MD hám PQJ / Ǵárezsizlik jıllarında qaraqalpaq hayal qızlar poeziyası
.pdfkem-kemnen ótkirlesip bara beredi. Buzıq hayaldıń qolında qalǵan qız táǵdiri oyınan shıqpaydı, onı qıynaydı.
Sózsiz qutqaraman seni qızgenem,
Meni bir táńirimniń ózi qollaǵay,
Janımdı tárk etip ketpese denem,
Seniń kirpigińe shıqlar qonbaǵay.
Sınshı shıǵarmadaǵı usınday qaharmannıń sezimleriniń kúshliligi, onıń “lirikalıq poema” dep atawǵa bolatuǵınlıǵın dáliylleydi hám shayırdıń lirikalıq sezimdi sheber súwretlew,
adamlardıń jan dúnyasına kiriwi, kórkem shıǵarma dóretiwdegi úlken tabısı dep esaplaydı.
Al, avtordıń “Tutqın” poeması haqqında pikirler tek shıǵarmanıń ideya-tematikalıq ózgesheligine baylanıslı. Sonlıqtan maqalada shıǵarma mazmunın aytıp beriwshilik basım. Avtor, poema qaharmanları Ziyada menen Dániyar arasındaǵı qatnaslar hám onıń aqıbeti máselesine qızıǵıp ketip, waqıyanı qayta bayanlap atırǵanın sezbey qaladı: “Hár nárse waqtında bolıwı kerek, waqıt ótkennen keyin hámme nárseniń de qızıǵı azayadı. Muhabbat ta usınday. Olardıń
jas waqıtta jolı ayra túsedi, endi búgin bala-shaǵalı bolǵannan keyin olarda muhabbat sezimi oyanıp muhabbat otında janadı. Olar kesh qalǵan edi. Shayır durıs sheshim tabadı, eki xojalıqtı da buzbaydı, bala-shaǵanı jılatpaydı. Bizlerdiń dártke tolı kóz jaslarımızdı ózlerimizden bóten hesh kim
kórmesin, ózimiz benen ózimiz bolayıq, degen juwmaqqa keledi Ziyada” – dep tómendegishe úzindi kiritedi:
Sende de jılasa bir toda bala,
Mende de jılasa bir toda bala,
41
|
Qayaqqa jayǵasar bul sherli nala… |
|
||
|
Ózgelerdi janǵan otqa salmayman, … |
|
||
Qarap |
ótkenimizdey |
maqalada |
poemanıń |
kórkemlik |
qásiyetlerine konkret teoriyalıq tallawlar, janrlıq ózgeshelikler |
|
|||
haqqında pikirler kórinbeydi. Sonlıqtan da maqalada sınlıq |
|
|||
kózqrastan kóre mazmun bayanlawshılıq basım ekenligin |
|
|||
kóriwimizge boladı. |
|
|
|
|
T.Mámbetniyazov |
"Qosıqları |
kewillerdi |
terbeydi" |
|
tvorchestvolıq portretinde shayır N.Tóreshovanıń poeziyası haqqında keń túrde sóz etedi. Avtor, bul portretlik maqalada shayır tvorchestvosınıń rawajlanıw evolyuciyasın durıs kórsetip bere alǵan.
Durısında da sınshınıń aytqanınday:
"Nábiyra talapshań, ol ózine de, basqaǵa da talap qoya aladı…ol óziniń birinshi kitabında-aq:
Awa men baladayman,
Kewli pák laladayman,
Xalqımnıń júregine,
Nur bolıp taraǵayman
-dep wazıypa qoydı. Ol xalıqtıń júregine jetiwge asıqtı".19
Haqıyqatında da bul durıs gápler. Onıń qosıqları qıyalıy bayanlawǵa qaraǵanda ómirge jaqın. Onıń shıǵarmaların oqıp atırǵanda qosıqtıń turmıstan dórep atırǵanı oqıwshını isendirip otıradı (sonda…84-bet).
1
42
Ádebiyatshı-sınshı |
aytqanınday: |
"N.Tóreshovanıń |
||
"Ózińnen" qosıqlar toplamı onıń qáleminiń jetilisip |
|
|
||
kiyatırǵanınan dárek beredi…tereń filosofiyalıq oy juwırtadı. |
|
|||
|
|
El bolmaqta ózińnen, |
|
|
|
|
Jer bolmaqta ózińnen, |
|
|
|
|
Er bolmaqta ózińnen, |
|
|
|
|
Qor bolmaqta ózińnen. |
|
|
…Onda házirgi dáwirdiń júreginiń soǵıwı esitilip |
|
|||
turadı". |
|
|
|
|
Bul faktler sınshınıń dóretiwshiligindegi obektlik penen |
|
|||
realizimdi de anıq kórsetedi. Naǵız shınlıqqa, haqıyqatlıqqa |
|
|||
xızmet etiw, ǵárezsizlik, erkin ideologiyası dep te, mine, |
|
|||
usılardı aytsa boladı hám solar arqalı bizge burın námálim |
|
|||
shayırdıń da ádebiy dóretiwshlik tulǵası kem-kem ayqınlasıp |
|
|||
bara beredi. Atap aytqanda, sınshınıń durıs ańǵarıp |
|
|
||
aytırǵanınday N.Tóreshova poeziyanıń sońǵı kóshindegi |
|
|||
M.Jumanazarova, G.Nurlepesova, A.Óteniyazova h.t.b. sıyaqlı |
|
|||
shayır qızlardıń aldında kiyatırǵan qálem iyeleriniń biri. |
|
|||
Onıń dóretpelerinde ideyalıq anıqlıq hám batıllıq, |
|
|
||
poetikalıq boyawlardıń kóp túrliligi hám t.b. bul sózlerimizdi |
|
|||
ayqın dáliylleydi. |
|
|
|
|
Sınshı T.Mámbetniyazov sóz etilip otırǵan talanttıń liro- |
|
|||
epikalıq |
dóretpeleri |
"Ushırasıw", |
"Shayqas", |
"Qorǵan", |
"Periyzat" sıyaqlı ballada, poema, qıssaların da tallaǵan ham olardıń shayır jolınıń jetilisiwindegi orınların durıs kórsete alǵan.
Ǵárezsizlik dáwir ádebiyatında belgili orınǵa iye hayalqızlar poeziyası ádebiyatshı sınshılar tárepinen óz bahasın
43
almaqta. Bunda sınshı ilimpazlar hayal-qızlar lirikasınıń baslı tematikalıq ózgesheliklerin, janrlıq hám kórkemlik qásiyetlerin, lirikalıq qaharman obrazın jaratıwdaǵı izlenislerin úyreniw arqalı búgingi poeziyanıń rawajlanıwında olardıń ornın kórsetip beredi.
44
2-BAP
Hayal-qızlar poeziyasınıń janrlıq túrleri hám kórkemlik
ózgeshelikleri
2.1. Hayal-qızlar poeziyasınıń janrlıq túrleri
Ǵárezsizlik dáwirindegi hayal-qızlar poeziyası bul dáwir
ádebiyatın janrlıq túrleriniń kóp túrliligi menen de bayıttı. Túrlishe tematikada jazılǵan hayal-qızlar poeziyası óziniń kórkem forma salasındaǵı izlenileri menen ajıralıp turadı.
Hayal-qızlar lirikasın mazmunı boyınsha didaktikalıq lirika, publitsistikalıq lirika, táriyp –arnaw qosıqları, muhabbat lirika, forması boyınsha erkin qosıqlar, tórt qatarlı qosıqlar, úsh qatarlı qosıqlar, bes qatarlı qosıqlar, tórtlikler, ǵázzeller, al iri liro-epikalıq shıǵarmalarınıń poemalar, dástanlar, tolǵawlar, balladalar, qıssalar sıyaqlı janrlık túrlerge ajıratıladı.
Hayal-qızlar poeziyasın janrlıq jaqtan tallaǵanda, olardı
mazmunı boyınsha publitsistikalıq lirika basım orındı iyeleydi.
Shayıralar publitsistikalıq qosıqlarında ǵarezsizlik, watan |
|
||||
táǵdiri, millet keleshegi, Aral ekologiyası, jámiyetlik-siyasiy |
|
||||
ózgerislerdi, |
sotsial |
turmıs |
máselelerin |
sáwlelendiredi. |
|
Shayıralar |
N.Tóreshovanıń |
«Seni |
jırlayman» dúrkini, |
||
Sh.Payzullaevanıń «Dáwir tolǵawı», M.Jumanazarovanıń |
|
||||
«Qasterlep saqlanlar bir-birińizdi», G.Nurlepesovanıń, |
|
||||
G.Dáwletovanıń «Ne qılıp júripsiz balajanlarım» h.t.b.bir |
|
||||
qatar qosıqları jámiyetlik turmıstaǵı áhmiyetli máselelerdi |
|
||||
sáwlelendiredi. |
|
|
|
|
|
Didaktikalıq shıǵarmalarda bul dáwir poeziyasında oz |
|
||||
rayaajlanıwın |
dawam |
etpekte. |
Shayıra |
hayal-qızlardan |
|
N.Tóreshova, M.Jumanazarovanıń didaktikalıq shıǵarmaların
45
ayırqsha atap ótiw múmkin. N.Tóreshovanıń didaktikasında hadallıq, páklik. adamgershilik, kisige hazar bermew, haqtan úmit etip jasawdı násiyatlaw baslı orındı iyeleydi. Bul shayıranıń tórt qatarlı qosıqları, ǵazzeleri hám úlken liro-
epikalıq shıǵarmalarında da sáwlelenedi. Al
M.Jumanazarovanıń didaktikalıq shıǵarmalarında shayıranıń tuwrıdan-tuwrı aytıwshılıq, qaytpas xarakteri korinedi. Bul haqqında ádebiyatshı P.Nurjanov bılay jazadı: «ol jaqsılıq hám jamanlıq, sadıklıq hám qıyanet, ádalat hám jawızlıq, insanıylıq ham insapsızlıq, pidayılıq hám biyparwalık sıyaqlı ázelden keyatırǵan temalarǵa úlken itibar qaratadı»20
Muhabbat lirikası –shayıra hayal-qızlar poeziyasında baslı orındı iyeleydi. Shayıra hayal-qızlar insandaǵı sap ıshqı sezimlerin sáwlelendiriwde erler poeziyasınan ajıralıp turadı. Pinhamı sanalǵan bul sezim shayıra hayal-qızlar poeziyasında «sóz penen aytılsa qadiri bolmaydı» degen shıǵıs dástúrine
say túsinikte sáwlelendiriledi.Bunda ashıqlar ishki kewil sarayın kózi arqalı uǵınılıwı menen óz sırların pinhamı saqlawı
kerek. Mısalı, M.Jumanazarovanıń mına qosıǵına dıqqat awdarayıq:
Biyparwalık tekte nıqabım, Áy, áziyzim, sezgeyseń sonnı, Tek ózińde kewlik ıqrarım, Mehrimdi kózimnen tanı.21
20
2
46
Yamasa G.Dáwletovanıń «Muhabbat» qosıǵında qızdıń ishki sezimlerin tis jarıp ayta almawı da shıǵıs xalıqlarına tán nárse:
Kewlim sırın bildirmege batpadım,
Beglik tuwın awlaǵıraq atpadım,
Sezimlerge tursamdaǵı mayısıp,
Bir awız sózińe juwap qatpadım.
Mudam júregimde seni saqladım, Ózińdi dep sóz marjanın takladım, Jeńgem hazillese «qoyshı sonnı» dep,
|
Al, pinhamı maqtaǵanın jaqladım . |
22 |
|
|
|
|
|
||
Shayıralardıń táriyp-arnaw qosıqlarında watan táriypi, |
|
|||
qaraqalpaq xalqınıń qızları menen el batırları, belgili |
|
|||
shayırları, ataqlı elge tanılǵan adamları táriypi beriledi. |
|
|||
N.Tóreshovanıń «Qaraqalpaqstanım meniń», «Aral qızları», |
|
|||
«Qaraqalpaq |
gózzalları», |
M.Jumanazarovanın |
«Dostıma», |
|
G.Nurlepesovanıń «Ádenbay aǵa», «Elliksen», G.Dáwletovanıń |
|
|||
«Gúlaysha apa», «Ármanıń seni» h.t.b. qosıqlar bul janrǵa |
|
|||
kiredi. |
|
|
|
|
Shayıralardıń peyzajlıq lirikasında báhár, jaz, gúz |
|
|||
paslındaǵı máwsimlik ózgerisler arqalı insan ómiri menen |
|
|||
baylanıslı súwretlenedi. Ayrıqsha atap ótetuǵın nárse, qızlar |
|
|||
poeziyasında jıl pasılları arqalı insandaǵı muhabbat |
|
|||
tuyǵısınıń |
oyanıw, |
ayralıq, |
saǵınısh |
máwritleri |
sáwlelendiredi. M.Jumanazarvanıń poeziyasında jaz hám báhár paslındaǵı tábiyat muqamları, G.Dáwletova lirikasında
22 Dáwletova G. Q?z taxt?m. –Tashkent, 2009, 96-bet.
47
báhár paslı, A.Óteniyazova qosıklarında gúz ırǵaqları arqalı insandaǵı muhabbat sezimlerin sáwlelendiredi.
Shayıra hayal qızlardıń lirikasında kórkem forma salasındaǵı izlenislerdi de kóriwge boladı. Olardıń shıǵarmaların forması boyınsha eki qatarlı qosıklar, úsh
qatarlı qosıqlar, bes qatarlı qosıklar, terme-tolǵaw formasındaǵı qosıklar, tórtlikler, ǵázzeller dep ajıratıwǵa
boladı.
Eki qatarlı qosık úlgisinde G.Nurlepesovanıń «Abaylań ázizler, adamnın kewli» qosıǵı jazılǵan
Insannın kewli-haslında appaq,
Kewildiń naǵısı-súymek, jaratpaq.
Kewil-keń dúnyadur teńew tabılmas,
Kewiller keń bolsa dúnya tarılmas . 23
Bes qatarlı qosıqlarǵa G.Dáwletovanıń «Jáne báhár keldi», «Tuwılǵan jer», «Tumarisa anajan», «Áziyzim Watan» qosıkları mısalı boladı.
Tórtlikler: Shayıralar N. Tóreshovanıń, G.Dáwletovanıń poeziyasında ushırasadı. N.Toreshovanıń tórtlikleri qurılısı boyınsha ózgesherek, forması boyınsha ǵázzellerge jaqın keledi:
Dana, dana bolmas, názerinen qalsa samal aǵımınıń sál-pál ózgerisi, Bala, bala bolmas, ózi ónip shıqqan taldıń ruwx bermese terbelisi, Lala, lala bolmas, júzindegi uyatı menen álemge bermese shuǵla, Basshı, basshı bolmas, oylapntpasa, soramındaǵı eldiń
halı, kún kórisi.24
2
2
48
|
Terme-tolǵaw |
|
formasında |
jazılǵan |
qosıqlar: |
N.Tóreshovanıń «Qaraqalpaqstanım meniń», «Jiyen jıraw |
|
||||
monologı», |
G.Nurlepesovanıń «Ernazar alakóz haqqında |
|
|||
tolǵaw», |
Sh.Payzullaevanıń «Dáwir tolǵawı» |
|
|||
M.Jumanazarovanın «Ernazar alakózdiń páriyadı» «Muhabbat |
|
||||
haqqında tolǵaw» shıǵarmaların atap ótiwge boladı. |
|
||||
|
Erkin formada jazılǵan qosıklar. G.Nurlepsovanıń «Men |
|
|||
qosık jazsam…», M.Jumanazarovanıń «Náreste», «Saǵınısh», |
|
||||
«Anajan», «Kózler», N.Tóreshovanın «Men tuńǵısh márte |
|
||||
túńildim…», «Áziyzim» dúrkinine kirgen qosıqları erkin |
|
||||
formada jazılǵan. |
|
|
|
|
|
|
Men tuńǵısh márte túńildim, |
|
|
||
|
Ózimnen, |
|
|
|
|
|
Bunsha arlı bolıp tuwlǵanımnan, |
|
|
||
|
Bunsha taza bolıp tuwılǵanımnan. |
|
|||
|
Sebebi, |
|
|
|
|
|
Bul dúnyaǵa sıymas pákize ruwxlar, |
|
|||
|
Bul dúnyaga hadallıq, insap.25 |
|
|
||
|
Ǵázzeller: Shayıra N.Tóreshova lirikasında baslı janrlıq |
|
|||
túr esaplanadı. Shayıranıń eń sońǵı qosıqlar toplamında |
|
||||
seksenge jaqın shıǵarmalar kiritilgen bolsa, sonıń eliwge |
|
||||
shamalası ǵázzel formasında jazılǵın. Ǵázzelleri muhabbat |
|
||||
temasında jazılǵan. |
|
|
|
|
|
|
Hayal-qızlar poeziyasında liro-epikalıq janrlar da salmaqlı |
|
|||
orın |
tutadı. |
N.Tóreshovanıń |
«Qızım-aw», |
«Tutkın», |
|
poemaları», «Yalǵanshı» |
dástanı, «Periyzat», «Analık |
|
|||
haqqında qıssa» qıssaları, Sh.Payzullaevanıń «Kuyash atawı» |
|
||||
2 |
|
|
|
|
|
49
nasırıy poeması, N.Tleovanıń «Júrek jarası» nasırıy poeması, G.Nurlepesovanıń «Qumar ana» tariyxıy dástanı, M.Jumanazarovanın «Súyinbiyke» tariyxıy tolǵawı, A.Óteniyazovanıń «Aysultan», «Júreklerde bar muhabbat» poemaları ǵárezsizlik dáwirinde dóretildi. Shayıralardıń liroepikalıq shıǵarmaları poemalar, dástanlar, qıssalar, tolǵawlar sıyaqlı janrlıq túrlerge ajıratıladı.
N.Tóreshovanıń “Qızım-aw” poeması da lirikalıq poema. Bul poemada da lirikalıq qaharmannıń jeke táǵdirine baylanıslı tolǵanısları, qayǵırıwları sáwlelengen. Ómirde joldasın tabıwda aljasqanın kesh ańlaǵan Yusup joldan shıqqan hayalınıń qolında qalǵan qızınıń táǵdirin oylap qıynaladı.
Qızım-aw
Házir sen qanday oydasań,
Tórt múyesh diywaldan ótpey tur kózim,
Júregim úziler seni oylasam,
Kúldey ıdıraydı sonshelli tózim . 26 (44-bet)
Ol hayalınıń iplas islerine shıdamay úyden shıǵıp ketedi. Qızınıń táǵdirine qıynalıp, tolǵanıp júrgen kúnlerinde birden úy betinen Xanımnıń dawısı shıǵadı. Dárhal telefonǵa juwırıp miliciya shaqıradı hám bángilerdi alıp ketedi. Al, Yusup óz qızın qolına aladı. Poemada bawırman áke obrazı sátli shıqqan. Lirik qaharmannıń ishki
debdiwleri sheber súwretlengen. Shayır adamnıń jan dúnyasına kire alıw, sezimlerdi jetkere alıwı sonshelli, oqıwshı da usınday
2
6 Tóreshova N. Ózińnen, Nókis, “Qaraqalpaqstan” 1994, 14-bet.
50