usamas, kúni menen soxta oynaǵansha yarım shelek ılay iylep sıbap taslaǵanda pátiktiń qamısı salbırap turmas edi». Ol kúyewine bir túrli qaras penen názer salıp edi, júzindegi uaqtınan burın túsken qat-qat ájimlerdi, ásirese,

54

aldıńǵı tisleri opırılıp qalǵanlıqtan, ishke kirip ketpen erinlerin kórip, qattı ayap ketti. Ol bayaǵı Nurjanǵa sirá dá uqsamas edi Nurjan! Onıń ústine duwpiyaz!» (61bet);

«Aqshagúl ilajı barınsha sharbaq betke shıqqısı kelmeydi. Shıqtı boldı, onıń

Nókiske kelip ábiger tartıp júrgen kúnleri esime túsedi. Búgin shıǵıwǵa náiláj májbúr boldı. Shıqtı da jáne soleski lenta kóz aldına birme-bir óte basladı.

Bul jerden tap káris áwliyege deyin tartılǵan jińishke kóshe bar edi. Ol waqıtları bul ministrliktiń ornı taslandıǵa tolıp atatuǵın shuqır boldı. Házirgi keńseniń aldındaǵı dańǵıl kóshe de keyin salındı. Sol tar kóshe menen olar kireyge otıratuǵın úyime baratuǵın edi. Ájibay brigadtıń súrgini menen kóship kelgen jas xojalıq dáslebinde qattı albıradı. Bul úyge shırpı da, duz da, tutqısh ta, qullası kirdikárlı xojalıqqa ne kerek bolsa hámmesi buǵan da zárúr eken. Lekin, bular biri bolsa, biri joq». (69bet); «Jumıs azda bolsa Aqshagúldiń kózin ashayın dedi.

Ásirese, esapsanaq, qaǵaz jumısı bolǵannan keyin mektep partasınan alǵan bilimi qayta janlanǵanday boldı. Qalaǵa kelgennen keyingi shıbın-shirkey dárileytuǵın jumısında bul nárselerdiń keregi joq edi. Onda tek jumıs bar, aqsha bar, qatıq-sút, qullası, ruzgershilikti terbetiwge boladı». (77-bet).

Mine, keltirilgen úzindilerde biz kórkem súwretlew qurallarınıń júdá kem muǵdarda qollanǵanın kóremiz. Tap qaldırǵanday epitetler, metaforalar joqtıń qasında. Biraq, soǵan qaramastan bul haqıyqıy proza.

Birinshi úzindidegi ójireniń intereri, Nurjannıń portreti, ekinshi úzindidegi jińishke tar kósheniń kórinisi, úy buyımları, úshinshi

úzindidegi shıbın-shirkey dárileytuǵın mákemeniń xarakteristikası shıraylı boyawlarsız, qosımtasız, qurı fakt-detallardıń járdeminde súwretlengen. Olardıń eń baslı, eń kerekli belgileri kórsetilgen. E ń baslısı, bul belgiler sol mákannıń, sol waqıttıń ruwxın boyına sińirgen, sonıń ushın da olar ózi menen ózi qala almaydı, bálkim olar ótmishten búginge, búginnen e rteńge, predmetlerdiń xarakteristikasınan

55

personajlardıń psixologiyasına úyden kóshege, qaladan awılǵa kópir tas taslaydı hám olardıń bir pútinliginen dálalat beredi.

Solay etip, «Aqshagúl» povestindegi jazıwshı erisken mákan hám zaman birligi, shıǵarmanıń tek stillik birligin támiyinlep qoymastan onıń ideya-estetikalıq, syujet-kompoziciyalıq birligin de támiyinleydi.

Waqıttıń tarlıǵı hám tezligi onıń shegarasında júz berip atırǵan waqıyalardıń kóp ya azlıǵınan ǵárezli. Sonlıqtanda, waqıt aǵımınıń tezligi ya barǵan sayın kúsheyip, ya páseyip barıwı múmkin. Bul eki jaǵdaydıń da kórinisin, yaǵnıy waqıttıń sozılıwın hám qısqarıwın

«Aqshagúl» povestinde ushıratamız. Povesttiń syujetlik bir yarım jılǵa shamalas waqtınıń tek birinshi úsh-tórt kúni hám aqırǵı úsh-tórt kúni waqıyalarǵa baylıǵı menen basqa kúnlerden ayırılıp turadı. Sonıń ushında, bul kúnlerdiń waqıyası povest kóleminiń basım bólegin quraydı. Bul demek, usı waqıyalardı súwretlewge jazıwshı keńnen toqtaladı. Syujettiń tiykarǵı elementleri – ekspoziciya, rawajlanıw, shiyeleniw, kulminaciya hám sheshim – usı kúnlerdiń waqıyalarında orın alǵan. Al, qalǵan waqıyalar anıq hám keń túrde súwretleme bermeydi. Olar haqqında qısqa informaciyalıq bayanlamalar hám súwretlemeler beriledi. Olar tómendegishe:

«Aqshagúl bir-eki aydıń ishinde-aq ózin jıynap aldı. Hayallardıń shay dúkánına qosıldı». (67-bet); Dáslepki waqıtları onnan qashıqlap júrgen Aqshagúl keyin ala onı sırtınan gúzetip turatuǵın boldı. (67-bet);

«Gúzdiń birinshi ayı ayaqlana kele Nurjan jayǵa aylanıstı» (83-bet); «Nurjan bir yarım ayda qaytıp keldi» (88-bet);

Bul mısallardaǵı kórsetilgen waqıt shegaraları bir-eki waqıya menen ǵana sheklengen hám bul waqıyalardıń júzege keliw processii bir neshe aydıń úsh-tórt jılǵa sozılǵan. Bul mısallardan tómendegi juwmaqqa keliwge boladı. Waqıttıń hádiyseler menen bay bolıwı, onıń tezligine alıp keledi hám kerisinshe waqıttıń hádiyselerge jarlı bolıwı onıń ótiwiniń tezlesiwine alıp keledi. Al, mákan haqqında tómendegishe

56

aytıwımız múmkin. Mákannıń onda jaylasqan zat-predmetlerdiń, hádiyselerdiń tıǵız emesligi waqıttıń waqıyalar menen tıǵızlanıwına alıp keledi. Al, Nızanov kórkem shıǵarmadaǵı mákan hám zaman qatnasınıń ekinshi tipine beyimli jazıwshı ekenin kóremiz. Jazıw ushın eń baslısı–waqıyalar.

Kórkem shıǵarmada real waqıt (zaman), yaǵnıy syujetlik waqıt penen qálemge alınǵan kórkem waqıttıń (zamannıń) bir-birine qatnası quramalı xarakterge iye. Real waqıttıń kólemi, mısal ushın, júdá qısqa bolıwı múmkin. Bunday waqıtta hádiysesiz waqıt dep ataymız. Bul jaǵday shıǵarmada ushırasatuǵın hár qıylı formadaǵı bayanlawlar berilgende gezlesedi. Mısalı, jazıwshınıń «Aqshagúl» bir eki aydıń ishinde ózin jıynap aldı» dep baslanatuǵın Aqshagúldiń jańa jumıs ornındaǵı jaǵdayına tiyisli bayanlaması usılardıń qatarına kiredi. Bunda jazıwı bir qatar waqıyalardı ataydı. Biraq, olardı hár qaysısın ayırıp súwretlemeydi, tek olardıń ulıwma nátiyjeleri haqqında maǵlıwmat beriw menen sheklenedi.

Al, hádiyseni dep atalatuǵın waqıtta (zaman) ishki, mazmunı boyınsha hár qıylı bolıwı múmkin. Ayırım jaǵdaylarda shıǵarmada birde adamnıń ózin, birde adamlardıń qarım-qatnasların, birde ulıwma jaǵdayı pútkilley ózgertip jiberetuǵın háreket hádiyseler orın alıwı múmkin. Bunı ádette syujetlik yamasa fabulalıq waqıt deymiz. Fabula (latınsha «tımsal, gúrriń» degendi bildiredi) kórkem syujettiń tiykarın quraytuǵın skleti negizi. Syujet ushın materiallar wazıypasın óteytuǵın waqıya, hádiyseler sisteması, syujettiń izbe-izligin, logikasın saqlap aytıp beriwge bolatuǵın ózegi. Qısqasha aytqanda, fabula – bul qanday da bir waqıya-hádiyseniń hár qıylı qosımsha súwretlewlerden azat qısqasha bayanlama. Jazıwshı syujet sheńberinde fabulanı qayta isleydi. Ol waqıyalar tártibin sol halında qaldırıwda,

ózgertiwi de, buzıwı da múmkin.

Aqshagúl povestinde syujet penen fabulanıń derlik birdey ekenin kóremiz. Olar tómendegishe:

57

Aqshagúldiń jumıssız qalıwı, mantı-somsa pisirip satıw menen shuǵıllanıwı, jumıs tabıwı, Saqbay menen ushırasıwı, eki qabat bolıp qalıwı hám ólimi. Mine usı waqıyalar dizbegi povesttiń syujetinde, fabulasın da quraydı. Olar birin-biri tabadı. Bul jerde jazıwshınıń sheberligi sonnan ibarat, ol oqıwshını qızıqtıratuǵın hár qıylı syujetlik tásillerdi qollanbay-aq oqıwshınıń dıqqatın povesttiń aqırına deyin bánt etip otıra aladı, onı Aqshagúldiń táǵdirine hám nápse bolıwǵa májbúrleydi. Bul,

álbette, jazıwshınıń povesttegi mákan hám zaman qatnasların júdá aqılana, kórkem hám puqta súwretlep shıqqanınıń esabınan desek orınlı boladı. Povestte mákan hám zaman júdá jupkerlesip bir-birine ótisip ketken. Sonıń ushın da, mákan waqıttı, zamandı túsiniwge, al zaman mákandı túsiniwge járdem beredi.

Demek, olar biri-biri tolıqtırıp aydınlastırıp otıradı.

Povesttiń syujetlik waqtınıń dáslepki tórt kúni waqıyalarǵa júdá bay. Birinshi kún: Keshtegi marshrut taksidegi hádiyse, Aqshagúldiń úydegi oyları hám ballarına múnásibeti. Ekinshi kún: Aqshagúl mantı satıw ushın mákan keńsesine keledi, qarawıl menen ushırasadı, keyninen ministrdiń ózi menen duslasadı, eki xızmetker qız Aqshagúlge eskertiw beredi, Aqshagúl ekinshi keńsege awqat aparadı, onı qarawıl quwıp jiberedi, mantı kastryuli tógilip qaladı, eki hayal járdemge keledi, olardıń birewi Aqshagúldi jumısqa ornalastırıwǵa ara túsedi. Aqshagúl mantısın satıwǵa bazarǵa baradı, keshte úyine qaytadı hám marshrut taksi jolda túsirip ketedi, úyine keledi, kúyewi menen urısadı, balası menen dúkánǵa ketedi, dúkánda un túsiredi, dúkánshi un beredi, Nurjan Toqtashtıń úyine ketedi, keshki awqat pisiredi, dásturxan basında balları menen awqatlanadı.

Bul Aqshagúl ushın «mırjıq» kún boldı.

Úshinshi kún: Aymereke Aqshagúldi Saqbayǵa aparadı, Aqshagúl jumısqa alınadı, jumıs ornı menen tanısadı, kızı repititor tabadı, Nurjan talap tabadı.

Bul Aqshagúl ushın sátli kún boldı.

58

Tórtinshi kún: Aqshagúl jumısqa barıwǵa ekilenedi. Jumıs islewge bel baylaydı. Basqa iláj joq.

Mine, usınnan keyin Aqshagúl ushın birgelkili kúnler, aylar óte baslaydı. Ol jumısqa baradı, úydiń ǵalma-ǵalı menen bánt boladı. Waqıyalardıń júz beriwi hám rawajlanıwı biraz páseńleydi. Bul aralıq shama menen on bes ayǵa barabar. Usı dáwir ishinde Aqshagúlge turmısında, mekemesinde 2-3 iri waqıya júz beredi. 2-3 márte keńseniń perdelerin palas, gilemlerin, mebellerin esaptan shıǵarıp tazaları menen awmastırıladı hám mekeme xızmetkerlerine bólistirilip beriledi. Bunda Aqshagúldiń de payı bar. Sóytip ol kútilmegende palaslı, gilemli bolıp qaladı. Taǵı birde jumısqa kirgenine bir jılǵa shamalasqanda Saqbaydıń usınısı menen keńseniń qonaq jayında oǵan miyman kútisedi hám shala más halında Saqbay menen qalıp qoyadı. Bul waqıyalar bir neshe aylardıń ishinde bolıp ótedi hám olardı oqıwshıǵa jetkeriw usılında súwretlewden góri bayanlaw basım. Waqıyalardıń rawajlanıwında áwelgi 3-4 kúnlerdegidey mákan hám zamannıń ishinde tıǵızlıq hám tezlik joq. Biraq soǵan qaramastan bul waqıyalar áwelgi waqıyalardıń logikalıq dawamı bolıp, keyingi waqıyalardıń rawajlanıwına negiz boladı. Bul jaǵınan dramatizmge tolı aqırǵı 4 kúnniń waqıyaları sol waqıyalardıń logikalıq dawamı hám aqıbeti edi. Sonlıqtan da olardıń povesttiń syujetlik mezgilmákanınıń ishinde shashırandı jaylastırılıwı orınlı hám tiykarlı bolıp, óz nızamlıqlarına iye. Sol sebepli bul waqıyalardıń Aqshagúldiń Amerikada oqıp atırǵan qızı Arzayımǵa jazǵan aqırǵı xatında ekinshi márte eske alınıwı tosınnan emes. Endi olar Aqshagúldiń ań-seziminde bir jerge toplanıp onıń pushaymanǵa tolı tolǵanıslarınıń keshiw processiniń tempik hám territoriyasın júdá tıǵızlandırıp hám tezlestirip jiberedi hám Aqshagúldi eń aqırǵı, eń qáwipli sheshimge toqtawsız iytermeleydi. Endi bul waqıyalardıń mezgilmákanı Aqshagúldiń úyi hám onıń qálbi edi. Mine, endi usı tar jerdiń

«tamashası» tragediyaǵa aynaladı.

59

Sonıń ushın da endi Aqshagúldiń bayaǵı «mırrıq» kúnlerdi eslep

«qalaǵa awqat tasıp, birde tawıp, birde tappay júrgen kúnlerim baxıtlı demler ekenin men keyin bildim» (90-bet) degen ókinishinde tereń máni bar.

Solay etip, keyingi kúnlerdiń táshwishleri, áwere-sarsańlıqları povesttiń syujetlik waqtınıń aqırǵı úsh kúnin toltıradı. Bul kúnler de waqıyaǵa bay hám olar hár qıylı jerlerde júz beredi. Waqıyalardıń bolıp ótken mezgil-mákanları da Aqshagúldiń dramasınıń qay dárejede awır ekeninen derek beredi. Bul jerde de uzaq bayanlawlarǵa orın joq, ekinshi dárejeli detallar túsirip qaldırılıp tek syujetke isleytuǵın, súwretlew tempine irkinish bolmaytuǵın mezgildiń de mákannıń da eń

áhmiyetli bólekleri alınadı. Povesttiń aqırǵı epilogtıń ornına berilgen eń qısqa babınıń aldında babında Aqshagúldiń ómiriniń sońǵı úsh ayǵa shamalas waqtı bayan etilgen. Bul aralıqta kúyewi Nurjan talapqa ketken jaǵınan qaytıp keledi, ózi jumısqa áytewir barıp kelip júredi, ara-arasında qızı Arzayımnan xat kelip turadı. Biraq bul aylar, kúnler Aqshagúl ushın matam ayları, matam kúnleri edi. Ol óziniń qıyanetin hesh keshire almaydı hám sol awır júk penen jasawǵa májbúr. Buǵan qosımsha onıń eki qabatlıǵı sezile baslaydı. Bul Aqshagúldiń qaralı kúnleriniń baslanıwı edi. Usı aqırǵı ay-kúnlerdiń aqırǵı úsh kúniniń wakıyaları tómendegi tártipte keshedi.

Birinshi kún. Báhár bayramı – Nawrız, bul kúni Aqshagúl seyilge eri hám balların jiberip, ózi úyde kaladı hám qızına xat jazadı.

Ekinshi kún. Pochtaǵa baradı hám qızına jazǵan xatın jiberedi. Úshinshi kún. Azanda hámmeden burın turadı, uyıqlap atırǵan e ri,

ul-kızları, úyi, úyindegi ózi uslap-tutqan ıdıs-tabaqları menen eljirep xoshlasadı hám kelmeske qádem qoyadı.

Tórtinshi kún. Epilog ornında. Aqshagúldiń eri Nurjan ulları Quwat ham Esen Amerikadan kanikulǵa kiyatırǵan qızı Arzayımdı aeroportta kútip aladı hám aeroporttan tuwrı áwliye basına Aqshagúldiń qábirine zıyaratqa ketedi.

60

Joqarıda atılǵan pikirdiń hám soǵan baylanıslı keltirilgen waqıyalardıń kúnlik xronikasınıń tastıyıǵı sıpatında povestten qısqa úzindiler keltiremiz: «Báhár samalı Aqshagúldiń boyında biliner-bilinbes ózgeris júz bere basladı». (89-bet);

«Báhár bayramında Aqshagúl seyilge shıqpadı» (90-bet); «Erteńine pochtaǵa barıp xattı qızına jiberdi. Nawrızdan keyingi úshinshi tańda ol kúndegiden erte oyandı.

Úydegi hámme nársege yadlap alatuǵınday dıqqat penen telmirdi. Ózi kúnde uslap tutqan qazan-tabaqtı mańlayına tiygizdi, qumandı, sháynek-keselerdi, hátte sipsege deyin bir qatar sıypalap qatarıp ornına qoydı» (92-bet); «Aqshagúl kóziniń jası balalarına tamıp ketiwden qorqıp…»; «keyin Nurjannıń qasına kelip saqqa júgindi» (92-bet); «ol (Aqshagúl – T.B.) … esik betke ákelip qoyǵan kir jibin alıp, pitpey turǵan taza jayǵa kirip ketti» (92-bet).

Kórip turǵanımızday aqırǵı tórt kúnde povesttiń basındaǵı tórt kúndey hádiyseli kúnler bolǵanın kóremiz. Usı tórt kún ishinde júz bergen waqıyalardıń waqtı da (báhár ayları, Nawrız bayramı kúnleri, keshki seyil waqtı, úshinshi tań, sáske waqtı) mánzili-mákanı da (seyil maydanı, pochta, úydiń ishi, pitpegen taza jay, kósheniń eki bası, aeroport, qoyımshılıq) derlik súwretlenbeydi, al tek atları atalıp ketedi, ayırım jerlerde dizbeklenip te keltiriledi. Biraq, soǵan qaramastan olar iri planda kórinedi hám okıwshınıń dıqqatınan shette qalmaydı. Sebebi olar tek qurı faktler ataması emes, al mini-obrazlar sıpatında kózge taslanadı. Óytkeni olardıń hár biri, kórip turǵanımızday, Aqshagúldiń basınan keship atırǵan waqıyalardıń rawajlanıwındaǵı hár bir jańa burılısın belgileydi hám sonday-aq, Aqshagúldiń qálbinde keship atırǵan sezimler ayqasınıń gúwaları.

Mine, bizde gúwası bolǵanımızday, povesttiń keyingi betlerinde hádiyseli waqıt óziniń aqırǵı shegine qaray júrisin tezletkende mákan da onnan qalıspay eń sońǵı shegine onı gúzetken eken.

Solay etip, biz povesttiń finalında onıń syujetlik kórkem mezgil mákanınıń tuwra da, qıya da mánisinde tuyıqlanǵanın, yaǵnıy tamam