MD hám PQJ / Ǵárezsizlik jıllarında qaraqalpaq hayal qızlar poeziyası
.pdfI BAP
Ǵárezsizlik jıllarındaǵı hayal-qızlar poeziyasınıń ideya-
tematikası
1.1. Hayal-qızlar poeziyasınıń ideyalıq hám tematikalıq
|
|
|
baǵdarları |
|
|
|
Ǵárezsizlik |
dáwiri |
– |
qaraqalpaq |
ádebiyatınıń |
||
rawajlanıwında jańa basqısh boldı. Kórkem ádebiyat |
|
|
||||
jámiyetlik sananıń bir forması sıpatında jámiyetimizde júz |
|
|||||
bergen siyasiy ózgerislerdi jedel sáwlelendiriwi menen |
|
|||||
ózgeshelenedi. Ásirese, jámiyetlik turmısqa |
|
jedel qatnas |
||||
kórkem ádebiyattıń poeziya tarawında kúshli seziledi. |
|
|||||
Poeziyalıq shıǵarmalarda xalqımız basıp ótken tariyxıy |
|
|||||
dáwirler, tariyxıy tulǵalardıń obrazın súwretlew, qáhárli |
|
|||||
urıs jıllarınıń qıyınshılıqları, urıs dáwirinde elinen |
|
|
||||
ayırılǵan adamlar táǵdirin, házirgi dúnyalıq jaǵdayǵa |
|
|
||||
sınshıllıq oy-pikirler, búgingi bazar ekonomikası jaǵdayınıń |
|
|||||
insan sanasına tásiri, insap hám qánáát, hújdan, adamgershilik |
|
|||||
h.t.b gumanistlik problemalardı, |
|
ekologiyalıq jaǵday hám |
||||
onıń aqıbetinde kelip shıqqan mashqalalardı súwretlew |
|
|||||
tiykarǵÍ baǵdar boldı. Bul dáwirde I.Yusupovtıń “Beglińdi |
|
|||||
buzba sen” (1995), «Búlbil uyası» (1997), «Ómir saǵan |
|
|||||
ashıqpan» (1999), «Hár qimniń óz zamanı bar» (2004), |
|
|||||
N.Tóreshovanıń “Periyzat”, “Ózińnen”, M.Jumanazarovanıń |
|
|||||
“Elim |
dep |
eńiremeseń” |
|
(1992), |
Á.Ótepbergenovtıń |
|
“Bulaqlar” (1991), “Dúnya bir ájayıp jaydur” (1993), “Eger kewlimdi xosh y” (1997), “Allańdı umıtpa” (1997), “Dozaq ishinde” (1993), X.Dáwletnazarovtıń “Dos bolıw hámmeniń qolınan kelmes” (1994), “Xosh qal, jaslıǵım” (1993),
11
T.Qabulovtıń “Pándiw násiyat” (1995), W.Sátbaevtıń “Ay |
|
||||
sıǵalaydı” (1992), B.Qayıpnazarovtıń “Tań gúli” (1995), |
|
||||
T.Sársenbaevtıń |
“Tańırqant”, |
R.Ernashevanıń |
“Bile- |
||
bilgenge”, (1992), |
N.Ametovtıń |
“Dáwran” |
(1995), |
||
B.Genjemuratovtıń “Oq qadalǵan ay” (1997), J.Izbasqanovtıń |
|
||||
saylandı shıǵarmalar toplamı, K.Karimov, J.Óteniyazov, |
|
||||
Á.Ájiniyazov, S.Niyetullaev hám t.b. shayırlardıń qosıqlar |
|
||||
toplamı baspadan shıqtı. Sonday-aq, “Ámiwdárya” jurnalı, |
|
||||
respublikalıq «Erkin Qaraqalpaqstan», «Qaraqalpaqstan jasları», |
|
||||
«Ustaz jolı», «Qaraqalpaq ádebiyatı» gazetalarında dáwir menen |
|
||||
hám nápes bolǵan bir qansha poeziyalıq shıǵarmalar |
|
||||
járiyalandı. |
|
|
|
|
|
Haqıyqatında ǵárezsizlik qosıqları – jańa dáwir jırı. |
|
||||
XX ásirdiń 80-jıllarındaǵı járiyalılıqtan soń basqa bir |
|
||||
muqamǵa dónip “dáwirdiń, zamannıń gárdishi” basqa |
|
||||
tamanlarǵa dónip baratırǵan dáwirdiń poeziyası, shayırlardıń |
|
||||
ishki dúnyasın terbendirip, tolǵanısqa keltirgen, sezimlerge |
|
||||
qozǵaw salǵan dáwir mashqalası |
|
ǵárezsizlik dáwiri |
|||
poeziyasında anıq sáwlesin tapqan. Ǵárezsizlik dáwirindegi |
|
||||
qaraqalpaq ádebiyatın ideyalıq, tematikalıq, janrlıq, kórkemlik |
|
||||
jaqtan bayıtıwda hayal-qızlar poeziyası da ayrıqsha orın |
|
||||
tutadı. |
Ǵárezsizlik |
dáwirinde |
G.Shamuratovanıń, |
||
N.Tóreshovanıń |
«Periyzat» (1991), |
«Ózińnen» (1994), |
|
||
«Áziyzim» (2009), M.Jumanazarovanıń «Elim dep eńiremesen» |
|
||||
(1992), «Júregimde bir dárt bar» (1993), «Álwidaǵ aytpayman, |
|
||||
muhabbat» (1997), «Qalbingizda qolǵim keladi» (1999), «Ele… |
|
||||
men…» |
(2003), |
«Ketpek |
ushın |
kelgenmen» |
(2011), |
P.Mırzabaevanıń qosıqları «Ámiwdárya» jurnalı (1993, №2,
12
2000, №6, 2003, №3-4, 2007, №4), «Ustaz jolı», «Qaraqalpaqstan jasları» gazetalarında, G.Nurlepesovanıń «Qaydasızlar, gúmis bulaqlar» (1992), «Haslı nashar demeń bizdi, aǵalar» (1994), «Aq saǵımlar» (2011), G.Dáwletova «Seniń dártiń menen jasayman, hayal» (2001), «Hayal ıshqı» (Nókis, 2009), «Qız taxtım»
(2009), Sh.Payzullaevanıń «Soqpaq», «Analardı uran etken xalıqpız»(2000), A.Óteniyazovanıń «Sońǵı japıraqlar»,
«Júreklerde bar bol, muhabbat!» (2002), B.Nurnazarovanıń,
G.Nurımbetovanıń «Erkin ósgan gulman» (2005), «Dardli dunyo nidolari» (2006) qosıqlar toplamları baspadan jarıq kórdi.
Hayal-qızlardıń poeziyalıq shıǵarmalarınıń
tematikalıq baǵdarı da, kórkemlik hám janrlıq qásiyetleri de hár qıylı. Olarda tiykarınan, watan, ǵárezsizlik teması, muhabbat, adamdaǵı hújdan, qánáát, ashkózlik, nápsiqawlıq
qásiyetler, ekologiyalıq mashqalalar, Aral
qaraqalpaqlardıń ótken tariyxıy jolın súwretlew baslı tema bolıp esaplanadı.
Bul dáwir ádebiyatındaǵı hayal-qızlar poeziyası haqqında sóz etkende bir nárse ayrıqsha dıqqattı tartadı. Bul-hayal- qızlar dóretiwshiligindegi xalıq batırlarınıń mártligin jırlaw. Bul haqqında ádebiyatshı ilimpazlarımız da ayrıqsha aytıp ótedi: «…bul hayal-qız shayırlarımızdıń dóretiwshiliginde páklik hám mártlik ırǵaqları basqalarǵa qaraǵanda da ayırqsha bir kóterińki hawaz benen jırlanatuǵını ayqın kózge taslanıp turadı. Haqıyqatında da, bul hayal-qızlarımızdıń poeziyasında tuwılǵan jer táǵdiri ushın tek ǵana kóterińki pafostaǵı patriotizm emes, al shın mánisindegi haq kewillilik
penen bildirilgen oy-pikir júritiwler, milletimizdiń búgingi hám
ideya-
probleması,
13
erteńgi ómirin teren bahalawshılıq, sol oy-sezimlerdiń |
|
|
|||
ámelge asıwı jolındaǵı lirik qaharmanlardıń haqıyqıy |
|
|
|||
mártligi menen pákligi hám sadıqlıǵı, batırlıǵı birden-aq |
|
|
|||
kózge |
taslanadı»1,-dep |
|
N.Tóreshova, |
M.Jumanazarova, |
|
G.Dáwletova, G.Nurlepesovalardı ayrıqsha atap kórsetedi. |
|
|
|||
Haqıyqatında da, N.Tóreshovanıń eń sońǵı «Áziyzim» |
|
|
|||
qosıqlar toplamındaǵı «Seni jırlayman» qosıqlar dúrkinine |
|
|
|||
kiritilgen |
«Ózligimiz |
bar», |
«Qaraqalpaqstanım |
meniń», |
|
«Ózbekstan palwanlarına», «Aral qızları», |
|
«Babajan» |
|||
qosıqlarında el-xalıq, watan táǵdiri jırlanadı, onıń márt bahadır ul-qızları maqtanısh penen táriyplenedi.
Qaraqalpaq qalpaǵına oylasıp,
Kóp jollardı basıp ótken sıylasıp,
Mıń jıllıǵÍń, eki mıń da gáp emes,
Tamırı jatır massagetke ulasıp,-dep erte ótmish tariyxındaǵı babaları massagetlerdi eske alsa, «Aral qızları» qosıǵında xalıqtıń Tumaris, Gúlayım, Gúlparshın, Kumar analıq, Húrliman baqsı, Jumagúl, Ayımxan Shamuratova sıyaqlı batır, talantlı qızları menen maqtanısh etedi:
Ayta bersem tawsılmaydı táriypiń, Mártlikten quralǵan seniń tariyxıń, Opadarlıq-seniń ismi sháriypiń Ádeplim, názigim, Aral qızları.
Al, «qálemin xalıq dárti menen qayraytuǵın» (I.Yusupov) shayıra M.Jumanazarova bolsa, atları tariyxta qalǵan Ormanbet biy, Orazan batır, Asan atalıq, Amangeldi, Aydos biy, Ernazar biy, Jiyen jıraw, Ájiniyaz hám Berdaq shayırlardıń obrazların
1 Paxratdinov Á., Allambergenov K., Bekbergenova M. XX ásir qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı. _Nókis, «Qaraqalpaqstan», 2011, 359-bet
14
jaratıw arqalı, xalıqtıń arzıw ármanların, tilek-oyların |
|
|
|||
sáwlelendiriwge erisedi. Shayıranıń «Ernazar alakóz benen |
|
|
|||
ruwxıy sáwbet», «Men alakózdi kórdim túsimde», «Ernazar |
|
|
|||
alakózdiń páriyadı», «Bardur», «Elim degen erlerime» h.t.b |
|
|
|||
qosıqlarında el-jurt ushın jan bergen hám táriypin jırlaǵan |
|
|
|||
tariyxıy |
tulǵalar |
maqtanısh |
penen |
tilge |
alınadı. |
M.Jumanazarovanıń bul tariyxıy tulǵalar xaqqındaǵı qosıqları |
|
||||
óziniń stillik hám janrlıq, kórkemlik belgileri menen |
|
|
|||
ózgeshelenedi. Mısalı, xalıq batırları haqqında jazılǵan |
|
|
|||
qosıqları, kóbinese, tolǵaw janrın eske túsirse, shayırlar |
|
|
|||
haqqındaǵÍ qosıqları termelerge jaqın keledi. |
|
|
|
||
|
Ǵárezsiz , erkin el bolmay, |
|
|
|
|
|
Íǵbalıń seniń ashılmas, |
|
|
|
|
|
A ltawdıń awzı bir bolmay, |
|
|
|
|
|
Mereke menen meyliste, |
|
|
|
|
|
At jılawıń tutılmas, |
|
|
|
|
|
Áy, xalqım-ay, xalqım-ay, |
|
|
|
|
|
Eski dártim qozǵaldı. |
|
|
|
|
|
|
(«Ernazar Alakózdin páriyadı») |
|||
M.Jumanazarovanıń |
«Qaydasań, |
haqıyqatlıq», |
«Seni |
||
izleymen», «Bolmas», «Bezdim yalǵan isinen», «Tárk etip ǵaz hám quwıń», «Usınday bir xalıq bar», «Ǵarezsizlik haqqında,
«Janǵa battı», «Ele men…», «Korabller qálgan qırda qayırlap»,
«Qásterlep saqlanlar bir-birińizdi» «Sadaǵan keteyin xor bolǵan telpek», G.Dáwletovanıń «Házireti hayal», «Aǵalar», «Beyishten ornıńdı tabasań hayal!», «Máńgidur ullılıq jolı
Berdaqtıń», «Sizdi oqısam», «Men qızıman qaraqalpaq
xalqınıń», «Shaqaman», «Quwat ber sen, wa, Tumaris anajan!»,
15
«Shayır dep atama meni», «Atam oyǵa talar qayıq qasında»,
«Qızıńman», Sh.Payzullaevanıń «Analardı uran etken xalıqpız», «Qırqqız», «Xalqımnıń márt perzentleri bar bolǵay», «Er ediń-aw Ernazar biy», «Dáwir tolǵawı»,
G.Nurlepesovanıń |
«Konstituciya», «Men qosıq jazsam», |
|
||
«Xalqımnıń kewlinde qalǵım keledi», «Watan», «Tuwılǵan |
|
|||
jer», «Seniń ultanıńman, áy, ázizim Watan!», «Ernazar Alakóz |
|
|||
haqqında debdiw», «Ádalat», «Haslı nashar demeń bizdi, |
|
|||
aǵalar!», «Ana jurtım», «Ermen degen erlerime», «Qarakeńniń |
|
|||
qızıman», «Tuwılǵan jer saǵınshı», «Ele talay Maman biyler |
|
|||
tuwılar», A.Óteniyazovanıń «Tilek», «Tuwılǵan jerime», «Ana |
|
|||
topıraǵÍm», |
Tawsılmas |
qosıǵım |
ózińseń |
Watan!» |
qosıqları patriotizm, mártlik ruwxında jazılǵan dóretpeleri esaplanadı.
A.Óteniyazovanıń «Tilek» qosıǵında qaraqalpaq xalqına tán batırlıq, mártlik, hadallıq, joqarı adamgershilik sıyaqlı pazıyletler maqtanısh penen tilge alınadı hám xalıq batırı
Ernazar alakóz usınday aǵla pazıyletler iyesi sıpatında súwretlenedi:
Mártlik hám hadallıq ákeńnen miyras,
Mına el, mına jurt, qılısh amanat,
Qılısh sermelmese qınıńa sıymas,
Qorqaqtıń qolına tússe basar tat!...
Usı emespedi áke miyrası?!
Bahadırlıq, mártlik, shın adamıylıq,
Xalqıń húrmetlese gáptiń ırası,
16
Tek usı emes pe eń úlken sıylıq?!2
Solay etip, ǵárezsizlik dáwirindegi
qızlardıń derlik barlıǵında da mártlikti, páklikti ulıǵlawshı publicistikalıq ruwxtaǵı shıǵarmalar kópshilikti quraydı.
Sonday-aq, shayıralardıń poeziyasında hayal-qızlar teması, analar haqqında qosıqlar ózgeshe túste jırlanadı. Ásirese, bul tema M.Jumanazarova poeziyasında ózgeshe jańlaydı:
Jeti jeńgem jıyılıp,
Jalǵız anam bola almas,
Jarmam barar suyılıp,
Gúlshe jawıp bere almas…
Hámme nársem jeterli,
Iyemen túrli kiyimge,
Kerek emes bári de,
Zar bolǵan soń miyirimge
-degen qatarlarda shayır ananıń mehrin, onıń ullılıǵın sıyqaqı shıqqan qatarlar arqalı táriyplewden bas tartıp, turmıslıq situaciyalardı bir-birine Salıstırıw nátiyjesinde sheber jetkere algan. Shayırdıń jáne bir «Anajan» dep atalǵan qosıǵÍnda da biz óz-ózin tákirarlamay-aq, ananıń
ullılıǵın túsindirip beriwge erisken:
-Tólewi joq qarız ne? Bir danıshpan Soraptı jurtınan,
Ata-ananıń mehri,
Perzentke bergen,
2 Óteniyazova A. Júreklerde bar bol, muhabbat!. -Nókis, «Qaraqalpaqstan», 2002, 9-bet. (Keyingi m?sallar da us? kitaptan al?nad?)
17
Tólewsiz eken.
Esitip hayran boldım,
Kelise almay,
Ne sebep bulay…
Biraq…
Anamnıń mehrin
Qaytara almadım. Birinshi ayıbım, Mehrinen qashtım, Ózgeni súyip Bawırıma bastım.
…Soń perzent kórdim,
Bárshe mehrimdi soǵan berdim,
Analıq mehir ne?
Sonda sezdim… (112-bet)
N.Tóreshova poeziyasın da dıqqat penen oqıp otırsań analıq mehirdi, hayal-qızlarǵa tán bolǵan kózqaraslardı ayqın seziwge boladı. Bunday dewimizdiń mánisi, hayal-qızlar qaysı kásiptiń iyesi bolıwına qaramastan báribir analar. Sonlıqtan olar bul dúnyada bolıp atırǵan qubılıslardı analıq sezim
menen qabıllap, analıq mehri menen olardı bahalay beredi. Bul haqqında professor Q.Orazımbetov bılay jazadı: «Nábiyranıń qosıqlarına da usı analıq sezimniń ótkenligin bayqaw qıyın emes:
Uyqıla janım, uyqıla gúlim, túnler boyı kóz ilmeyin, Jigerbentim, uyqıla nurım, baxtıń ushın kóz ilmeyin.
Kirpiklerim nayza bolsın saǵan dóngen qáwip-qáterge, Seniń kúlkiń, parlap turǵan jaqtıń ushın kóz ilmeyin.
18
Mine, ananıń perzentke degen eń muqaddes, eń ilaxiy |
|
||
kózqarası, oǵan bolǵan sezimleri. Ana bolmay turıp ana qalbin |
|
||
beriw múmkin emes. Solay eken, Nábiyranıń perzentke qarata |
|
||
«kirpiklerim nayza bolsın saǵan dóngen qáwip-qáterge» dep ayta |
|
||
alıwı túsinikli hám ol tábiyiy shıqqan»3. |
|
|
|
Al, A.Óteniyazova poeziyasında |
ananıń |
perzentke |
|
muhabbatın perzent-ómir jalǵası mazmunındaǵÍ filosofiyalıq |
|
||
qatarlar arqalı beredi. Insan ómirindegi eń ullı nárse-perzent |
|
||
ekkenligin shayır tómendegishe túsindiredi: |
|
|
|
|
«Marhumnıń ólgeni anıq bolsa da, |
|
|
|
Artında baratır edi balası, |
|
|
|
Sum ájel ákege pánje salsa da, |
|
|
|
Perzenti ómiriniń bolar jalǵası! |
|
|
|
|
(«Ómir jalǵası», 13-bet). |
|
Al, jáne bir qosıǵında «perzent-ómir miywesi», «insan |
|
||
baylıǵı» dep ananıń perzentke mehriniń sheksiz ekenligin |
|
||
tereń mazmunlı qatarlar arqalı beredi: |
|
|
|
|
Durıs, kózimdegi gáwharım olar, |
|
|
|
Arttırǵan baylıǵım, ómirim miywesi, |
|
|
|
Dúnyada insannan ne nárse qalar, |
|
|
|
Perzent sol miyrastıń altın túymesi (24-bet) |
|
|
Al, Sh.Payzullaevanıń «Dártińdi maǵan ber anajan», |
|
||
G.Dáwletovanıń |
«Beyishten ornıńdı tabasań hayal!», |
|
|
«Házireti hayal», «Áziyzim ana», «Ana ǵaz tuwralı ballada», «Ne |
|
||
qılıp júripsiz balajanlarım?», |
«Analıq taxtımda», «Ana», |
||
G.Nurlepesovanıń «Qızlarım meniń», «Uzatılıp baratır |
|
||
qızım», «Qızlarımdı qızǵanaman», «Anamdı ańsaǵanda», |
|
||
3 |
|
|
|
19
«Qızlar» qosıqlarında avtobiografiyalıq sıpatlar basım bolsa da, analarǵa tán xarakterli belgilerdi sáwlelendiriwi menen áhmiyetli.
G.Dáwletova ulıwma alǵanda hayal-qızlar psixologiyasın, eń aldı menen olardıń gózzal muhabbat sezimlerin, mehribanlıq sezimlerin tereń jırlay alatuǵın qálem iyesi sıpatında óz danalıǵı menen kózge túspekte. Solardıń biri
onıń «Sarısha Ayımnıń monologı» atlı qosıǵı bolıp esaplanadı. Onda mınanday qatarlar bar:
Geyde taqır jerden bálent taw shıqtı, Buqqı taslap merez shóptey jaw shıqtı, Kól joq jerde nárete, ya aw shıqtı Árman jollarına taslap qurıqtı.
Qamıs qıyǵanınan más emes kózim,
Ayamawız boldı saratan jazım,
Túlkige jem boldı ushıraǵan bazım,
Qálbim meniń qırıq bir jamaw bolıptı.
Mine bunday qatarlar arqalı oqıwshılar biziń milliy
tarıyxımızǵa tiyisli bolǵan kóplegen tragediyalıq dáwirlerdi kóz aldına ayqın elesletip, soǵan qosımsha xalıq tiliniń eskirip baratırǵan, nárete, ayamawız, saratan, baz hám taǵı basqa sıyaqlı istorizmleri menen de tanıs bolıp, olardı biliwge qushtarlıq oyatıp, óz pikir dúnyası menen milliyligin de tereńlestirip baradı desek qátelespeymiz.
Gúlistan Dáwletovanıń hayal-qızlar júregin sezinip otırıp dóretken mınanday qosıq qatarları da óz ótkirligi,
ideyalıq, estetikalıq sıpatları menen ayrıqshalanadı. Mısalı:
20