Ádebiy terminler

Mısalı, talantlı shayır T.Mátmuratovtıń ―Jabanım, jasıl dalam‖, ―Aral sazları‖, ―Kúnshıǵıs muqamları‖ dúrkinleri bar. Bul dúrkinlerge kirgizilgen shıǵarmalar janrlıq hám stillik jaqtan da bir-biri menen tıǵız baylanıslı. Jáne usı jerde atap ótetugın nárse, cikl yamasa dúrkinler ilimiy hám ádebiy-sın maqalalarda da bolıwı múmkin. Mısalı, Q.Maqsetovtıń ―Folklor hám ádebiyat‖ atlı kitabında usı máselege baylanıslı bir neshe maqalalar dúrkinge birigip tur dewge boladı.

EVFEMIZM. (Grek tilinen eypehemeo – jaqsı sóyleymen mánisinde). Kórkem shıǵarmada esiter kulaqqa jaǵımsızlaw, qolaysızlaw bolatuǵın sózlerdi basqa sózler menen almastırıwshı stilistikalıq usıl. Mısalı, tuwdı-kóz jardı, óldiqaytıs boldı yamasa dúnyadan ótti, ákesi-papası t.b.

EKSPOZICIYA. (Latınsha expositio – túsindiriw degen maniste). Kórkem shıǵarma syujeti hám kompoziсiyasınıń ayrıqsha bir bólimi, onıń jarılmas komponenti. Ekspoziсiyada waqıyalar hám qaharmanlar háreket etiwshi orınlar, olardı qáliplestiriwshi shárayatlar, soсialjámiyetlik jaǵdaylar súwretlenedi. Biraq olardı qaysı shıǵarmalarda qaysı orınlarda beriw janrdıń hám jazıwshınıń óz múmkinshiliklerine baylanıslı. Mısalı, novellada kaxarmanlar menen waqıyalar kóbinshe konkret bir jerde háreket e tetuǵın bolǵanlıqtan ekspoziсiya qısqahám anıq bolıwı múmkin.

ELEGIYA, MUŃLÍ QOSÍQ. (Grekshe elegos –shaǵım sózinen). Qaharmannıń ishki kewil kúyin tereńnen sáwlelendiriwshi lirik poeziyanıń bir túri. Ol óziniń dáslepki shıǵısı jaǵınan oǵırı keń ideyalıq hám tematikalıq, janrlıq múmkinshilikke iye bolsa da al sońǵı waqıtları elegiyalar tek ǵana jeke ishki keshirimlerdi súwretlew menen shegaralanıp qaldı. Elegiyalıq shıǵarmalarda oǵırı qayǵılı jaǵdaylar, filosofiyalıq oylar hám qaharmanlardıń keshirgen azap-aqıbetlerin beriw kúsheydi. Orıs ádebiyatında N.Karamzin, K.Batyushkov, V.Jukovskiy, A.Pushkin, M.Lermontovlar usınday mazmundaǵı elegiyalıq shıǵarmalar dóretti. Kúnxojanıń ―Shopanlar‖, ―Jaylawım‖ shıǵarmaları da elegiya delinbekte.

EPITET. (grekshe epitophios –anıqlaw manisinde) zat hám qubılıslardıń sapasın, sıpatın ayqınlastırıw ushın alınǵan sıpatlawshı sóz. Epitet kórkem súwretlewdiń eń jiyi qollanılatuǵın túri, ol arqalı jazıwshı-shayırlar kaharmannıń yamasa qubılıstıń eń birden kózge túserlik aykın belgisin atap kórsetedi, solay etip, onı kózge ayqınıraq etip elesletedi.

Bálent shıń basların ańsasa tarlanTalmas kanatları kókte sharq urar Qayda baǵlar gózzal tawıs taranǵan Qayda qaldı kókti súzgen minarlar

(SH.Seyitov)

ESTETIKALÍQ IDEAL. Kórkem ónerge baylanıslı qollanılatuǵın estetikalıq termin. Ideal grekshe ideya sózinen alınǵan bolıp, túsinik degen mánisti beredi. Idealdıń bir neshe túrleri bar. Mısalı, jámiyetlik ideal, etikalıq ideal, h.b. Kórkem ádebyatta jaratılǵan obrazlar estetikalıq ideal menen tıǵız baylanıslı. Hár bir jazıwshı óz shıǵarmaların belgili bir ideal tiykarında dóretedi. Ol ózi tańlaǵan obrazdı, yamasa turmıs shınlıǵın tek qatań tariyxıy zańlılıqta emes, al gózzallıq zańlılıǵınanda kelip shıǵıp súwretleydi. Ápiwaylastırıp aytqanda, estetikalıq ideal – bul jazıwshınıń gózzallıq haqqındaǵı arzıwármanı, tilegi. Ol unamlı qaharmanlar obrazlarında kórinedi. Mısalı, ―Ǵárip ashıq‖ dástanında Ǵárip penen Shahsánem arasındaǵı hadal hám sadıq muhabbat estetikalıq idealdıń kórinisi dese boladı, basqasha aytqanda, Ǵárip hám Shahsánem, Romeo hám Djuletta (Shekspirdiń usı attaǵı tragediyasınıń qaxarmanları) shın muhabbattıń idealı bolıp esaplanadı.

Ájiniyazdıń estetikalıq idealı táni de sulıw, janı da sulıw, jılwa-nazǵa bay gózzal hayal súwretinde beriledi.

Berdaqtıń shıǵarmalarında xalıqtıń márti, ar-namısı, erkinligi ushın janın pidá etetuǵın azamat hám batır jigitlerdiń obrazları jaratılǵan (―Xalıq ushın‖, ―Amangeldi‖, ―Ernazar biy‖ shıǵarmalarında). Bular naǵız ideal obrazlar.

Juwmaqlap aytqanda, estetikalıq ideal jazıwshınıń arzıw-ármanları, tilekleri, jámiyetlik, estetikalıq kózqarasları menen tıǵız baylanıslı.

Estetikalıq ideal tariyxıy, jámiyetlik shárayatlar menen tıǵız baylanısta qáliplesedi hám rawajlanadı.

- 61 -