MD hám PQJ / Ǵárezsizlik jıllarında qaraqalpaq hayal qızlar poeziyası
.pdfTulpar kibi dúr-dúr silkinip,
Ilaqtırıp tasladım bárin.
Taw kibi biyikligiń
Kórinbeydi daralanıp.
Senlik sezim misli pıraǵ at,
Shınjırbántdur tepsiner tek te.
Túsinbeymen hátte mehrińe,
Jasın kibi janıp qulaysań.
Bul qatarlarda ıshqı muhabbat sezimlerine muptala bolǵan
qaxarmannıń |
halatları |
«gúzgi |
japıraqtay», |
«ótpes |
||
qanjarday», «Tulpar kibi», «Taw kibi», «Senlik sezim misli |
|
|||||
pıraǵ at», «Jasın kibi janıp qulaysań» teńewleri arqalı |
|
|
||||
beriledi. |
|
|
|
|
|
|
Shayırlardıń tildiń leksikalıq imkaniyatlarınan paydalanıw |
|
|||||
sheberligi onıń sózlerdiń, sóz birikpeleriniń tradiciyalıq |
|
|
||||
mánilerin |
jańalaw, |
jańa |
poetikalıq |
máni |
júklew |
|
ózgesheliklerinde kórinedi |
|
|
|
|
|
|
Sinekdoxa. – grek tilinen alınıp, uqsatıw mánisinde. |
|
|||||
Kórkem shıǵarmada bir pútiniń ornına onıń bir bólegin alıp |
|
|||||
súwretlew quralı. Sinekdoxa predmetler arasındaǵı muǵdarlıq, |
|
|||||
sanlıq baylanısqa tiykarlańǵan boladı. Kópshilik ilimpazlar |
|
|||||
sinekdoxanı metonimiyanıń bir túri sıpatında qaraydı. Orıs |
|
|||||
ilimpazı F.M.Selivanov metonimiya hám sinekdoxa tuwralı pikir |
|
|||||
júrite otırıp, |
ol zat |
yaki |
qubılıstıń |
belgi |
yamasa |
|
háreketleriniń |
ishki |
yamasa |
|
sırtqı |
uqsaslıqlarınıń, |
|
baylanıslarınıń |
biriniń |
ekinshisine |
ótiwi, aralasıwı |
|
||
nátiyjesinde payda boladı. Sinekdoxada bul aralasıw san
71
baylanısı hám qatnası baǵdarında bolsa, metonimiyada sapa |
|
||||||
baylanısı hám qatnası baǵdarında iske asadı, – dep jazadı. |
|
||||||
|
|
|
Tuwrı sóylep hesh jaqpadım , |
|
|
||
|
|
|
Tıńlar qulak bolǵan emes. |
|
|
||
Bundaǵı «qulaq» sózi kópshilikke tanıs adam mánisindegi sóz. |
|
||||||
Adamdı onıń bir múshesi arqalı túsindiredi. |
|
|
|
||||
Sinekdoxalar basqa súwretlew qurallarına salısttırǵanda |
|
||||||
hayal-qızlar lirikasında jekke siyrek gezlesedi. |
|
|
|
||||
Kórkem |
shıǵarmada |
anaw |
yaki |
mınaw |
nárselerdi, |
||
sharayatlardı, personajlardı, olardıń is-háreketlerin hádden tıs |
|
||||||
úlkeytip, asıra súwretlew giperbola dep ataladı. Kórkem sóz |
|
||||||
sheberleri tásirsheńlikti kúsheytiw, obrazlılıqtı arttırıw |
|
|
|||||
maqsetinde giperbolanı qollanadı. Giperbolalıq súwretlew eki |
|
||||||
principke (háreket hám jaǵdaydı úlkeytip kórsetiwge) |
|
|
|||||
tiykarlanadı. Giperbolanıń tiykarında belgi hám qásiyetlerdi |
|
||||||
ekinshi |
nársege |
uqsatıw, |
salıstırıw |
boladı. |
Mısalı |
||
M.Jumanazarovanın mına qosıǵına dıqqat awdarayıq:
Kóksimnen shıǵarsam bul órtti,
Álemge ot keter qorqaman, Sol ushın arqalap mıń dártti,
Kózimniń jasına juwaman. («Árman») Bunday shayır muhabbat dártinen kúyingen qaharmannıń halatın «álemge ot keter», «mıń dártti kózimniń jasına juwaman» degen giperbolalıq dizbekler arqalı sheber jetkergen.
Epitet – grek tilinen – anıqlaw mánisinde. Kórkem ádebiyat tilinde predmet, waqıya, hádiyse, túsinik hám adamlardıń belgi-sıpatların anıqlap, sıpatlap keletuǵın troplardıń bir túri. Anıqlawshı sóz anıqlanatuǵın sóz benen birigip, óziniń belgi-
72
qásiyetlerin oǵan kóshirgen halda súwretlew obektiniń anaw |
|
|||
yamasa mınaw tamanların sıpatlaydı. Epitettiń kórkemlew |
|
|||
xızmeti sonda, ol arqalı shayır yaki jazıwshı qaharmannıń |
|
|||
yamasa qubılıstıń ózine tán belgilerin ayrıqsha kórsetip, oǵan |
|
|||
oqıwshınıń dıqqatın tartadı, onda emociya payda etedi. Epitet |
|
|||
shıǵarma |
mazmunına |
obrazlılıq |
hám |
tásirsheńlik |
baǵıshlaytuǵın poetikalıq anıqlawısh bolıp tabıladı. |
|
|
||
Epitettiń metafora hám metonimiyadan ayırmashılıǵı |
|
|||
sonda, epitetler anıqlanıwshı sóz benen birgelikte kelse, metafora |
|
|||
hám metonimiyalar óz aldına súwretlewshi qural sıpatında |
|
|||
qollanıladı. A.N.Tolstoydıń pikirinshe epitet "fotokameradaǵı |
|
|||
"jılt" etip kózge taslanatuǵın nurday predmetti anıq hám |
|
|||
ayrıqsha sáwlelendiriwi kerek. |
|
|
|
|
Epitetler tuwralı ilimpazlar arasında hár qıylı túsinikler |
|
|||
bar. A.Kvyatkovskiy "epitet qanday da bir túrdiń, qubılıs yaki |
|
|||
predmettiń |
metaforalıq |
kelbetlik |
járdeminde |
obrazlı |
túsindiriliwi" . Al L.I.Timofeev bolsa epitet tuwralı "Keń |
|
|||
maǵanada anıqlawshı, ayqınlawshı h.t.b. hár qanday |
|
|
||
túsindiriwshi barlıq sózler epitet boladı. Bunıń mánisi qálegen |
|
|||
kelbetlik epitet boladı" |
dep jazadı. B.V.Tomashevskiy hár |
|||
qanday sózge emocional boyaw beretuǵın anıqlawıshlardı epitet
dep esaplaydı. Bul ilimpazdıń anıqlamasında ulıwmalastırıwshılıq bar.
Sonshama jıllardıń daǵı,
Otlı nápesińnen erip te ketsin.
Tas qálbimdi qayrap taslarıń menen,
Kóksimde gáwhardıń tawlanganın ayt.
Ol insan sezimsiz eken tas júrek,
73
Daǵı júregimde máńgige qaldı.
Asaw ruwxım úzdi shınjırın,
Aqıl inim bosattıń nege?
Tek shayıra M.Jumanazarovanıń poeziyasına tán ayırıqsha epitetler onıń lirikasına kórkemlik bezewin berip tur. Shayıranıń qollanǵan epitetleri orinigallıǵı, jańa mazmunǵa baylıǵı menen ayırılıp turadı. («Ilhám qusıma»)
Metafora súwretlew obektiniń sırtqı kórinisi boyınsha ózine uqsas bolǵan obektke salıstırıw tiykar etip alınadı.
Sonlıktan onı komparativ (uqsas) troplarǵa kirgizedi. Komparativ troplardıń ulıwmalıq qásiyeti sonda, bunda eki predmet (uqsatılǵan predmet hám uqsatıwshı predmet) bir-birine salıstırıladı, yaki bir predmettiń belgileri basqa predmetke
kóshiriledi. Usı tiykarda súwretlew obekti obrazlı sáwlelendiriledi.
Metafora –grek tilinen alınıp, metaqaytadan, forakóshiremen degen mánini ańlatadı. Metafora kórkem shıǵarmada eń ónimli qollanılatuǵın troplardıń biri. Metafora zatlardı bir-birine megzetiwge tiykarlanǵan awıspalı súwretlewdiń túri. Metafora sózdiń tiykarǵı mánisinen basqa mánide awısıp qollanılıwı. Metaforanıń tiykarında predmetler arasındaǵı uqsaslıq shártliligi turadı. Metaforada bir predmet ataması menen ekinshi bir predmet qayta ataladı hám usı tiykarda sózdiń obrazlılıǵı payda etiledi.
Metafora eki predmet yaki hádiyse (uqsatılıp atırǵan hám uqsawshı) arasındaǵı uqsaslıqqa tiykarlanadı., uqsatılıp atırǵan predmetke uqsawshı predmettiń qásiyetleri, sıpatı,
belgileri kóshirilip ótkiziledi. Teńew de, metafora da eki predmetti
74
biri-birine |
|
uqsatıw |
arqalı |
|
súwretlew |
|
obektin |
obrazlı |
|
sáwlelendiredi. |
|
Metafora |
|
teńewdey |
etip predmetlerdi |
||||
salıstırmaydı, al uqsatadı, megzetedi. Metaforada bir predmet |
|
||||||||
ekinshi predmet ataması menen qayta ataladı. |
|
|
|
||||||
Kórkem ádebiyatta barlıq troplar sıyaqlı |
|
|
metafora |
||||||
predmetlerdi, waqıya-qubılıslardı ayqın, tásirli sáwlelendiriw |
|
||||||||
ushın qollanıladı. Kórkem shıǵarma ómir. jámiyet, tábiyat |
|
|
|||||||
hám insannıń ruwxıy dúnyasındaǵı qubılıslardıń kórkem |
|
|
|
||||||
sáwleleniwi bolıp bolıp esaplanadı. Usı qubılıslardıń |
|
|
|
||||||
beriliwinde, shıǵarmanıń kórkemligin támiyinlewde, onıń |
|
|
|
||||||
mazmun tereńligin júzege shıǵarıwda metaforanıń áhmiyeti |
|
|
|||||||
úlken. |
Metafora |
– |
kórkem |
|
shıǵarmanıń |
|
qunlılıǵın |
||
támiyinlewshi ámellerdiń biri. Orınlı tabılǵan metaforalar |
|
|
|
||||||
dóretiwshiniń niyetin, alǵa qoyǵan ideyaların. oy-pikirlerin tolıq |
|
||||||||
hám kórkem jetkere aladı. Metaforanıń kórkemlew xızmeti, |
|
|
|||||||
ásirese, poeziyalıq shıǵarmalarda ayqın kózge taslanadı. Bul |
|
|
|||||||
tuwralı |
túrkmen |
ádebiyatshısı |
R.Rejebov |
– |
lirikanıń |
||||
tájiriybesinde, |
|
poeziyanıń |
tariyxında, lirikas |
|
|
metaforasız |
|||
bolmaǵan hám bolmaydı da. metaforasız lirika lirikalıq |
|
|
|
||||||
mazmunǵa iye bola almaydı. |
|
|
|
|
|
|
|||
Metafora – sózdiń maǵanasın ózgertip aytıw, súwretlew |
|
||||||||
obektin ele de ayqınlap, sulıwlandırıw ushın olardı ózlerine |
|
|
|||||||
uqsas zatqa yaki qubılısqa megzetiw, solay etip mazmun |
|
|
|
||||||
kórkemligin támiyinlew bolıp esaplanadı. |
|
|
|
||||||
Shayıra |
N.Tóreshovanıń |
|
poeziyasında |
|
kórkemlikti |
||||
támiynlewshi-metaforalıq súwretlewler sheber isletilgen:
Uwayımnıń kóleńkesin joǵaltpay,
75
Shaǵlap júrdi ulın hasla muńaytpay,
Taslar emes biraq saǵın qılıǵın,
Ajıralmas dostı-puldıń qurıǵın,
Kómilgenin quyashtay pák kúlgishi,
|
Qaplaǵanın qumarlıqtıń shengeli . |
33 |
|
||
|
|
|
|||
Shayırdıń lirikalık qaharmanınıń quyashtay kúlimlegen |
|
||||
júziniń, muhabbat gúlleriniń barlıq gózzallıqlarınan |
|
|
|||
ayırılǵanın, onıń ornın nápsi iyelegenin «puldıń qurıǵı» |
|
|
|||
metaforası arqalı bergen. Nápsi bálesine shatılǵan qaharmanǵa |
|
||||
pul, dúnya-malǵa óshpenligi sonshelli, onıń kewlin «qumarlıq |
|
||||
sheńgeli» qaplap ketedi. |
|
|
|
|
|
«Sheńgel» sózi de ádebiy tilimizde tikenleri bar puta |
|
||||
ósimligi. Al onı shayır qumarlıq sózi menen dizbeklestiriw |
|
||||
arqalı insan psixologiyasındaǵı unamsız illettiń payda |
|
|
|||
bolıwın, pútkil ruwxın qaplap alǵanlıǵın kórsetiw ushın |
|
|
|||
paydalanǵan. |
|
|
|
|
|
Shayıra M.Jumanazarovanıń poeziyası kórkemlik belgileri |
|
||||
menen pútkilley parıq qıladı. Bul ózgeshelikti ádebiyatshı |
|
||||
ilimpazlar tómendegishe túsindiredi: |
|
|
|
||
«Biz |
shayır |
lirikasında |
Shıǵıs |
klassik |
ádebiyatı |
bayterekleri Nizami, Dehlaviy, Omar Hayyam, A.nawayı, Maktımqulı, sonday-aq qaraqalpaq klassik ádebiyatı wákilleri Kúnxoja, Berdaq, Ájiniyaz, Óteshlerdiń shıgarmalarının unamlı tasirlerin sezemiz. Belgili bolǵanınday-aq, Shıǵıs poeziyasında ideyanı okıwshıǵa jetkeriw ushın danalıq hám ıqsham pikirler, qıyınnan qıyıstırılıp aytılǵan sóz
dizbekleri, idiomalar, frazeologizmler, naqıl-maqallar h.t.b. xalıq
33 Tóreshova N. Periyzat. // «Ámiwdárya», 1989, №5, 12-bet.
76
awızeki ádebiyatının marjanları kóplep qollanıladı. …Bul |
|
|
|||
bálkim Shıǵıs xalıqları mentalitetiniń ózgesheligi shıǵar. |
|
|
|||
Mine, usı nárseni M.Jumanazarovanıń «Júregimde bir dárt bar» |
|
|
|||
(1991), «Álwidaǵ aytpayman, muhabbat» (1997), «Ele men» |
|
|
|||
(2003), «Qalbingizda qolgim keladi» (1999) qosıklar toplamında |
|
|
|||
aykın sezemiz.34 |
|
|
|
|
|
Haqıyqatında da shayır M.Jumanazarova lirikalarında |
|
|
|||
qollanılǵan metaforalar, metonimiyalar, teńewler, epitetler, |
|
|
|||
janlandırıw shıǵarmaǵa ayrıqsha kórkemlik berip turadı. |
|
|
|||
|
Soqlıǵısıp ıshqı seńi qarq qıldı, |
|
|
|
|
|
Mantıqtırıp otlı sezim qushaǵında |
|
|
|
|
|
Súymek, súyilmek bolsa ayıp, |
|
|
|
|
|
Sewgi sadaǵınan atınńlar, |
|
|
|
|
|
Ne qılasız sırtımnan sayıp, |
|
|
|
|
|
Saǵınısh darına tartıńlar. |
|
|
|
|
|
Kewlim qalasınan láshker atlanıp, |
|
|
||
|
Men hám biyik qorǵan bolayın saǵan |
|
|
||
Bul qosıq qatarlarındaǵı «ıshqı seńi», «otlı sezim», |
|
|
|||
«sewgi sadaǵınan», «saǵınısh darına», «kewlim qalasınan |
|
|
|||
láshker atlanıp» sóz dizbekleri metaforalar bolıp, ıshqı |
|
|
|||
muhabbat jolında kúyip-janǵan qaharmannıń túrlishe halatın |
|
|
|||
sáwlelendiriwge xızmet etip tur. |
|
|
|
|
|
Shayır |
poeziyasında |
jańasha |
mánige |
iye |
bolǵan |
tómendegidey metonimiyalar da qollanılǵan: |
|
|
|
||
|
«Bálent»ten de tanısları kóbeydi, |
|
|
|
|
Bulardı olar «juldızlar» ǵa teńeydi,
Sharlap talay zıyapatlar shahana,
34
77
«Sarpay» kiydi miymanlıǵı bahana.(22-bet)
G.Dáwletovanıń lirikasında da shayırdıń stilin belgileytuǵın metaforalar sheber isletilgen.
Sarhawız boyında sárwi tal bolıp,
Zerbaraq jamılgan shámenzar bolıp,
Kóz aldımda sulıw qaddi dal bolıp,
Muń malınıp saǵındırıp turarsań.(33-bet)
G.Dáwletovanıń poeziyasınıń poetikasına tán «namıs bayraǵı», «Umit kemesi», «árman baǵım», «árman dáryası»,
«kewlimniń sawıtı», «arzıwlar baǵı», tákkabırlıq tuwı»,
«kewil qalam» metaforalar muhabbat qosıqların bezep turadı.
Metonimiya grek tilinen alınıp – qaytadan ataw degen máni
ańlatadı. Sózdiń awıspalı mánisine tiykarlanǵan troplardıń bir túri. Metonimiyada súwretlenip atırǵan zat yamasa waqıya
basqa at penen qayta ataladı. Mısalı, "qaltası kótermew", "Qazan
qaynap atır", "Tandır órtedim", "Qala shırt uyqıda" .
Metonimiya eki túsinik arasındaǵı jaqınlıqqa, baylanısqa tiykarlanadı. Ádebiyatshı T.Boboev metonimiyaǵa bılayınsha sıpatlama beredi. "Bir predmet yaki hádiyse atamasın ishki baylanıs (túsiniktegi jaqınlıq) tiykarında basqa sóz benen orın almastırıw arqalı metonimiya payda etiledi".
Jaǵısta «Aydınlar» aytqan qara qız
Aylandı aqıllı dana kempirge,
Shayıra G.Dáwletovanıń bul qosıǵında «qosıq» sóziniń ornına onıń ataması «Aydınlar» alınǵan. Sol arqalı qızdıń
ishki kewil keshirmeleri sheber jetkerilgen. Sheberlik sonda, bul qosıq xalıqqa keń tanılǵan. Onı xalık yadqa biledi. Shayır
«Jaǵısta «Aydınlar» aytqan qara qız» qatarı arqalı qızdıń
78
ishki sezimleri menen qosa sırtqı portretin de jasaǵan.Shayır
shıǵarmalarınan usı taqılettegi metonimiyalardı koplep tabıwǵa boladı.
Sabaǵı sarǵayǵan «Kelin barmaqtay»
Sótilip ketejaqpan solqımında… (97-bet)
Pás túspeyme «Poseydennıń ǵázebi»
Qayırladı qırǵa úmit qayıklar…(97-bet)
Birden jaw shapqanday kewil qalamdı,
Baglar «Gúldirsin»ge aylandı qaldı. (58-bet)
Rus ilimpazı B.V.Tomashevskiy metonimiyaǵa bılayınsha teoriyalıq sıpatlama beredi: "Metonimiyanıń metoforadan ayırmashılıǵı sonda, sózdiń tuwra hám awıspalı mánisi arasında qanday da bir baǵınıńqılıq, predmet yaki qubılıslar arasındagı sebeplik yamasa obektiv baylanıs bar boladı". Metonimiyanıń metaforadan ayırmashılıǵı sonda metaforada qanday da bir zattıń hárekettiń jaǵdaydıń, qubılıstıń belgi
hám sapası basqasına kóshiriledi, al metonimiyada zat, háreket yaki kubılıs qaytadan at alǵanın, jańa atamaǵa iye bolǵanın kóremiz. Túsinikler arasındaǵı ishki baylanıs bar boladı hám olar tiykarında júzege kelgen metonimiyalar oǵada kóp, olardı klassifikaciyalap kórsetiw, barlıǵın qamtıw múmkin emes.
Gárezsizlik dáwir ádebiyatındaǵı hayal-qızlar poeziyasınıń kórkemlik ózgesheliklerin usı kózqarastan
úyrengenimizde hár bir shayıranıń sóz saplawda ózgeshelikke iye ekenligin olardıń shıǵarmalarında qollanılǵan awıspalı mánidegi sózlerdi tallaw arqalı ańlawǵa boladı.
79
|
|
Juwmaqlar |
|
|
Ǵárezsizlik dáwirindegi hayal-qızlar poeziyasın úyrene |
|
|||
otırıp tómendegishe juwmaqlarǵa keldik: |
|
|
||
- |
bul dáwir ádebiyatındaǵı baslı ózgeshelikprozada da, |
|
||
poeziyada da publicistikalıq ruwxtıń basımlıǵı bolsa, bul |
|
|||
nárse hayal-qızlar poeziyasına da tán edi. Hayal-qızlar |
|
|||
poeziyasında jámiyettegi siyasiy ózgerisler, ǵárezsizlik |
|
|||
teması, social turmıs, adam hám jámiyet, adam hám tábiyat |
|
|||
qatnasların súwretlewge baslı dıqqat awdarıladı. |
|
|
||
-bul dáwirdegi hayal-qızlar poeziyasında muhabbat teması |
|
|||
baslıı orın iyeleydi. Insannıń pák muhabbatın, muhabbatqa |
|
|||
sadıqlıqtı ulıǵlawshı joqarı kórkemliktegi shıǵarmaları |
|
|||
menen |
hayal-qızlar |
dóretiwshiligi |
ǵárezsizlik |
dáwir |
ádebiyatında salmaqlı orın iyeleydi. |
|
|
||
-hayal-qızlar poeziyasında |
|
xalıqtıń |
ótmishtegi |
|
qaharmanlıqların, mártliklerin súwretlewshi tariyxıy temadaǵı |
|
|||
shıǵarmaları arqalı búgingi ósip kiyatırǵan áwladtı |
|
|||
watanparwarlıq ruwxta tárbiyalawshı ideyalar sáwlelendiriledi. |
|
|||
Shayıralarımız óz shıǵarmalarında xalqımızdıń márt |
|
|||
analarınıń, batır qızlarınıń, batır ullarınıń qaharmanlıq |
|
|||
islerin jırlawdan hasla sharshamaydı. G.Nurlepesovanıń «Qumar |
|
|||
ana» tariyxıy dástan, M.Jumanazarovanıń «Súyinbiyke» tariyxıy tolǵawları, Sh.Payzullaevanıń, G.Dáwletovanıń Tumaris, Súyinbiyke, Qumar analıq haqqında jazılǵan bir qatar qosıqların atap ótsek boladı.
-poeziyada gumanistlik ideyalar bolǵan iyman-insap, hújdan, qánáát, ádillik sıyaqlı ulıwma insanıylıq pazıyletlerldi
súwretlew keń orın alǵan.
80