MD hám PQJ / Ǵárezsizlik jıllarında qaraqalpaq hayal qızlar poeziyası
.pdftolıp-tasıp, bir ómir muhabbatına sadıq qaladı. Muhabbatı aldında mudam bas iyedi:
Dolı sezim tolqınında tawlanıp,
Ańsız qusshı qalǵandayman awlanıp,
Takkabbırlıq tuwın áste iydim men,
Tilsim sezimlerden qálbim baylanıp.
(«Sır», 105-bet)
Shayıranıń bir qatar muhabbat temasında jazılǵan qosıqları lirikalıq qaharmannıń ishki sezimlerin tereń sáwlelendiriwde ózgeshe bir kórkem sóz kestelerinde jetkere alıwı menen ayrıqshalandı. Muhabbat túsinigin shayıra «dolı sezim», «móldir sezim», «tilsim sezim», «sırlı sezim», «tımsa sezim» sóz dizbekleri arqalı beredi.
Lirikalıq qaharmandı Láylige, onıń kútken yarın
Májnunge teńeydi:
Tuttay tógilermen, sarǵısh gúzlerde,
Kewlim talwas urıp, seni izlewde,
Láyli bolıp shıǵıp ketsem dúzlerge,
Meni kútip alar Májnún kórinbes (19-bet).
N.Tleovanıń «Muhabbat qosıǵı»nda lirikalıq qaharman muhabbatınıń quwanıshlı hám muńlı demlerin, ayralıǵın, saǵınıshlı máwritlerin súwretleydi:
Bunsha dárli munlı qızdın naması, Dártten jaralǵan va qosıq saǵası, Ishqısız júrekke otın jaǵıp, Ǵamgún kewillerdi órter nalası.
Muhabbat sharabı paldan da tatlı,
31
Giznegen sırımdı kózlerim sattı,
Jazmıshıma jazılǵanı sol bolar,
Saǵan barar joldı men ushın japtı.
Hár qanday muhabbat iyesi bolǵan ashıq qız ózin Láylige, ashıq jigit ózin Májnúnge uqsatadı. Bul muhabbat qosıǵında da lirikalıq qaharman (ashıqlar) Láyli hám Májnun dep ataladı. Shayıranın «Ashıqlıq», «Umıtarsań ba» qosıqları da muhabbat temasında jazılǵan eń jaqsı shıǵarmaları
esaplanadı.
Solay etip, shayıra hayal-qızlar poeziyasında muhabbat temasında jazılǵan shıǵarmalar basım kópshilikti quraydı. Tek lirikalıq qosıqları ǵana emes, al liro-epikalıq janrda da bul tema sáwlelendiriledi. Bulardıń qatarına N.Tóreshovanıń «Tutqın», A.Oteniyazovanıń «Júreklerde bar bol, muhabbat» poemaların atap kórsetiwge boladı. Bul temanı jırlawda hár shayıranıń ózine tán stili bar.
32
|
1.3. Hayal-qızlar poeziyası ádebiy sında |
|
||||
Ǵárezsizlik dáwir ádebiyatınıń rawajlanıw baǵdarların |
|
|||||
belgilewde salmaqlı orın tutatuǵın hayal-qızlar poeziyası |
|
|||||
ádebiy sında óziniń unamlı bahasın almaqta. Shayıra qızlar |
|
|||||
poeziyasına professor Q.Orazımbetov «Ómirdiń ozi hayal- |
|
|||||
qızlarsız gózzal emes. Ádebiyat ta olarsız ábiger hálǵa |
|
|
||||
túsetuǵını sózsiz. Óytkeni, olar erlerge salıstırǵanda |
|
|
||||
dúnyaǵa, ómirge, ádebiyatqa da basqasha kóz-qaras penen |
|
|||||
qaraydı. Erler bazda jaratılıs, kóbeyiw, dúnyaǵa keliw hám |
|
|||||
ketiw, ósip-óniw sıyaqlı iláhiy túsiniklrege ústirtin mán |
|
|||||
beriwi múmkin. Al hayal-qızlar bulardı ómirdiń tiykarı dep |
|
|||||
túsinedi. |
Sebebi, |
olar-analar. |
Bazda |
erlerdiń |
gózzallıq |
|
tuyǵıları, gózzallıqtı súwretlewi erbekey-serbekey bir nárse |
|
|||||
bolıp shıǵıwı múmkin. Al hayal-qızlardıń ádebiyattaǵı |
|
|
||||
gózzallıqtı jaratıwı-bul shın mánisindegi gózzallıq. Sebebi, |
|
|||||
olardıń ózleri gózzallar, olardıń tábiyatına gózzallıq |
|
|
||||
qanınan qarısıp ázeliy sińip ketken»,- dep joqarı baha beredi. |
|
|||||
Haqıyqatında da, shayıra qızlar poeziyası tematikası, ideyalıq |
|
|||||
baǵdarı, súwretlew principleri hám taǵı basqa bir qatar |
|
|
||||
belgileri menen erler poeziyasınan ózgeshelenedi. Hayal-qızlar óz |
|
|||||
dóretpelerine bar mehri menen ishki jan dúnyasına tán barlıq |
|
|||||
aǵla pazıyletlerdi ótkeredi. Olar-analar. Ana qansha miyirimli, |
|
|||||
mehrli bolsa, olardıń kewil keshirmelerinen dóregen «perzentleri» |
|
|||||
bolǵan shıǵarmalarında da sonday mehir barq urıp turadı. |
|
|||||
Usınday talantlı shayıralarımızdıń dóretiwshiligi ádebiyat |
|
|||||
sınshıları tárepinen óziniń ılayıqlı bahasın alıp atır. |
|
|
||||
K.Mámbetovtıń «Jaslar hám ádebiyat», G.Ibragimovanıń |
|
|||||
«Házirgi |
qaraqalpaq |
poeziyasında |
qızlar |
lirikası», |
||
33
G.Esemuratovtıń |
|
«Poeziyada |
hújdannıń |
jırlanıwı», |
|
||||
O.Atabaevtıń «Shayıranıń jańa toplamı (N.Tóreshovanıń |
|
|
|
||||||
«Ózińnen» poeziyalıq toplamı haqqında)», |
|
|
|
|
|||||
S.Bahadırovanıń «Qızlar jırlaǵanda qutlıqlar jáhán», |
|
|
|
||||||
B.Genjemuratovtıń «Mártlikti saǵınıw («Elim el bolsın dep |
|
|
|
||||||
edim» |
Alǵı |
sóz)», |
«Házirgi |
qaraqalpaq |
hayal-qızlar |
|
|||
poeziyasında suggestiv lirika», G.Dáwletovanıń «…Bul álemde |
|
|
|||||||
bir giya hám dárt kórmesin. (N.Tóreshova haqqında)», |
|
|
|
||||||
T.Mámbetniyazovtıń |
|
«Qosıqları |
|
kewillerdi |
terbeydi |
(N. |
|||
Tóreshova |
|
haqqında)», |
«Erkin |
eldiń |
erkin |
qosıǵı |
|
||
(M.Jumanazarovanıń |
|
«Elim |
dep |
eńiremeseń» |
toplamı |
||||
haqqında)», P.Nurjanov hám G.Sayımovalardıń «Dramalıq |
|
|
|
||||||
poemada qaharman xarakterin jasawdıń ózgesheligi |
|
|
|
||||||
(J.Izbasqanovtıń «Qamal» hám N. Tóreshovanıń «Tutqın» |
|
|
|
||||||
poemaları mısalında)», Q.Orazımbetovtıń «Tereń talǵamlı |
|
|
|
||||||
poeziya (N.Tóreshova haqqında)», H.Ótemuratovanıń «Nabira |
|
|
|||||||
Tóreshovanıń shayırlıq stili», G.Sayımovanıń «Sońǵı |
|
|
|
||||||
poemalarımızdıń |
|
geypara |
kórkemlik |
ózgeshelikleri», |
|
||||
G.Turdıshovanıń «Xalqımnıń júregine nur bolıp taraǵayman |
|
|
|
||||||
(N.Tóreshova haqqında)», K.Allambergenovtıń «Shayıranıń |
|
|
|
||||||
epikalıq |
|
poeziyasınıń |
|
ózgesheligi», |
J.Esenovtıń |
|
|||
"Haqıyqatshıl, ruwxı tereń sóz marjanları ushın (Milliy |
|
|
|
||||||
ǵárezsizlik jıllarındaǵı poeziya haqqında oylar. 1991-1998- |
|
|
|
||||||
jıllar)», Q.Turdıbaevtıń «Lirikada ruhiy ifodaning wziga |
|
|
|
||||||
xosligi», I.Yusupovtıń «Kwklam nafasiday haёtbaxsh sherlar |
|
|
|
||||||
(M.Jumanozarovaning |
«Qalbingizda |
qolgim |
keladi» |
sherlar |
|||||
twplamiga kirish swz)», P.Nurjanovtıń «Shayırdıń ishki erkinligi haqqında oylar», «Baxt qwshiday qwnǵim keladi», «Aq
34
saǵımlar»daǵı mártlik ruwxı», «Qalbimda oy, quёshim kwldi (Shoira Minayxon Jumanazarova ijodiga bir nazar)», Q.Ilyasovanıń
«Mıń dártime suwsın boldı sózleriń», G.Embergenovanıń |
|
|||
«Ádebiyatımızdıń jarasıqlı gúlleri («Bes gúl» toplamı |
|
|||
haqqında)», Q.Jumaǵalievanıń «Dáwir nápesinen ruwxlanıp», |
|
|||
B.Zivarovanıń «Sezimtal lirika iyeleri» sıyaqlı ilimiy hám |
|
|||
ádebiy sın maqalalarda shayıra qızlar poeziyası hár tárepleme |
|
|||
bahaların aladı. Olarda shayıra qızlar poeziyasınıń ideyalık, |
|
|||
tematikalıq baǵdarları, turmıs shınlıǵın súwretlewdegi ózine |
|
|||
tán ózgeshelikleri, janrlıq kóp túrliligi, kórkemlik belgileri |
|
|||
belgili dárejede sóz boladı. |
|
|
|
|
G.Ibragimova «qızlar poeziyasınıń gózzallıǵı-oqısań, |
|
|||
tıńlasań janıńdı ayırıqsha bir lázzetke bóleydi. Olardıń |
|
|||
sıyúırlı |
kúshi-ǵayrınaǵıs |
|
tilinde, |
oy-sezimlerdiń |
salmaqlılıǵında»10 dep belgilese, |
|
B.Zivarova «qaraqalpaq |
||
ádebiyatında hayal-qızlar lirikasın poeziya maydanındaǵı |
|
|||
gózzallıq, jaratıwshılıq xramı desek asıra siltewshilik |
|
|||
bolmaydı»11 dep júdá joqarı baha beredi. |
|
|
||
Qaraqalpaq |
xalqınıń |
súyikli |
shayırı |
Ózbekstan |
Qaharmanı I.Yusupov ta shayıra qızların poeziyasına húrmet qarap, shayıra M.Jumanazarovanıń ózbek tiline awdarılǵan qosıqlar toplamına jazǵan alǵı sózinde «M.Jumanazarovanın qosıqları sizlerdi ushqır qıyal álemine sharlaydı, kewli mıń bir jamaw, sırtı pútin zamanlaslarımız dártine málham bolıwǵa shaqıradı» dep jazadı
35
Ádebiyatshı G.Esemuratov óz maqalasında poeziyada |
|
||||
hújdan máselesiniń jırlanıwı haqqında sóz ete otırıp bul |
|
|
|||
másele átirapında kóplegen mısallar, faktler, ádebiy tekstlik |
|
||||
materiallardı tallawǵa tartadı. Haqıyqatında, hár qanday |
|
|
|||
dáwirdiń poeziyası, ulıwma adamzat ushın eń baslı nárse - bul |
|
||||
hújdan. Bul hesh qashan siyasat, ideologiya tańlamaytuǵın tema |
|
||||
bolıp esaplanadı. Bul kópshilik jaǵdayda insan ushın jetise |
|
||||
bermeytuǵın |
pazıylet. |
Usı |
másele |
sınshınıń |
durıs |
kórsetkenindey XX ásirdiń sońǵı jıllarında poeziyada batıl |
|
||||
túrde ortaǵa qoyıla basladı. Bunıń sebebi, jámiyetti qayta |
|
||||
qurıw, sońınan bazar ekonomikası dáwirindegi jaratqan |
|
|
|||
«klimatları» bolıwı múmkin, Maqalada bul máseleniń |
|
|
|||
sáwleleniwi shayıra qızlardan N.Tóreshova hám |
|
|
|||
M.Jumanazarova tvorchestvosı mısalında da hár tárepleme |
|
||||
talqıǵa tartıladı. |
|
|
|
|
|
Sınshı |
N.Tóreshovanıń |
|
tómendegi qatarları |
arqalı |
|
hújdannıń «jetispewshiligin» tásirli jetkere alǵanlıǵın kórsetken:
Muz. Muz. Muz…
Maǵan tutqan gúlleri de muz,
Maǵan sozǵan qolları da muz.
*************************
Qattı tońdım,
Qaltırawdaman.
Jıllılıq tappay átirapımnan…
Kúlkilerim muz…
Dúnyanı qorshaǵan mına muzlıqtan,
Men de muzǵa aylanbaqtaman.
36
Bul qatarlarda lirik qaharman "Ómirden túygenlerin bólisiw ushın dártles, pikirles adamlardı izleydi, biraq taba almaydı", sebebi olardıń barlıq háreketleri de jalǵan, júzeki yamasa
qosıq qatarlarındaǵı "muz" sıyaqlı. Ádette bunday qosıqlar awqamlıqdáwirde kommunistlik ideologiya kóz qarasınan
"pessimizm" sıpatında qaralanıp, qatań sınǵa ushırar edi. Demokratiya, ǵárezsizlik ideologiyası bulardan az da bolsa qutqardı hám bul G.Esemuratov orınlı keltirgenindey M.Jumanazarova sıyaqlı márt qızlarımızdıń tómendegidey qatarların tuwǵızdı:
Sonshama ınjıqlıqtan, Tiyesiz kóp jinime, Mártlikke dım ıntıqpan, Urıspań sókkenime. Bunshama kúyinemen: Qızların xan sorasa, Gellesin alǵan xalqım, Bir teńiz qurıǵansha, Ǵáplette qalǵan xalqım
"Kemlik, dárt, árman telegey teńizdey ashshı haqıyqatlıq qamırday qarısıp berilip turǵan joq pa?!"12
Sınshı G.Esemuratova shayırlar poeziyasınan haqıyqıy
"hújdan shaqırıǵı" bolıp jańlaytuǵın qatarlardı dál tańlaydı hám shayırlar poeziyasındaǵı batıllıqtı, ótkirlikti ashıp beredi:
Óldi, sup-sulıw ármanlar óldi, Óldi, ahdıw-paymanlar óldi,
1
2 Sonda…
37
|
Óldi hújdan, iyman hám óldi, |
|
||||
|
Bilmedim kim qay jerge kómdi. |
|
||||
Usı baǵdar sınshı J.Esenovtıń sońǵı jıllardaǵı |
|
|||||
poeziyamızǵa sholıw túrindegi maqalasında da dawam ettirilip, |
|
|||||
onda poetikalıq ónerdegi haqıyqatshıllıq ruwhıy tereńlik |
|
|||||
joqarı |
qoyıladı. |
Bul |
dáwirde |
"…basqa |
shayırlarǵa |
|
salıstırǵanda da I.Yusupov, X.Dáwletnazarov, B.Genjemuratov, |
|
|||||
N.Tóreshova, M.Jumanazarova, O.Sátbaev h.t.b. bazar |
|
|||||
ekonomikası jıllarınıń qıyınshılıqları hám ruwhıy- |
|
|||||
morallıq qarama-qarsılıqların hadallıq penen jasırmastan ashıq |
|
|||||
túrde hám kúyinip otırıp jazdı" , deydi. |
13 |
|
|
|||
|
|
|
||||
Sınshılarımızdıń durıs aytqanınday sońǵı dáwirde: |
|
|||||
"Poeziyanıń tek tematikalıq, ideyalıq baǵıtı ózgerip |
|
|||||
qalmastan, shayırlardıń pikirdi beriw usılı, forması da ózgerdi. |
|
|||||
Xalıqtıń tariyxına oy juwırtıw, ol haqqında gúyzeliske túsiw, |
|
|||||
usı arqalı adamlarda óz ótmishin qásterlew sezimlerin payda |
|
|||||
etiwge baǵıshlanǵan shıǵarmalardı kóplegen jas shayırlar |
|
|||||
dóretpekte". "…Batıllıq shayır M.Jumanazarovanıń kóp ǵana |
|
|||||
dóretpelerine tán" "…Shayıranıń pikirleri tirdiń oǵınday |
|
|||||
qadawshılıq kúshke iye. Burınları hesh kim ayta almaǵan |
|
|||||
pikirlerdi batıl ayta alıw, adamlardıń sezimlerine túrtki salıw, |
|
|||||
usı arqalı biypárwalıqqa kóz basıw - bular oqıwshı |
|
|||||
qáwiminiń shayırǵa degen húrmetin arttıratuǵın belgiler…"14 |
|
|||||
…90-jıllar |
poeziyası… |
|
|
shayırlardıń |
poetikalıq |
|
izlenisleri…Shayırlar jazıp atır, lekin sınshılar olardıń dóretpelerin óz waqtında bahalap úlgere almay atır…"Begligińdi buzba sen!" dep aqsaqal shayır I.Yusupov
1
1
4 Sonda…
38
qálem terbese, "Ashıq bolmaǵan kim bar?!" dep talantlı qálem
iyesi X.Dáwletnazarov oqıwshını yoshlandıradı, N.Tóreshova
"Ózińnen" dep húkim shıǵarsa, "Álwidaǵ aytpayman, muhabbat!" dep M.Jumanazarova álemge jar saladı, O.Sátbaev
"Ay sıǵalaydı", "Dóńbekshigen dúnyasań" dep oylarǵa talsa, G.Nurlepesova "Qaylardasız, gúmis bulaqlar!?" dep soraw
taslaydı. Marhum shayır qız N.Tileovanıń "Aytarım bar" |
|
|
|||
toplamın qolıma uslap otırıp, ózimniń ilimpaz ekenligimdi de, |
|
||||
oqıwshı ekenligimdi de umıtaman, kóz jaslarım muqabaǵa |
|
|
|||
tamadı. |
Saqlań |
shayırlardı!-dep |
|
buyrıq |
bergim |
keledi…""Qádirleń |
shayırlardı!"-dep |
|
jalınsam |
||
deymen…Olarǵa qosılıp árman etemen"15 |
|
|
|
||
Ádebiyatshı-sınshınıń bul jerde bir sózin de ózgertip |
|
|
|||
yamasa sóz benen túsindirip, oǵan qılapılıq etiwge bolmaydı. |
|
||||
Onı hár tárepleme ózlestirip bergennen tap usılay óz sózleri |
|
||||
menen alǵan maqul. Sebebi, bunda janlı energiya, ayrıqsha |
|
||||
temparamentlilik bar. |
|
|
|
|
|
Sınshı H.Ótemuratovanıń bul maqalasında ǵárezsizlik |
|
||||
dáwirindegi shayırlar poeziyasınıń rawajlanıw baǵdarları |
|
|
|||
úyrenilip, ádebiyat tariyxında: "XX ásirdiń 90-jılları…Hesh bir |
|
||||
jıllarǵa usamaǵan máwritler…Bir-birinen ózgeshe, hár biri óz |
|
||||
sózine iye qálem iyeleri…T.Sársenbaev, J.Izbasqanov, Sh.Ayapov, |
|
||||
S.Ibragimov, Á.Ótepbergenov, P.Mırzabaeva…Olardıń hár |
|
||||
biriniń |
dóretiwshiligin |
arnawlı |
úyreniw |
zárúr", |
-dep |
ádebiyattanıw ilimi aldında turǵan wazıypalardı belgileydi.
1
39
P.Nurjanovtıń "Shayırdıń ishki erkinligi haqqında oylar"16 |
|
|||
degen maqalasındaǵı M.Jumanazarovanıń poeziyası haqqında |
|
|||
pikirleri de qızıǵarlı hám tásirli shıqqan |
|
|
||
Ádebiyatshı T.Mámbetniyazovtıń “Qosıqları kewillerdi |
|
|||
terbeydi”17 |
maqalası |
shayır |
N.Tóreshovanıń |
pútin |
dóretiwshiligine arnaladı. Maqalada avtordıń ǵárezsizlik jıllarında jazılǵan “Qızım-aw” (“Ámiwdárya” 1992, № 6-7),
“Tutqın” (“Erkin Qaraqalpaqstan” 1993, 11-dekabr, keyin bul eki poema 1994-jılı “Ózińnen” toplamına kirgiziledi) poemaları
da keń tallanadı.
Avtor “Qızım-aw” poemasın “lirikalıq poema, onda
syujetten góre sezim basım” dep janrlıq ózgesheligin durıs anıqlaydı. Sebebi, poemada lirikalıq qaharmannıń ishki sezimleri, tolǵanısları beriledi. Sezimlerge túrtki bolǵan kishkene syujetlik waqıya bayanlanadı. Maqalada poemanıń qısqasha mazmunı aytıladı: “Jigit bir “sulıwǵa” úylenedi, xojalıq boladı, kúnler óte beredi. Aradan waqıt ótedi, qızlı boladı. Biraq, úydegi jaǵdaydıń qalay keship atırǵanın, súyiklisiniń qılıqların kesh biledi. Onıń buzıq jolǵa
túskenin basqalardan esitedi, oǵan itibar bermeydi, eń keyininde óz kózi menen kóredi, bul azapqa shıdamaǵan jigit nekeni
buzıwǵa májbúr boladı” . |
18 |
|
|
Al, poemadaǵı lirikalıq qásiyetlerdiń basımlıǵın, |
|
lirizmniń kúshliligin lirikalıq qaharmanlardıń ishki sezimleri, terbenisleri menen suwǵarılǵan qatarlardan úzindiler keltiriw arqalı dálilleydi. Bunda lirikalıq qaharmannıń ishki sezimleri
1
1
1
40