MD hám PQJ / Ǵárezsizlik jıllarında qaraqalpaq hayal qızlar poeziyası

qaharmanlarınıń is-háreketlerine óziniń qatnasların bildirip, olardıń táǵdirine aralasıp otıradı.

51

N.Tóreshova “Tutqın” poemasında bul aralas janrdıń keń múmkinshiliklerin tvorchestvolıq penen paydalanadı. Poemada lirikaǵa tán sezimler, qıynalıw, ókiniwler epikaǵa tán masshtablıq penen sonshelli biriktiriledi. Degen menen poema qaharmannıń ishki ruwxıy dramalıq halatın súwretlewi menen ózgeshe. Shayır shıǵarmanıń syujetlik jelisi menen lirikalıq sezimlerdi saxnalıq kórinis formasında, dialog úlgisinde bergen. Egerde poemanıń usı kompoziciyalıq qurılısın esapqa alsaq -

“Tutqın” – liro-dramalıq poema bolıp tabıladı. Avtorlardıń ózi

“Tutqın” dı dramalıq poema dep kórsetedi. Degen menen shıǵarmada lirikalıq sheginisler (eslew) arqalı lirikalıq qaharmannıń ómirindegi keskin momentler onıń ilimi, ruwxıy dramatizmi, sezimler gúresi beriledi. Biziń pikirimizshe poemaǵa tán lirikalıq qásiyetlerdi esapqa alsaq, ol liro-dramalıq janrdıń talaplarına juwap beredi. Shıǵarma baslı qaharman Ziyadanıń ruwxıy daǵdarısların, quwanısh, ókiniwlerin óz tilinen bayanlawdan baslanadı:

… Qulaq qoymaw kerek edi ázelden Part bolıp ketse de hesh bir sózine, Kórinbewim kerek edi kózine Kórinbegenimdi qıldı ma?

Qayda qashsam, shıǵıp turar jolıma…27

Avtor Ziyadanıń monologı arqalı óz qaharmanınıń ruwxıy daǵdarıslı halatı menen tanıstıradı hám oqıwshını onıń azaplı jaǵdayı menen ortaqlastıradı. Dániyar hám Ziyadanıń arasındaǵı dialoglar eslew formasında beriledi. Eki balanıń anası Ziyadanıń usı jasında júreginde oyanǵan

2

52

muhabbat sezimleri qálbin kúydirgen, ǵıjlaǵan shoqqa aylanadı. Óz kúyewi Qabıldı hám balaların oylap, qanshelli qıynaladı. Onıń ishki ruwxıy dúnyasındaǵı analıq mehir

sezimi menen muhabbat sezimleriniń óz-ara gúresi shıǵarmanıń tiykarǵı konfliktin quraydı.

Aqılım lal bolıp, baylandım qaldım,

Tiriley dozaqta órtendim jandım,

Onıń sózlerine isenbedim hesh,

Meni tamam etti ishki bir gures,

Kórmeymen desem de erksiz kórsetti,

Aqıldan ayırıp dárdeser etti.

Bul ishki gúres Ziyadanıń eslew formasında berilgen onıń menen Dániyardıń dialoglarında rawajlandırılıp, kórkem sheshimin tabadı.

Bul sulıw dúnyanı sewgige derek,

Bólip, júreklerge jám etpek kerek,

Náresteler haqqı, húrmeti haqqı,

Bul dilbar dúnyaǵa eńbeklik gúna,

Kewilge dizgindi bermeklik gúna,

Anaman aqırı, analıq arım,

Tıńlap jasay almas perzenttiń zarın,

Jolım taza aqırı, hayallıq arım,

Biyopa ómirdiń jegizbes nanın…

Jılasam jılayın, tek ǵana ózim,

Biraq pútin bolǵay altın saraylar.

Poemadaǵı waqıyanıń 1-betten bayanlanıwı, lirikalıq sheginisler arqalı (eslew formasında) Qaharman ótmishiniń beriliwi lirikaǵa tán qásiyetler bolsa, al dialog, saxnaǵa

53

kompoziciyasındaǵı barlıq komponentlerdin ádebiy saxnaǵa maslastırılıp, avtordıń túsindiriwleri (remarkaları), qaharmanlardın dialogları túrinde beriliwi oǵan dramalık sıpat berip tur. Bul jaǵınan «Yalǵanshı» shıǵarması I.Yusupovtıń

«Aktrisanın ıǵbalı», «Máńgi bulaq», T.Matmuratovtıń «Jaqsı

2

28 Turdıbaev Q. Ǵarezsizlik dáwirindegi qaraqalpaq poeziyası. -Nókis, «Qaraqalpaqstan»,

54

adamnın júregi», «Juldızım meniń» shıǵarmalarına jaqın keledi. Jane de bul janrlıq tur avtor dóretiwshiliginde birinshi tájiriybe emes. Joqarıda biz tallap ótken «Tutqın» shıǵarması da usı janrlıq talaplar tiykarında júzege kelgen. Sol shıǵarma sıyaqlı «Yalǵanshı» shıǵarmasında avtor dáslep shıgarma

ajıratılıp berilgen. Kirisiw hám juwmaq tikkeley avtordıń oylarınan ibarat bolıp, al kórinislerde avtordıń waqıyalarǵa, personajlarǵa qatnası, kózqarası lirikalıq sheginisler túrinde

Anaw óspirim de solardıń biri,

Shayırlıq qısmeti shegine túsken,

Kewlin jarıq etipr Allanın nurı,

Perishte kewilli ortada ósken,

Sumlık ne, aldaw ne, túsinbeydi ol

Onın pirkinshe hámme jaksı adam-dese, Al Áliyma haqqında:

Al, mına, móldir jas Áliyma sulıw, Ele nárestedur bala jasında , Túsinbes, ne tuwrı, ne nárse burıw, Ómirdiń oyını joqdur basında Túsiner ol tekte páklik keregin,

Haqıyqat zárúrin mına ómirge-,dep sıpatlama beredi.

55

Bul shıǵarma usınday janrlıq belgileri menen ǵárezsizlik dáwirindegi qaraqalpaq poeziyasında jańasha túr sıpatında orın iyeleydi.

G.Ibragimovanıń “Jaqsılıq et-dáryaǵa tasla” poeması da balalar ádebiyatına qosılǵan jańalıqlardan. Poema hind xalıq ańızı tiykarında jazıladı. Shomılıwǵa barǵan shahzada suwǵa ıǵıp ketedi. Órden kiyatırǵan bóreneni qarmap alıp,

dawıldan qashqan torǵay, jawınnan qashqan tıshqan úshewi pana tabadı. Bunı dárya boyında shopan sırtqa shıǵaradı. Keterinde tıshqan bir tal murtın, torǵay bir párin julıp beredi. Al, shaxzada til ushınan wáde etip ketedi. Shopan bir kúnleri olardı sınaǵısı keledi. Sonda tıshqan da, torǵay da óz wádesinde turadı. Al, shahzada aldına barǵan shopandı mise tutpay, jaqsılıqqa jamanlıq etedi. Dar astında turǵan shopan haqıyqatlıqtı

xalıqqa áshkara etedi hám barlıq xalıqtı baslap xandı taxttan awdaradı. Ornına shopan patsha bolıp, elde ádillik húkim súredi.

Jaqsılıq etdáryaǵa tasla,

Quday isińdi ońǵarsa,

Dáwlet qusı basqa qonar,

Degen naqıl qalǵan eken.

-dep juwmaq shıǵaradı.

Shayır poemanı balalar tolǵamına say, olardıń tilinde jazadı. Poema qaraqalpaq balalar poeziyasına qosılǵan jańalıqlardan esaplanadı.

Shayıra Raya Ernashevanıń “Kútiw” poeması da

ǵárezsizlik dáwir ádebiyatın tematikalıq jaqtan bayıtqan shıǵarmalardan esaplanadı. Poemada urıs jıllarındaǵı bir

56

psixologiyanı ashıp beriwshi orınlarda joq emes. Ananıń sada túsinigin beriw arqalı onıń perzentke degen sheksiz mehrin kórsetedi:

Poemada ana obrazı júdá sátli shıqqan. Al, Salıy obrazın jaratıwda biraz kemshilikler orın alǵan, tipiklik jetispeydi.

Ádebiy processtegi nasırıy poema dóretiwde stillik izlenisler N.Tileova hám Sh.Payzullaeva dóretiwshiliginde ayqın kózge taslanadı.

57

ekinshisinde quwanısh).

Ózbek ádebiyatı izertlewshileriniń pikirinshe “Nasriy asarlarda saj asosiy rol uynaydi. Sebebi usı saj sebepli ólshemlik anıq dawıslılıq júzege shıǵıp, derlik barmaq sistemasındaǵı qosıqlarǵa teńlesip qaladı. Belgili bolǵanınday saj – “sóylewge túrli muǵdar hám dárejede husn baǵıshlaytuǵın”29 – ishki uyqaslıq bolıp, ol Shıǵıs xalıqları klassik nasırınan bekkem

2

58

orın alǵan súwretlew quralı bolıp esaplanadı. Ol sóylemniń ayrıqsha tásirli bolıwına xızmet etedi. Qosıqta uyqas, ólshem hám basqa poetikalıq elementler birgelikte keledi. Musajja prozada bolsa ólshem joq. Onda tek uyqasıqlıq bar. Saj nasırıy tilden poeziya tiline ótiw aralıǵında bir zveno . 30

N.Tileovanıń házirgi oqıwshı talqamına maslastırılıp qollanılǵan nasırıy shıǵarmadaǵı saj usılları poemaǵa ayrıqsha mazmun, ritm muzıkalılıq berip tur.

“Qasına jaqınlap kelmegen adam onıń egitilip jılap otırǵanın, yaki júzlerin báhár jawınına juwıp

atırǵanlıǵın bilmes edi. Al, kelgende de, jası jetpisti alqımlap qalǵan, júzlerin ájin basqan aqsaqallı ǵarrınıń jer menen teń bolǵan góne dúmpeshik qábirdiń topıraǵın qısımlap,

“Anajanım dep jılap otırǵanın kórse, beter hayranı shıǵar edi. (68-bet)

Bul Watan gedaylıǵınan qutılıp, “Anajan” dep qábir basında otırǵan lirik qaharmannıń portreti. On jasında táǵdir aydayaında ǵayrı ellerge jol alǵan Nuratdin ol waqıtta “Watan tuyǵısı” degen bilmegen. Úlken bir kárwan bolıp, el

shetine kelgende Shıraz ǵarrı bir qısım topıraq alıp eli menen xoshlasadı. Sol topıraqtı onı jırlaw meresiminde tabıtınıń ústine shashadı. Sol waqıtta Nuratdin bul áziyz tuyǵısı sezinedi:

“Sol – sol eken aqshamları qıyal qusım Sen taman qanat qaqtı. Ármanlarım saǵan ulastı. Saǵınısh jasları kópshigimdi hól eti…” (71-bet)

3

59

Waqıt ótip, yarım ásirden soń óz watanına quwısadı.

Shayır qaharmannıń ishki dártin kúyinishlerin qosıq qatarlarında beredi:

Ayralıqtı sezingende,

Kóńlim meniń tózer me?

Suw bolǵanda kólinde,

Aqquw kólden bezer me?

Ayralıqtı sezgende,

Men elimnen bezbes-em,

Ursadaǵı, sókse de,

Tuwǵan elden ketpes-em. (72-bet)

Bul poemanıń X.Dáwletazarovtıń nasırıy qosıqlarınan ayırmashılıǵı da usında. Dástanlardaǵı 7-8-qatarlı qosıqlar menen forması jaǵınan uqsas. Lekin, bunday qosıqlar poemada kóp emes, úsh jerde qollanıladı. Ana qábiri basında, ana háyyiwin esitkende hám poema sońında.

Poemada lirik qaharman ruhıyat menen tábiyat kórinisi baylanısta parallel qoyıp súwretlenedi:

“Tábiyattıń saqıylıǵın, peyliniń keńligin qara! Bult astınan quyash jadırap shıǵıp, jer betin, ǵarrı júzindegi jastı óziniń jaǵımlı shuwaǵı menen kewdire basladı”. (73-bet)

Poemanıń janrlıq tábiyatı, ózine tán ózgeshelikleri mınada:

-shayır janrdıń qásiyetlerin meńgere alǵan;

-poemada sajdıń tolıq elementleri bar;

-poema inversiya, ritorikalıq oborotlardıń, pauzalardıń qollanıwı jaǵınan ózbek poeziyasındaǵı mansuralarǵa jaqınlasadı;

60