MD hám PQJ / M.Nızanov povestlerinde qaharman obrazı hám dáwir problemasınıń ashıp beriliwi

31

awılında hám onıń átirapında júz beredi. Bul jaǵdaylardıń bári povest syujetiniń qızıqlı hám tartımlı bolıwına imkaniyat jaratadı.

Qısqası, hár bir realistlik dóretpeniń waqıya-hádiyseleri belgili bir mákanda hám zamanda bolıp ótiwi, kórkem syujettiń eń zárúrli shártleriniń biri, onısız kórkem shıǵarmanıń ózi joq. Mákan hám zaman syujetti háreketke keltiredi, tásirsheńligin arttıradı, mazmunın bayıtadı.

Mákan hám zaman haqqında sóz qozǵanımızda mına nárseni de esten shıǵarmaǵanımız maqul: shıǵarmaǵa ózek bolǵan waqıyahádiyseler júz bergen yamasa júz beriwi múmkin bolǵan mákan (jer) tariyxıy anıq, konkret (Nókis, Kegeyli, Moynaq, Tórtkúl) bolıwı, ayrım waqıtları toqıma, yadtan shıǵarılǵan bolıwı da múmkin, biraq oǵan bári bir konkret mákanınıń berilgen boladı.

Taǵı bir aytatuǵın nárse. Realistlik shıǵarmada waqıya-hádiyseler bir mákanda bolıp ótiwi de, hár qıylı jerlerde de júz beriwi de múmkin. Mısalı, T.Qayıpbergenovtıń «Muǵallimge raxmet» povestiniń waqıyaları tiykarınan Dóńgelek kól awılında hám onıń átirapında bolıp ótken bolsa, al onıń «Qaraqalpaq dástanı» cikline kirgen romanlardıń waqıyaları qaraqalpaq jerinde, Orta Aziyanıń

Qazaqstannıń, Rossiyanıń sháhárlerinde bolıp ótedi.

Taǵı da kórkem shıǵarma waqıyaları bir yaki bir neshe jıllar, bir yamasa bir neshe kúnlerde júz beriwi múmkin. Mısalı, Ch.Aytmatovtıń

«ásirge tatırlıq kún» romanında bas qaharman ómiriniń tiykarınan, bir kúninde bolıwı múmkin bolǵan waqıya-hádiyseler qálemge alınǵan. Sh.Seytovtıń «Shırashılar» romanınıń syujeti tuwralı da usını aytıwǵa boladı. Shıǵarmanıń ishki betinde atınan keyin «Ómirdiń bir aqshamı haqqında» roman dep kishi at penen anıqlama beriliwi buǵan dálil.

Hár bir kórkem shıǵarma mákan hám zaman haqqındaǵı esapsansız tereń mánili túsiniklerdi óz boyına jámlegen boladı.

32

Bul jerde insan ómiri dáwirleriniń (balamız, jaslıq, er jetkenlik, ǵarrılıq) tariyxıy dáwirlerdiń (dáwir hám áwladlardıń orın almasıwı, jámiyetlik ómirdegi iri waqıyalar), kalendarlıq (jıl máwsimleriniń, jumıs kúnleri menen bayramlardıń almasıwı), sutkalıq (kún hám tún, azan hám kesh) waqıtlardıń obrazları, sonday-aq háreket hám qıymılsızlıq, haqqında ótmishtiń, házirginiń, keleshektiń óz-ara qatnası haqında túsinikler orın alǵan boladı. D.S.Lixachevtıń aytıwınsha, dúnyanıń ózgermeliligi haqqında adamlardıń túsinigi dáwirden dáwirge keńeygen hám tereńlegen sayın waqıttıń obrazı kórkem ádebiyatta úlken áhmiyetke iye bola baslaydı. Jazıwshılar shınlıqtı, onıń mákanlıq hám waqıtlıq ólsheminde súwretlewge umtılmaqta.1

Kórkem ádebiyatta orın alǵan mákan obrazları da hár qıylı. Olar ashıq hám jabıq, jergilikli hám kosmoslıq, real kórinetuǵın hám qıyalıy, jaqın hám alıs mákanlar bolıwı múmkin. Kórkem ádebiyat hár qıylı mákanlardı jaqınlatıw hám bir-birine aralsatırıp jiberiw imkániyatına iye. Mısalı, «Aqshagúl» povestinde

Nókis penen Amerika obrazı.

Kórkem shıǵarmada orın alǵan mákan hám zaman túsinikleri ózara qatnasqa kirip pútinlikti quraydı. Bunı M.M.Baxtin-xronotop dep ataǵan edi (áyyemgi grekshe Chromos-waqıt hám topos – orın, mákan).

«Xronotop, - dep» jazǵan edi alım, - ádebiy shıǵarmanıń kórkem bir pútinligin belgileydi. < > Mákan hám zaman anıqlamaları kórkem ónerde hám ádebiyatta bárhama emocional-qádir-qımbatqa iye».2 M.Baxtin ideallıq, misteriyalıq karnavallıq xronotoplardı izertleydi hám sonday-aq joldıń, bir haldan ekinshi jaǵdayı halǵa ótiwdiń awdarıspaqlardıń, saray, miymanxana, solay, kishkene sháhárlerdiń xronotopların úyrenip shıǵadı. Alım Xronotoptıń shıǵarmadaǵı tutqan ornınıń bahalılıǵın, qádirqımbatı haqqında sóz júritedi hám onı forma menen mazmunınıń kategoriyası dep ataydı. Ol shıǵarma-mazmunınıń mánisin ashıp beriwge

1Лихачев Д.С. Поэтика древнерусской литературы. М. 1980, С.209.

2Бахтин М.М. Вопросы литературы и эстетики. М., 1980, с.399.

33

bolǵan hár qanday umtılısları tek xronotop arqalı iske asırılatuǵının atap kórsetedi.

Ádebiy shıǵarmalardıń xronotoplıq mazmunı olarǵa filosofiyalıq tús, máni baǵıshlaydı, onıń sóz benen toqılǵan obrazların bolmıstıń, álemniń bir pútin obrazına ushlastıradı.

Mákan hám zaman ádebiy shıǵarmalarda olardıń syujetleriniń tiykarın quraydı.

§2 M.Nızanovtıń «Aqshagúl» hám «Aqıret uyqısı» povestlerinde mákan

hám zaman koncepciyası hám qaharman obrazı

Qaraqalpaq ádebiyatı tariyxında kórkem shıǵarmaǵa ózek bolǵan waqıyahádiyselerdi jańa dáwir realistlik ádebiyatı dástúrlerinen kelip shıǵıp mákan hám zaman koncepciyası poziciyasınan súwretlew ótken ásirdiń 20-30 jıllarında baslanıp 40-50 jıllarǵa kelip ádewir tájiriybe toplaǵan edi. Kórkem ádebiyatta dáwir qaharmanlarınıń, tariyxıy tulǵalardıń obrazları, milliy xarakterleri jaratıldı. Epos, drama, lirika janrlarında payda bolǵan bunday qaharmanlardıń obrazlarında sol dáwirdiń siyasiy-jámiyetlik problemaları, xalqımızdıń milliy úrp-ádetleri, dástúrleri óz kórinisin tapqan edi. Bunday shıǵarmalardıń qatarına S.Májitovtıń, A.Musaevtıń, Q.Awezovtıń, Á.Ótepovtıń, M.Dáribaevtıń, N. Dáwqaraevtıń, A.Dabılovtıń, J.Aymurzaevtıń bir qatar dóretpelerin kirgizsek boladı. Bul shıǵarmalar sol dáwirde Qaraqalpaqstanda júz bergen waqıya-hádiyselerdiń kórkem jılnaması sıpatında búginde óz áhmiyetin joǵaltqan joq.

Qaraqalpaq ádebiyatınıń jańa betin ashqan bul jazıwshılardıń dástúrleri kelesi áwlad I.Yusupovtıń, T.Qayıpbergenovtıń, K.Sultanovtıń, Sh.Seytovtıń dóretpelerinde dawam etilip jańa basqıshqa kóterildi.

Al qaraqalpaq ádebiyatın dóretiwshi – keyingi áwlad jazıwshılarınıń ishinen O.Abdiraxmanovtıń, K.Allambergenovtıń, Á.Atajanovtıń,

34

A.Sadıqovtıń, M.Nızanovtıń ismlerin atap ótkenimiz orınlı boladı. Olardıń shıǵarmaları menen búgingi ádebiyatımızdıń tabısları belgilenedi. Respublikamızda sońǵı dáwirde júz berip atırǵan jámiyetlik ómirdiń kúndelikli turmıstaǵı ruwxıy dúnyamızdaǵı ózgerisler mine usı jazıwshılardıń dóretpelerinde kórkemlik sheshimin tappaqta hám ádebiy kritikanıń, kitap oqıwshılarınıń dıqqatın

ózine qaratpaqta. Bulardıń ishinde M.Nızanovtıń «Aqshagúl», «Aqıret uyqısı» povestleri ayrıqsha atap kórsetiwge ılayıq. Baspasózge eń kóp recenziyalar da usı povestler haqkında basıldı. Biz olar tuwralı joqarıda aytıp óttik.

Bul shıǵarmalar biziń magistrlik jumısımızdıń teması baǵdarınan da úlken qızıǵıwshılıq tuwdıradı. Sebebi olardıń bas qaharmanları búgingi kúnniń adamları biziń zamanlaslarımız. Al shıǵarmalarǵa ózek bolǵan waqıyalar biziń respublikamızda bolıp ótken.

Solay etip, povestte sóz bolatuǵın waqıya-hádiyselerdiń bolıp ótken anıq waqtı kórsetilmese de, Nókistiń atı atalmasa da, biz olardıń ótken ásirdiń 90 hám jańa ásirdiń baslarında Nókis bolmaǵan menen Nókis qusaǵan sháhárdiń territoriyasında (keyninde bul Nókistiń ózi bolıp shıqtı) júz bergen dep shamalaymız. Bunı biz povesttiń birinshi betin oqıǵannan-aq sezemiz. Tap solay, sezemiz, al oqıp bilip almaymız. Biz bul obrazlı informaciya menen duslasamız. Obrazlı informaciyanıń jay informaciyadan parqı, ol emocional, individual, ulıwmalıq, kórkem toqımalıq hám estetik tásirsheńlik qásiyetlerge iye. Mine usı obrazlı informaciyalardıń arqasında biziń qıyalımızda waqıya júz bergen waqıttıń

(zamannıń), jerdiń (maqannıń) obrazları sáwlelene baslaydı. Bul obrazlarda, álbette zamannıń, mákannıń janlı, tanımalı belgileri jámlengen boladı. Mine usı belgiler bizge olar haqqında óz pikirimizge, túsinigimizge iye bolıwǵa múmkinshilik jaratadı.

Málim bolǵanınday, epik shıǵarmalardıń mazmun, tema, ideyaestetikalıq koncepciyaların júzege shıǵarıwda syujet baslı orındı iyeleydi. Óytkeni syujet kórkem shıǵarma kólemindegi waqıyalardıń belgili tártipte

35

súwretleniwi, bayanlanıwı. Bul da óz-ózinen payda bolmaydı, bálki qaharman, personajlardıń is-háreketleri, olardıń barıs-kelis qatnasları, júrisleri, sayaxatları arqalı júzege shıǵadı. Sol sebepli syujettiń háreketke keliwi ushın mákan hám zamannıń áhmiyeti úlken. Bunı biz M.Nızanovtıń «Aqshagúl» povesti mısalında anıq kóremiz.

Povesttiń waqıyaları qala marshrutlı taksidiń ishindegi bir kórinisti súwretlewden baslanadı. Bul kórinis syujettiń bir elementi ekspoziciya xızmetin atqaradı. Oqıp baslaymız: « - Aqshagúl sen usı jerde túspeytuǵın ba ediń? –dedi marshrutlı taksidiń aydawshısı mashinasın úsh kabat úlken imarattıń aldında irkip.

-Sóytip, kishe, mına kastryulıń jambasımızdı shala pisirdi ǵo, -dep kúldi orınlıqta bir qıyalap zorǵa sıyıp otırǵan jas jigit murtınan kúlip.

Mashinadaǵılar jeńil kúlisti. Al, Aqshagúldiń bolsa qısınǵanınan eki beti qıp-qızıl bolıp, úndemesten túsiw menen boldı. Hár saparı ol usı jerden túsip qalǵanda basın tik kóterip, aydawshıǵa:

-Raxmet, ayday beriń, -dep qapını isenimli jawıp ketetuǵın edi. Bul iret artına burılıp qaramadı. Taksidiń qapısınıń onlaǵan adım arı barǵannan keyin tars etip jabılǵanı esitildi.

«Atıma deyin bilip alǵanın qarashı», -dep ernin tisledi qısınıp. Aqshagúl bireki saparı usı keńsede isleytuǵın kelinshekler menen birge mashinaǵa minip, túsip qalǵansha sóylesip kelip edi. Atınıń kim ekenin sonda esitken dá. Shofѐrlardıń kózi jolda bolǵanı menen qulaǵı izge túriwli júredi eken-aw. Sóyce de buǵan hesh qaysısı búgingidey erkinsip, hóktemsip sóylemeytuǵın edi. Búgin bolsa óziniń bala kúnnen birge ósken qurdasınday …

Adamlar ústi-basıńa, túr-túsińe qarap sóyleydi. Bunnan basqa bası qaqshańlaǵan birew bolǵanda sóyterme edi.

- He, atımdı qulaǵıma azan ayttırıp qoyıppa ediń?! –dep awzın julıp alǵanday ecin.

36

Aqshagúl bolsa onday ete almadı. Tómenshik bolıp qalǵan»1.

Kórip turǵanınday, bul kórinis janlı boyawlarda júdá anıq hám dál súwretlengen. Sonıń ushın da biz bul jerde jazıwshınıń qálemine ilingen barlıq detallardı (adamlardan baslap zatlarǵa deyin) hárekette kóremiz. Bular óz gezeginde tek taksidiń emes, al syujettiń hárekecheńligin de támiyinleydi.

Shınında da biziń kóz aldımızda sháhárdiń kóshesi menen bándirgilerde tez toqtap, tez qozǵalıp baratırǵan marshrutlı taksidiń kórinisi payda boladı. Bul kórinis sońǵı waqıtları qalalarımızdıń kósheleriniń kelbetin belgileytuǵın eń tanımalı qubılıslardıń birine aynaldı. Bul sońǵı waqıtlarda payda bolǵan hádiyse. Burın basqashalaw boldı. Kóshelerdiń sáni úlken avtobuslar edi. Mine usı fakttiń

ózinde-aq zamannıń, mákannıń belgileri anıq kórinip tur.

Ulıwma avtomobil, povesttiń syujetinde marshrutlı taksi, kóp mánige iye kólik. Birinshiden, ol házirgi tezlik hám informaciyalıq dáwirimizdiń simvolı. Ekinshiden, avtomobil házirgi dáwirde kópshilik adamlardıń ómiriniń, kúndelikli turmısınıń ajıralmas bir bólegi. Úshinshiden, ol aynala–ortalıqtan bóleklengen óz maydanına iye ayrıqsha úskenelengen territoriya. Bul territoriyanıń ayrıqshalıǵı sonnan ibarat, ol qorshaǵan ortalıqtan kabina, kuzov, ayna, qapılar menen sheklengen. Bul kishkene territoriyanıń ózine tán qásiyetleri bar. Usı territoriyaǵa ayaq qoyǵan adam kim bolıwına qaramastan sol zamatta jolawshıǵa aynaladı. Taksidiń tar territoriyasında (yaǵnıy salonıńda) hár kúni esap-sansız tanıs, biytanıs jolawshılar bir-biri menen ushırasadı, ayrılısadı. Qarap tursaq adamlardıń ómiriniń belgili bir waqıtları avtomobil salonınıń ishinde ótedi eken. Solay etip, avtomobil salonı da biziń jasap atırǵan mákanımızdıń bir bólegin quraydı eken. Bul mákan

ózine tán ózgeshelikke iye. Onda jolawshılar bir-biri menen júdá jaqın otıradı, tez-tezden biri túsip, biri

1 Нызанов М. «Ақшагүл». Повесть, Нӛкис, «Қарақалпақстан». 2004, 3-бет. Ескертиў: Ендигиден былай усы басылымнан алынған кӛширмелердиң силтемеси текст ишинде қаўыста бериледи.

37

minip orın almasıp turadı. Oǵan qosımsha avtomobildiń tınımsız tez háreketi jolawshılardıń bir-biri menen tez tabısıp jaqınlasıwına yamasa kerisinshe, kelispey alıslasıwına imkaniyat jaratıp beredi. Bul jaǵdayda M.Nızanov povesttiń ekspoziciyasın da júdá utımlı paydalanǵanınıń gúwası bolamız.

Jazıwshınıń qáleminiń astında ájayıp avtomobil salonı hám onıń ishinde bolıp ótken elespesizlew kóringen mayda bir hádiyseler ulıwma biz jasap atırǵan jer (mákan) hám waqıt (zaman) belgilerin, adamlardıń psixologiyalıq jaǵdayların júzege shıǵaratuǵın kóp funkciyalı obrazlarǵa aynaladı, yaǵnıy mákan hám zaman konceptual ádebiy kórkemlew faktorına aynaladı.

Biz taksi salonı ishindegi hár bir adamnıń sociallıq hám psixologiyalıq jaǵdaylarınan xabardar bolamız. Jazıwshı buǵan sheberlik penen erisedi. Ol uzaq bayanlawdıń ornına qısqa hám anıq detal, dialog, monologtan sheber paydalanadı hám óz diydine jetedi. Obrazlar janlı, tásirli hám individuallasqan.

Aydawshı ushın Aqshagúl biytanıs, kúndegi kóp jolawshılardıń biri. Biraq onıń atın tek jol haqı tóleytuǵın jolawshı sıpatında yadında saqlap qalǵan hám eski tanısınday erkinsip túsetuǵın jerin eskertedi. Aydawshınıń bul háreketinde óz esapmaqseti bar. Oǵan endigi minetuǵın jolawshıǵa orınnıń tezirek bosaǵanı jaqsı. Aqshagúlge bunısı batpaydı, al onıń turayılıǵı batadı, ızasın keltiredi. Shofѐr

Aqshagúlde adamdı emes, tek jolawshını kóredi. Aqshagúldi mine usı qıynaydı. Adamlardıń peyli ózgerip baratır, payda bar jerde sıpayılıqqa orın joq. Bul da biziń dáwirimizge tán órship baratırǵan jaman illetlerdiń biri.

Al dálkekleskisi kelgen jigitti de túsiniwge boladı. Utımlı sózdiń ornı kelse, búgip qalmaytuǵın xalqımızdıń mentalitetine say dilwar jigitlerden bolsa kerek. Biraq onıkide orınsızlaw bolǵan qusaydı, mashındaǵılar tek jeńil kúlisip qoyadı.

38

Sóylemegen de, kúlmegen de tek Aqshagúl. Endi mashinada oǵan orın joq eken, ózin zorlıq penen túsirip jiberip atırǵanday sezedi. Búgin oǵan taksidiń salonı da jat eken. Aqshagúldiń bul halatı mashinadan túskennen keyin qayırılıp qapını jappay ketiwi hám onlaǵan adım qashıqlaǵannan soń artınan qapınıń tars etip jabılıwınan anıq kórinedi. Burın olay bolmaytuǵın edi. Búgin Aqshagúldiń hám aldınan hám artınan neshshe qapılar usılay tarsıldap jabılǵan edi.

Bul kısqa epizodta ulıwma massalıq psixologiyanıń kórinislerine de orın tabılǵan. (Qarań: «Shofѐrlardıń kózi jolda bolǵanı menen qulaǵı izge túriwli júredi eken-aw»; «Adamlar ústi-basıńa, túr-túsińe qarap sóyleydi»).

Solay etip, biz Aqshagúldiń qorlanǵanınıń gúwası bolǵan murshrut taksidiń tap-tar salonınıń súwretleniwi arqalı onıń ishinde otırıp qalǵan adamlardıń psixologiyası, turmıs tárizi, kún kóris jolı, olar jasap atırǵan mákan, zaman haqqında dáslepki maǵlıwmatlarǵa iye bolamız. Bul maǵlıwmatlardıń kópshiligi biziń kúndelikli turmısımızdıń bir tanımalı bólegine aynalıp ketken. Mısalı, anaw bir jigittiń jambasın shala pisirgen mantı kastryuldiń ózi-aq kóp nárselerden derek beredi.

Mine usı social-psixologiyalıq, turmıslıq maǵlıwmatlar povesttiń ulıwma syujetlik jemisinde hám syujetti háreketke keltiretuǵın bas qaxarman Aqshagúldiń táǵdirinde kózge taslana baslaydı, al ayırımları baslı orınǵa shıǵadı. Bul, birinshi gezekte, álbette, kem-kemnen Aqshagúldi biylep kiyatırǵan jacınıw, yaǵnıy ózin hesh kimge kereksiz dep túsiniw sezimlerine tiyisli. Povestten belgili bolǵanınday, sháhár Aqshagúldi hám onıń shańaraǵın áwelden-aq jacınıp qarsı aldı. (Oqıń:

«Qala Nurjanǵa mútáj emes eken» 62-bet).

Bul tuyǵılar álle qashan umıtılıp, qaladaǵı turmıs jónlesip ketkendey edi. Biraq sońǵı waqları júz bergen social-ekonomikalıq ózgerisler hám sonday-aq shańaraqtıń basına túsken túrli sácizlikler bul tuyǵınıń qaytadan janlanıwına alıp kelgen e di. Aqshagúldiń ózi de, kúyewi de

39

jumıssız qaladı. Endi tabılǵan talap benen shuǵıllanıp bala-shaǵanı asıraw kerek boldı. Olar júdá kóp tosqınlıqlarǵa gezlesti. Bul ásirese Aqshagúlge qattı battı. Solay bolsa da tiykarǵı júkti Aqshagúl óz iynine alǵan edi. Bala-shaǵanıń napaqası ushın kúndegi tabıslar, túrli adamlardan jegen dákkileri, kórgen qorlıqları, úyinde kúyewiniń biyparwalıǵı, ballarınıń iltimas talapları Aqshagúldi ábden sharshatıp shalǵıtqan edi. Onda túńiliw, jekkesirew sezimleri kúsheye baslaydı. Biraq Aqshagúl bul sezimlerge jeńislik bermewge tırısadı.

Marshrut taksiyiniń salonında bolǵan hádiyse povesttiń syujetlik waqtınıń birinshi kúniniń aqırında júz bergen edi. Aqshagúl biz gúwası bolǵanımızday usı sezim menen úyine jol aladı. Úyinde onıń ózin ballarınıń, kúyewiniń qanday kútip alatuǵınınan xabardar: ballarınıń ananı ákeldiń be, mınanı ákeldiń be degen gúwgúw dawısı kúyewiniń tońqıldısı… Aqshagúl olardıń hámmesiniń kewlinen shıǵa almaydı. Bárine jetpesinlik sebepshi.

Kúnniń-kúni kelgende Aqshagúl ul-kızlarınan da, erinen de biyzar bolıp turadı. Bárin sileytip qarǵap ta aladı. Sonıń ushın da ol ayırım waqları óz úyinen

«bir qoltıǵına mantı qazanın, bir qoltıǵına somsa tabaǵın qoltıqlawı menen julqınıp shıǵıp ketedi. Bir zaman bolsa da qulaǵı tınısh boladı… »(6-bet). Aqshagúl ırastan solay oylamaydı, tek tiliniń ushı menen ǵana aytadı. Ol júdá qaytımı tez, júdá keń peyil, shańaraq aǵzarlarınıń aldında óziniń hayallıq, analıq, qostarlıq borshın júdá tereń túsinetuǵın nashar. Tek jetpesinlik eńsesin basıp baratırǵan waqıtları ishindegi dártin sóytip sırtqa shıǵarıp aladı. Ol da adam.

Degen menen úy taksidiń salonı emes, onnan birotala shıǵıp qapını tars jawıp kete almaysań. Taksiden, shofѐrdan bezseńde, úyińnen, shańaraq aǵzalarıńnan beziw joq. Olar menen kindigińnen baylanǵansań. Ómirdiń kópshilik bólegi úyde hám úy menen baylanıslı ótedi. Úy dúnyanıń, jámiyettiń ajıralmas bir bólegi. Onnan qala berse úy dúnyanıń ishindegi óz aldına bir dúnya. Ol úlken dúnyadan, sháhárden, awıldan, kósheden

40

óziniń diywalları, eden-tóbeleri, áynek-qapıları menen shegeralanıp dara bir dúnyanı payda etedi. Biraq usı álemde (mákanda) bolıp atırǵan bárshe qubılıslar, is-háreketler, ózgerisler úydiń ishki hám sırtqı sáninde, úy aǵzalarınıń qulqında, olardıń bir-birine, basqalarǵa, jámiyetke, tábiyatqa qatnasında óz kórinisin tabadı. Aqshagúldiń úyi de bulardan biyǵárez emes. Sonıń ushın da sırtqa qorshaǵan ortalıqta ne isler, ne hádiysewaqıyalar, ne qubılıslar bolǵan bolsa, olardıń bárii derlik Aqshagúldiń de úyine tásirin ótkeredi. Aqshagúldiń úyiniń tariyxı buǵan tolıq gúwalıq beredi. Povestti oqıw arqalı oǵan hár bir kitap oqıwshınıń da kózi jetedi.

Sonıń ushın da marshrut taksidiń salonında ushlıǵı kóringen socialekonomikalıq, etikalıq, turmıslıq mashqalalar úy sharayatına kelip burınǵıdan góri

ádewir tereńlesedi, konkretlesedi, shiyelenisedi hám adamlardıń real isháreketlerinde ayqınlasadı, janlanadı. Biz bunı tómendegi úzindilerde kóremiz:

«Geyde túni menen tórt-bes márte ayanıp, eń keyninde azanǵa deyin uyqılamay shıǵatuǵın waqıtları boldı. Qulaǵınıń tusında balalarınıń dawısı gúw-gúw …

Birinen soń biri:

-Apa, tuwılǵan, kúnimdi bereyin.

-Apa maǵan ákelip keti berse, muǵállim baqırıp atır.

-Qara shay joq, úsh kún boldı ǵo, mama, ishpegenimizge!

Aqshagúl bárin de biledi. Úsh kúnnen beri qarashaydıń joǵında kórip tur. Esen jaqında toǵızǵa shıǵadı, tuwılǵan kúnin berse qánekey. Balasınıń bir quwanǵanına jeteme! Kewli qurǵır kúsedi. biraq xop dep jiberiwge dárman joq. Balasınıń dosları klassı menen japırılıp kelip qalsa, aldılarına ne qoyadı. Uzın dásturxanǵa onlaǵan shórek taslawı múmkin… Qalaberdi, qasında muǵallimi keledi. Dasturxandı mensinbey murnın jıyırıp otırsa… Taǵı, muǵallimniń basına oramal salıp jiberiw kerek degen dástúri de bar. Adamlar ishpey-jemey qalsa da dástúrdi bilgish. Sonıń ushın hár sapar balası ıńǵırıwlaǵanda: