Ádebiy terminler
.pdfádebiyatlarında áhmiyetli orın iyelegen hám ol arnawlı pán retinde oqıtılǵan. Biraq biziń dáwirimizde sırtı sulıw, mánisi sayız teńewlerge tolı shıǵarmalar ritorikalıq dóretpeler retinde unamsız túsinikti ańlatadı.
RITORIKALÍQ SORAW. Kórkem shıǵarmalarda soraw gáp túrinde qurılǵan, biraq juwap talap etlmeytuǵın sintaksislik usıl. Ádette, ádebiyattıń barlıq janrlarında da ritorikalıq sorawlar jazıwshılar tárepinen shıǵarmanıń tasirliligin, ideyalıq ótkirlilikti kúsheytiw ushın jedel qollanıladı. Mısalı,
Xanlardıń dáwirinde saǵan Jetip pe edi san qaraqalpaq?!San túweli bolǵan joq pa?!
Óz úyiń-zindan qaraqalpaq?! (S.Májitov).
ROMAN. (Franсuzsha roman daslep roman túrlerinde jazılǵan shıǵarma degen mániste). Jámiyetlik turmıs waqıyaların epikalıq masshtabta ashıp súwretleytuǵın prozanıń iri janrlıq túri. Bul janr óziniń kótergen máseleleri jaǵınan da, turmıstı qamtıw masshtabı menen de bir neshe gúrriń hám povestlerdiń wazıypasın bir waqıt ishinde atqara aladı, sonıń ushın da ol oǵırı quramalı hám qospalı, bir neshe janrlardı óziniń boyına sińirgen sentitikalıq sıpatqa iye. Usınday qásiyetleri menen de ol realistlik prozanıń, ulıwma milliy ádbiyattıń jetilisken janrı bolıp esaplanadı. Belinskiydiń durıs kórsetkenindey, roman bul xalıqtıń joqarı rawajlanǵanlıǵınıń belgisi.
Romannıń payda bolıwı ertedegi grek ádebiyatına tiyisli hám ol tikkeley Apuleydiń ―Altın eshek‖ dep atalǵan shıǵarması menen baylanıslı. Al orta ásirlerde bolsa rıсarlıq romanlar júzege keldi hám olarda tiykarınan rıсarlardıń óz súygiligine qosılıw jollarındaǵı uzaq atlanıslardaǵı erlik isleri sáwlelendirildi. Oyanıw dáwirine kelip Servantestiń ―Don-Kixot‖, F.Rableniń ―Gargantyura hám Pantagryuel‖ shıǵarmaları realistlik romanǵa tiykar saldı. XIX ásirdegi orıs ádebiyatı bul janrdıń rawajlanıwında ayrıqsha orın tuttı. Ataqlı orıs jazıwshısı Pushkin, Gogol, N.G.Chernıshevskiy, L.Tolstoy, A.Gerсenler, Batıs Evropa ádebiyatında bolsa Balzak, Dikkens, Tekkerey sıyaqlı úlken sóz zergerleri ózleriniń bir neshe keń masshtablı romanların dóretti.
Qaraqalpaq ádebiyatında roman janrı milliy folklorlıq shıǵarmalar - hár qıylı dástanlardaǵı, klassikalıq ádebyattaǵı liro-epikalıq dóretpelerdegi dástúrlerge iye bolsa da, al shın mánisinde ol biziń ásirimizde, XX ásirdiń 50-jıllarınıń aqırında qáliplesti hám rawajlanıw jolına tústi. 1958-jılı qaraqalpaq prozasında dáslepki romanlar A.Begimovtıń ―Balıqshınıń qızı‖, J.Aymurzaevtıń ―Ámiwdárya boyında‖ shıǵarmaları járiyalandı. Bul janr sońınan T.Qayıpbergenovtıń ―Sońǵı hújim‖, O.Ayjanovtıń ―Aral qushaǵında‖, K.Sultanovtıń ―Aq dárya‖ romanları menen tolıstı. Sonıń menen birge qaraqalpaq prozası házir romannıń bir neshe roman diologiya (T. Qayıpbergenovtıń ―Qaraqalpaq qızı‖), roman trilogiya (T. Qayıpbergenovtıń ―Qaraqalpaq dástanı‖) hám roman epopiya (SH.Seytovtıń ―Xalqabad‖, K.Mámbetovtıń ―Posqan el‖) sıyaqlı birneshe túrleri menen jáne de bayıdı, súwretlew múmkinshilikleri keńeydi, onıń sheberligi kem-kem ósip barmaqta. Bulardıń barlıǵı milliy dástúrler menen birge pútkil dúnya ádebiyatınıń roman dóretiwdegi tájiriybeleriniń birikpesinen (―sintezinen‖) payda bolǵan qaraqalpaq ádebiyatınıń janrlıq rawajlanıwındaǵı jańa ózgeshelikler bolıp esaplanadı.
ROMANS. Muhabbat temasında jazılǵan hám nama menen aytılatuǵın kishkene lirikalıq qosıqlar. Romans ataması hám túsinigi dáslep roman tillerindegi xalıqlardan kelip shıǵıp, ol muhabbat qosıqların basqa kitabiy shıǵarmalardan ajıratıp kórsetiw ushın qollanılǵan. Bir waqıtları túrli xalıqlar
ádebiyatında epikalıq mazmundaǵı uzaq qosıqlar da, rıсarlar haqqındaǵı poemalar da, muhabbat shıǵarmaları da romans dep júrgizilgen. Al soń XIX ásirge kelip rus poeziyası hám muzıkasınıń ataqlı wákilleri romansqa ayrıqsha máni berdi, oǵan siyasiy hám soсiallıq kúsh baǵıshlaydı. Pushkin, Lermontov, Tyutchev, Nekrasov, Fet, Esenin, Isakovskiyler ózleriniń eń jaqsı romansların dóretti.
ROMANTIZM. Turmıs haqıyqatlıǵın kóbirek qıyal, fantaziyaǵa tiykarlanıp súwretlewi kórkem metod. Realistlik kórkem metod turmıs shınlıǵın rasgóy, turmıstıń ózindegidey etip súwretlese, al romantikalıq metod ómir shınlıǵın jazıwshı ármanı hám maqset-tileklerine baylanıslı ulıwmaxalıqlıq máp tiykarında ulǵaytıp, bórttirip, oqıwshılar sonnan úlgi alarlıqtay etip ashıp kórsetedi. Romantizm usı waqıtqa shekem óziniń tutqan baǵıtına qaray e ki túrge progressiv romantzm hám reakсion romantizm dep bólinip
- 51 -
kelinbekte. Alǵa ilgerilewshi, keleshektegi jaqsı kúnlerdi árman etiwshi romantizm ózleri menen bir eń jaqsı progressiv ideyalardı alıp júredi. Mısalı, M.Gorkiydiń ―Izergil kempir‖, ―Suńqar haqqında‖ qosıq shıǵarmaları progressiv romantizmniń eń jaqsı úlgisi sıpatında bahalanbaqta. Al reakсion romantizmniń shıǵarmalarında bolsa, ótken dáwirdi ańsaw anıǵıraq sezilip qaladı. Orıs ádebiyatında Jukovskiydiń qosıqlarında usınday ruwx kúsh edi. Onda Belinskiy passiv romantizm dep te ataǵan.
Romantikalıq súwretlewler meyli qálegen xalıqlardıń awızeki adebiyatınan da tabılıwı múmkin. Mısalı, Á.Nawayınıń Farhad, Shiyrin, Láyli, Májnún sıyaqlı qaharmanları romantikalıq qaharmanlar. Qaraqalpaq folklorındaǵı qaharmanlardıń da sózsiz túrde romantizm metodına qatnası bar. Bul súwretlew usılı meyli qaysınday dárejede bolsa da, XX ásirdegi biz usı waqıtqa shekem sovet ádebiyatı dep atap kelgen ádebiyatqa da jat emes ekenligi belgili.
RUBAYÍ. Turmıs haqqındaǵı tawıp aytılǵan tereń filosofiyalıq pikirdi tórt qatarlı qosıq úlgisine sıyǵızıp beretuǵın kórkem súwretlewdiń bir túri. Bul janrlıq túr kóbirek Shıǵıs xalıqlarınıń poeziyasına tán bolıp, onda oy-pikirlerdi oǵırı ıqsham hám ótkir etip jıynaqlap beriw, akıl-násiyat beriwshilik sıpat, geyde astarlı mánilerdiń de kúshliligi anıq kózge taslanadı. Sonıń ushın da olardıń negizinde xalıq qosıqlarındaǵı, tórtliklerdegi, naqıl-maqallardaǵı bay filosofiyalıq turmıslıq oy-pikirlerdiń tereńligi jatadı. Shıǵıs poeziyasında Omar Xayyamnıń shıǵarmaları rubaydıń eń jaqsı úlgisi bolıp tabıladı.
Shıǵıs ádebiyatınıń derlik barlıq klassik wákilleri rubayılar dóretiwge ayrıqsha qızıqqan. Al házirgi qaraqalpaq poeziyasında rubayılardı I.Yusupovtıń dóretiwshilik iskerliginen jiyi ushıratıwımızǵa boladı. Mısalı,
Óz waqtında dúnya bárine jeter Insan paqır azǵa qánáát eter
Dúnya bolǵan sayın nápsi degen iyt Shınjırın julqılap qutırıp keter
Yamas
aTil-bir dárya kewil onıń saǵası Al tis onıń tarnawı ma neǵıp tur
Tek shaynaw emes tistiń bas wazıypasıOl tildi sırtqa shıǵarmay baǵıp tur.
8- LEKCIYA. S, T háriplerinen baslanatuǵın ádebiy terminler tuwralı túsinik
JOBASÍ:
1.S háribinen baslanatuǵın ádebiy terminler tuwralı túsinik.
2.T háribinen baslanatuǵın ádebiy terminler tuwralı túsinik.
SARKAZM. (Grekshe sarkosmos – qıynaw, azar beriw mánsinde). Turmıstaǵı unamsız náselerdi
ótkir túrde mıssqıllap, túyrep súwretlewshi satiralıq usıl. Bunday súwretlew usılında qaharmannıń boyındaǵı unamsız háreketler, sırtqı pishimge tiyisli kórinisler bile-góre mısqıl túrinde bórttirilip, ulǵaytıp ta kórsetiledi hám onda sınaw, minew úlken áhmiyetke iye. Usılar arqalı oqıwshı olarǵa kúlmegen menen jerkenish sezimleri oyanadı. Sarkazmlik súwretlewler ádebiyattıń barlıq janrlarında da ushırasa beredi. Mısalı, Berdaqtıń ―Zamanda‖, ―Bıyıl‖, Ótesh ayırdıń ―Shermende‖ qosıqlarında da sarkazmlik usıllar qollanılǵan. Al I.Yusupovtıń tómendegi epitafiyasında sarkazmniń biz oǵırı ótkirlesken túrin kóriwimiz múmkin.
Onıń saqlıǵınan quday saqlasın
Sır seyfiniń giltin joytpastan ketti.Kirzovoy etikte saqlap aqshasın Ólgende ózine de aytpastan ketti
SATIRA. (Grek tilinen satira –masqaralaw, ájiwalaw mánisinde). Turmıstaǵı unamsız nárselerdi keskin túrde qaralap, ájiwalap kórsetiwshi kórkem súwretlew usılı. Satira ádebiyattıń barlıq janrlarında qollanıladı hám onda sarkazm, ironiya sıyaqlı ómirdegi unamsız qubılıslardı áshkara etiwshi súwretlew usılları jedel isletiledi. Satira jay ǵana sınaw, adamnıń kemshiligin mázi ǵana ápiwayı súwretlew e mes, al ol Belinskiy aytqanday
- 52 -
qaynaǵan ǵázeptiń pátli energiyası, mehriybanlıq ǵázeptiń gúldirmaması, shaqmaq otı bolıwıkerek. Onıń tiykarında quwanıshlı hám ápiwayı sezim jatpastan, eń tereń yumor jatıwı kerek.
Satiralıq súwretlew hám satiralıq obrazlar túrli xalıqlar ádebiyatında, sonıń menen birge qaraqalpaq folklorı hám klassik ádebiyatında jiyi ushırasadı. XX ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatında S.Nurımbetov, T.Jumamuratovtıń qosıqlarında, J.Aymurzaevtıń ―Ámiwdárya boyında‖ romanında satiralıq obrazlardıń eń jaqsı úlgilerin kóriwge boladı. Házirgi qaraqalpaq prozasında O.Ábdiraxmanovtıń, M.Nızanov, S.Jumaǵulovlardıń gúrriń hám povestleri satira hám yumorlıq súwretlewlerdiń rawajlanıwında aytarlıqtay áhmiyetke iye.
SENTIMENTALIZM. (Franсuzsha sentiment –sezim, seziw mánisinde). XVIII ásirdiń aqırında Evropa ádebiyatında payda bolǵan, adamnıń aqıl-parasatın, sezim tuyǵıların birinshi orında súwretlewshi, skeptik kózqarastaǵı ádebiy aǵım. Ol dáslep Angliya hám Franсiya ádebiyatlarında kúshli rawajlandı hám kapitalistlik jámiyettegi adamlardıń ruwxıy tragediyalıq jaǵdayların tereńnen súwretledi. Olar muhabbat temasına da ayrıqsha itibar berdi, sonıń menen birge kópshilik jaǵdayda qaharmanlardıń ruwxıy álemin ármandaǵıday etip kórsetip, idealizaсiyaladı. Usı baǵdarda Angliyada Stern, Richardson, franсuz ádebiyatında J.Russolar bir neshe shıǵarmalar dóretti. Orıs ádebiyatında sentimentalizm Karamzinniń dóretiwshiliginen baslandı. Orıs sentimentalistleri dvoryanlıqtı násiyatladı, diyxanlar turmısın beyish sıpatında súwretledi, olardı sol turmıstıń qulı bolıp qalıwǵa úgitledi.
Sentmentalistlik aǵım ekige passiv hám aktiv sentimentalistler bolıp bólinedi. Olarda Russo basshılıǵındaǵı aktiv sentimentalistler jámiyetlik turmıstı ózgertiw maselesin alǵa súrdi, al passiv sentimentalistler bolsa jámiyetti ózgertpey-aq adamlardıń sana-sezimlerin qayta tárbiyalaw arqalı jaqsı shárayatlar jasaw múmkin dep esapladı. Olardıń qaharmanları siyasiy-jámiytlik qatnaslar hám kózqaraslardan shette júrdi.
SIMVOL. (Grekshe symbolon). Kórkem shıǵarmada shártli túrdegi astarlı máni de kollanılǵan súwretlew usılı. Ol ádebiyattanıwda metaforanıń bir túri sıpatında da qollanıladı. Bunday simvolikalıq súwretlew arqalı da jazıwshı-shayırlar turmıs haqıyqatlıǵın tásirli hám obrazlı túrde óz oqıwshılarına jetkerip otıradı. Mısalı, Berdaq ―Jaz keler me?‖ qosıǵında ―duman‖, ―jaz‖, ―qıs‖, ―dawıl‖ sózlerin simvolikalıq súwretlew usılı, simvolikalıq obrazlar retinde sol dáwirdiń turmısın kórsetiw ushın paydalanǵan. Qarańız.
Dawıl turdı úrgin úrdi Qosımnıń qamısın túrdi
Duman bastı aspan jerdi Puqaraǵa jaz keler me
SIMVOLIZM. XIX ásirdiń aqırı XX asirdiń basında Franсiya hám Rossiya ádebiyatında payda bolǵan dvoryan-burjuaziya ádebiyatındaǵı reakсion aǵım. Simvolizmniń súwretlew usılınıń baslı belgileri subektivizm, mistika, indvidualizm hám de basqalar olardı reakсion romantikalıq súwretlewler menen jaqınlastıradı hám usınıń menen olar xalıq massasınan uzaqlastı.
SINONIM. (Grekshe synonymos –birdey mánisinde). Mánisi birdey, al aytılıwı hám jazılıwı hár qıylı sózler. Bunday sinonim sózler kóbirek poeziyalıq shıǵarmalarda oysezimlerdiń tasirli jetkeriliwi, sóz oyını retinde de, stilistik qaytalawdan qutılıw ushın jiyi paydalanıladı.
Mısalı,
Oyshıl jaqsı jigit bilimpaz kelerAytqan gáplerine túsimpaz keler Aqılsızdıń qásiyeti az keler Aqmaqlar xızmet etpes xalıq ushın
(Berdaq)
SONET. (Italyansha sonare – jańǵırıw mánisinde). On tórt qatarlı lirikalıq kosıqtıń úlgisi. Ol XIII asirlerde Italiya, Batıs Evropa ádebiyatlarında payda bolıp Dante, Petrarka, V.Shekspir, orıs poeziyasında
Jukovskiy, Pushkin t.b. dóretpelerinde rawajlandı. Sonet úlgileri qaraqalpaq poeziyasında da jiyi ushırasadı. Sonettiń asqan sheberi esaplanǵan Shekspirdiń shıǵarmalarınan I.Yusupovtıń awdarmasınan bir sonetin keltiremiz.
Kópten berli araz kóz benen kewil
Seni kızǵanısar biri-birinen
- 53 -
Kóz seni kirpigine qospaqshı putkil
Kewil seni jasırmaqshı tórine
Kóz aytar men yardıń sulıw súwretin
Sheberlep salǵanman qarashıǵıma
Kewil aytar yardıń júregi meniń
Tamırım menen birge soǵar bárhama
Aqıl arashaǵa túsip sol jerde Dawdı sheship ádil tórelik berdi Jarastırıp tıyım salıp jánjelgeTalasıqlı zattı ekige bóldi
Kózdiń payına tiydi sırtqı kelbeti Kewilge-kewilin hám muhabbetin
SOCIALLÍQ BUYÍRTPA, SOCIALLÍQ TALAP. Jazıwshı oyına ne kelse sonı jazıp, oqıwshıǵa usına bermeydi. Ol oqıwshılardıń estetikalıq talǵamın, ideyalıq-kórkemlik kızıǵıwshılıǵın, mútájliklerin úyrenedi. Bul jaǵdaylar jazıwshınıń qanday temada, qanday janrda shıǵarma jazǵanı makul ekenin, qanday soсiallıq turmıs máselelerin kórsetiwi, qanday ideyalardı sáwlelendiriwi zárúr ekenin belgilep bere aladı. Kórkem dóretiwshilktegi bul qubılıstı soсiallıq buyırtpa, soсiallıq talap (soсialnıy zakaz) dep ataydı.
SOCIALLÍQ KONFLIKT. Kórkem shıǵarmalarda bir neshe qarama-qarsılıqlı máptegi toparlar arasındaǵı konfliktlerdiń sáwleleniwi. Kópshilik orınlarda kórkem shıǵarmaǵa usınday soсiallıq konfliktler negiz etip alınadı. Mısalı, Berdaqtıń yamasa Ájiniyazdıń poeziyasında, T.Qayıpbergenovtıń ―Karaqalpaq qızı‖ yamasa A.Begimovtıń ―Balıqshınıń qızı‖ romanlarında ústem klass wákilleri hám
ápiwayı xalıq massasa qara puxara xalıq arasındaǵı konfliktler súwretlengen.
SÓZ OYÍNÍ.(Franсuzshacalembour sózinen alınǵan). Kórkem tekste kóp mánili sózlerdi
(polisemiya), omonimlerdi simvolikalıq yamasa allegoriyalıq mánislerde qollanıw. Sóz oyını kórkem teksttiń stilistikalıq sapasın arttırıw ushın paydalanadı.
STILISTIKA. Kórkem sózdiń túrlishe usılları haqqında ilimniń bir tarawı. Stilistika til biliminiń hám ádebiyattanıw iliminiń de ayrıqsha tarawlarınıń biri. Sonıń ushın da onıń ádebiyatqa tiyisli tárepin ádebiyattanıw stilistikası dep te ataydı. Bul taraw bılayınsha qaraǵanda tek ǵana jazıwshı tiline tiyisli sıyaklı bolıp kóringeni menen onısız kórkem shıǵarmanı bir tutas tolıq bahalaw múmkin emes.
Ádebiy kórkemlew óneriniń barlıq jetilisken usılların mengergen jazıwshılardı geyde sında stilist dep te ataydı. Bul, demek, sheberlikti júdá jaqsı mengergen degen mánisti ańlatadı.
STIL USÍL. (Grekshe stylos sózinen). Belgili bir jazıwshınıń ózine tán bolǵan bayanlaw usıllarınıń, ideyalarınıń, dúnyaǵa kóz-qarasınıń ulıwmalıq birligi. Ekinshi kózqarastan alıp qaraǵanda stil dep tar mánisinde bayanlaw usılın da tusinemiz.
Stil tek ǵana bir jazıwshıǵa yamasa sol úlken talant iyesiniń basqalarǵa tásir etiwi natiyjesinde bir neshe jazıwshılardıń toparına da tiyisli bolıwı múmkin. Mısalı, kórkem realistlik prozada Gogol yamasa Chexov stili. SH.Aytmatov stili bar dep aytıw múmkin. Olardıń hár qaysısınıń ózlerine tán bolǵan ideyalıq-tematikalıq, janrlıq, kórkem súwretlew quralları jaǵınan bir qansha bir-birinen ajıralıp turatuǵın
ózgeshelikleri bar hám usınday belgilerdi olardan tálim alǵan basqa da bir topar jazıwshılardıń shıǵarmalarınan kóriw múmkin. Sonıń ushın da stil ádebiy mektep dóretiw menen tıǵız baylanıslı.
STRUKTURALIZM. (Latınsha stucture –dúzilis mánisinde). Til bilimindegi aǵımlardıń biri. Onıń tiykarın salıwshılar I.A.Boduen de Kurtene hám F.Sossyuralar boldı hám olar tildi matematikalıq metodlarǵa salıp bahalawdı usındı. Matematikalıq lingvistika ilimi házir de bar, biraq onıń strukturalizmnen parqı bar. Ayırım ádebiyatshıilimpazlar strukturalizm metodların ádebiyattanıwǵa da engizbekshi boldı, biraq ol sóz ónerin úyreniwdi biraz sheklewlerge, tar ramkalarǵa salıp qoyıwǵa alıp keledi.
SXEMATIZM. Kórkem shıǵarmalardıń aldın ala burınnan tayarlanılǵan keste boyınsha yamasa basqa bir jazıwshılardıń dóretpeleriniń úlgisinde jazılıwı. Bunday sxemalıq sıpatta jazılǵan shıǵarmalar oqıwshılardı jalıqtırıp jiberedi, jazıwshılardı da dóretiwshilik izleniwshilikten sheklep taslaydı. Anıǵında sxemalıq shıǵarmalar talantsız
- 54 -
avtorlar tárepinen jazıladı hám olardıń turmısta oqıwshılar arasında ómiri qısqa boladı. XX ásirdiń 50jıllarında konfliktsizlik tieoriyasınıń akıbetleri negizinde de usınday sxematizm basım shıǵarmalar kóbeyip ketti.
SYuJET. (Franсuzsha sujet -nárse, tema, mazmun mánisinde). Kórkem shıǵarmada qaharmanlardıń xarakteriniń rawajlanıw tariyxın kórsetetuǵın waqıyalar sisteması. Syujetsiz hesh qanday shıǵarma bolıwı múmkin emes, óytkeni adebiyat turmıstı obrazlar arqalı ashıp beretuǵın bolsa, al syujet
M.Gorkiydiń aytqanınday adamlardıń óz-ara qatnaslarınıń baylanısları, qarama-qarsılıqları, simpatiyaları, antipatiyaları – anaw yamasa mınaw xarakterdiń sáwleleniwiniń hám rawajlanıwınıń tariyxı.
Syujettiń tiykarǵı negizi bolıp sol jazıwshı súwretlep otırǵan jámiyettiń qaramaqarsılıqları, onıń hár qıylı konfliktleri jatadı. Mine, usınday turmıslıq konfliktlerdi sáwlelendiriw de kórkem shıǵarma syujeti ekspoziсiya, waqıyanıń baslanıwı, wakıyanıń, hárekettiń rawajlanıwı, kulminaсiya, waqıyanıń sheshiliwi sıyaqlı shártli túrdegi bir neshe basqıshlarǵa bólinedi. Álbette, syujetlik rawajlanıwdıń bunday kórinisleri barlıq shıǵarmalarda tayar keste sıpatında jazıwshı tárepinen bir qálipte qollanılmastan, al ol hár shıǵarmaǵa, hár bir janrǵa baylanıslı túrlishe tús alıwı múmkin. Sonıń ushın qálegen shıǵarmada syujettiń tayar kestesin usınıw múmkin emes, eger bulay etsek ol dóretpe sxematizmge barıp tireledi.
Sonın menen birge shıǵarma syujetinde, onıń kompoziсiyasında prolog hám epilog sıyaqlı komponentler de qatnasıwı múmkin hám olar geypara shıǵarmalarda avtordıń maqsetine baylanıslı úlken ideyalıq-estetikalıq áhmiyetke iye bolıwı múmkin.
SYUJETKE KIRMEYTUǴÍN ELEMENTLER. Epikalıq shıǵarmalarda ushırasatuǵın syujetke kirmeytuǵın elementler. Bularǵa shıǵarmalardıń basında gezlesetuǵın prolog, kirisiw, bet ashar, ortasında ushırasatuǵın qıstırma novellalar, epizodlar, áńgimeler, lirikalıq sheginisler, ayaǵında ushırasatuǵın epilog, sońǵı sóz h.t.b kiredi. Syujetke kirmeytugın elementler avtor tárepinen aq personajlar tarepinen aytılıp, shıǵarmada kómekshi orındı tutadı.
SÍRTQÍ KOMPOZICIYA. Kórkem shıǵarmanıń birden kózge taslanatuǵın sırtqı kurılısı. Epikalıq shıǵarmanıń baplarǵa, bólimlerge bóliniwi lirikalıq shıǵarmanıń tórtlik, altılıq, segizliklerge, dramalıq shıǵarmanıń aktlerge, kórinislerge bóliniwi sırtqı kompoziсiya dep túsindiriledi.
TARIYXÍY QOSÍQLAR, TARIYXÍY JÍRLAR. Belgili bir tariyxıy waqıyaǵa, tariyxıy jeke adamǵa baylanıslı dóregen shıǵarmalar. Tariyxıy qosıqlar (jırlar) hár bir xalıqtıń ádebiyatında bar janr, olar sonday-aq, qaraqalpaq ádebiyatında da barshılık, hár qıylı mazmunda, xár qıylı kólemde ushırasadı. Berdaqtıń ―Amangeldi‖, ―Ernazar biy‖, ―Aydos biy‖, Ájiniyazdıń ―Bozataw‖, Sıdıq shayırdıń ―Zaman‖, ―Aq qapshıq‖ shıǵarmaları tariyxıy jırlardıń mısalı bola aladı.
TARIYXÍY ROMAN. Tariyxıy temaǵa jazılǵan roman. Tariyxıy romanda tariyxta bolǵan waqıyalar, tariyxıy adamlar, tariyxıy dáwirler súwretlenedi. Bayanlawdıń barısında jazıwshı tariyxıy talaplardı basshılıqqa aladı, yaǵnıy tariyxıy anıqlıqlardı saqlaydı. Sonıń menen birge tariyxıy roman avtorı kórkem fantaziyanı keń paydalanıwǵa haqılı. Mısalı, T.Qayıpbergenovtıń ―Maman biy ápsanası‖ romanında XUSh ásirdegi qaraqalpaqlardıń basınan keshken tariyxıy waqıyalardı, adamlar súwretlenedi, tariyxıy sáneler dál beriledi, sonıń menen birge roman avtorı bul tariyxıy materiallardı kórkem fantaziya menen tolıqtıradı, tariyxıy adamlar bolǵan Maman biy, Murat shayıq, Ǵayıp xan h.t.b. minezlerin tariyxıy faktlerge tiykarlanıp kórkemlep toqıydı. Jazıwshı romanda Amanlıq Almagúl, Aqbiyday h.t.b. tariyxıy emes qaharmanlardı ózi oylap tabadı hám olardı súwretlep otırǵan tariyxıy dáwirdiń ruwxın beriw ushın tariyxıy personajlardıń obrazların tolıqtırıw ushın paydalanadı.
TÁKIRARLAW. Kórkem shıǵarmalarda onıń tásirliligin kúsheytiw, ideyanı ótkirlestiriw, qaharmanlardıń ishki dúnyasın da tereńirek ashıp kórsetiw ushın qollanılatuǵın sintaksislik usıl. Bunday usıldı qollanǵan tekst ishinde. gápte bir yamasa onnan da kóp sózler bir neshe ret tákirarlanıp oǵan ayrıqsha ideyalıq-estetikalıq maqset qoyıladı. Tákirarlawdıń alliteraсiya, epifora, rifma, anofora, naqırat sıyaqlı bir nesheóziniń ishinde de túrleri bar.
Poetikalıq tákirarlaw ádebiyattıń tek ǵana poeziya janrında da emes, al proza, dramaturgiyada da qollanıla beredi. Mısalı, SH.Seytovtıń ―Kóp e di ketken tırnalar‖
- 55 -
povestindegi Sapar degen balanıń mına ishki monologindegi tákirarlawǵa dıqqat awdarayıq. ―Jańa buyıǵa jazlaǵan edim, erteń sentyabr dep kulaǵıma birew sıbırlaǵanday boldı da, taǵı uyqım ashılıp ketti. Taǵı da shiyrin qıyal, júyrik oylar! ―Erteń sentyabr!‖ Dep tákirarladım men de ishimnen. Bul kúndi dım saǵınıp kúter edik aw. Dım saǵınar edik!... Formuladan basqanı sóylemeytuǵın Ilyasovanı da tuwısqanımday kórer edim-aw!‖. Bunda ishki ruwxıy halat, onıń sentyabr, oqıw, mektep ustazlarına degen ishki ıklası poetkalıq tákirarlawlar arqalı tereńnen ashılıp tur. Al poeziyalıq shıǵarmada bolsa mısalı mınaday bolıp keliwi múmkin.
Watanım-keń mazmun ómirime ol
Watanım-anamday áziz gúlbaǵım Orden taqpasa da óńirime ol Orden dep bilemen bergen ıǵbalın
(T.Mátmuratov)
TÁSIRLI GÁP. Kórkemlik shártleriniń biri. Ulıwma mánisi sóz birikpeleri degendi bildiredi. Sheber jazıwshı (shayır) óz shıǵarmalarında qurǵaq bayanlawdan qashıp, tásirli sózler birikpelerin, gáplerdi kóbirek qollanıwǵa háreket etedi. Tásirli gápler oqıwshınıń júrek sezimlerne tásir etip, oy-pikirin jawlap aladı. Mısalı:
Sózinde bolmasa turaq-diyanat Eline jetkizse jábir-ziyanat Gápi jalǵan, islegeni qıyanat
Buzıq erden bir duwrı iyt jaqsıdur
(Maqtumqulı)
TÁSIRLI SÓZ QURALLARÍ. Kórkem shıǵarmada ishki sezimlerdi, keshirmelerdi, psixologiyalıq halatlardı beriwde qollanatuǵın tásirli sóz quralları. Olar súwretlew qurallarınan ajıralıp turadı. Egerde súwretlew quralları tiykarınan epikalıq shıǵarmada qollanılıp, waqıyalardı, shárayatlardı, adamlardı súwretlewge baǵdarlansa, tásirli sóz quralları kóbinese lirikalıq shıǵarmalarda qollanıladı hám hár-qıylı sezimlerdi beriwge qaratıladı. Tásirli sóz quralları tuwra mánisinen góre awıspalı mánislerde kóbirek kórinedi. Sonlıqtan olar metafora, metonimiya, sinekdoxa, allegoriya, simvol (nıshan) h.t.b. bolıp bólinedi.
―Al, men úyińniń artında tal menen, Aqsham kógerip turaman tań atqansha‖ (I.Yusupov).
Adam talday bolıp kógerip turıwı múmkin emes, biraq shayır onı talǵa uqsatıw arqalı óz yarın jıllap kútiwge tayar pidayı ashıqtıń súwretin beredi. Bul obraz súwretlew arqalı emes, al tásirleniw arqalı, seziw arqalı ǵana júrekke jetedi.
Tásirli sóz quralları kórkem tildiń tásirsheńligin támiyinlewde járdem beredi.
TEŃEW. Kórkem shıǵarmada bir zattı ekinshi bir zat penen salıstırıp kórsetiw. Ádette kórkem shıǵarmalarda teńewler qaraqalpaq tilinde –day, -dey –tay, -tey t.b. sıyaqlı qosımtalardıń qosılıwı arqalı jasaladı hám ol oy-pikirdiń obrazlılıǵın, tásirliligin, tereń oylılıǵın keltirip shıǵaradı. Mısalı,
Nápsin uraday ashqanıAbıroyınıń qaqanı
Hesh waqıt shoshqa shoshqanı Azıwlasıp jarǵan emes
(Berdaq)
Górqawlıǵıńdı tıyalmay Jurt haqın jeyseń uyalmaySuwı tógilgen qumanday Abıroyıń laq-laq bolar
(T. Mátmuratov)
TEKSTOLOGIYA. Avtordıń shıgarmalarınıń tiykarǵı nusqasın qálpine keltiretuǵın
ádebiyattanıw iliminiń bir tarawı. Tekstologiya jazıwshılardıń shıǵarmalarınıń bir neshe nusqaların salıstıra otırıp, onıń baspaǵa tayarlanıwın, shıǵarmanıń jazılıw tariyxın, dóretpeniń negizgi túp-nusqasın anıqlawǵa járdem beredi. Ol ádebiyattanıw iliminiń tiykarǵı úsh tarawı menen de tıǵız baylanıslı. Tekstologiya antik adebiyat hám jana ádebiyat tekstologiyası bolıp ekige bolinedi. Ol adebiyattanıw iliminiń eń qıyın áhmiyetli tarawlarınıń biri. sebebi ótkendegi jazıwshı-shayırlardıń tiykarǵı túpnusqasın qálpine
- 56 -
keltiriw, olardıń joqarı kórkemlik darejesin qayta tiklew ańsatlıqqa túspeydi. Tekstologiya ilimi menen shugıllanıwshı ilimpazlar tekstolog dep ataladı.
TEMA. (Greke thema – bir nárse, predmet sózinen). Kórkem shıǵarmanıń aldına qoyǵan tiykarǵı maqseti hám probleması. Kórkem shıǵarmanıń teması jazıwınıń neler haqqında hám qaysınday máseleler tuwralı pikir júritiwdi anıqlap alıwı bolıp esaplanadı. Bularsız sap kórkem dóretpe júzege keliwi múmkin e mes. Sonıń ushın da V.Kataev ―Barlıǵınan da burın tema payda boladı, payda boladı da jazıwshını azapqa sala baslaydı‖ dese, al R.Gamzatov ―Tema degeniń ólgen balıq sıyaqlı qarnın joqarı qaratıp ómirdiń betinde qalqıp júrmeydi. Tema tereńde, aǵıs arasında‖ dep jazǵan. Demek, dáwirdiń áhmiyetli máselelerin taba biliw kórkem shıǵarmaǵa tema tańlawdıń negizgi shártleriniń biri hám ol ideya menen de tıǵız baylanıslı. Bulardıń barlıǵı jazıwshınıń sheberliginen, ómirlik hám dóretiwshilik tájiriybelerinen kelip shıǵadı.
TEMATIKA. Bul atamanıń eki mánisi bar birinshiden, bunda biz bir neshe jazıwshılardıń shıǵarmalarındaǵı bir-birine uqsas temalardıń birikpesin, baǵdarın tusinsek, ekinshiden dál bir shıǵarmada tiykarǵı temaǵa qosımsha bolǵan bir qansha kishigirim máselelerdiń tiykarǵı baǵdarın túsinemiz. Mısalı, aytayıq awıl hám qala, ilimiytexnikalıq revolyuсiya hám adam sanası h.t.b. temalar bir neshe jazıwshılardıń shıǵarmalarında hám jazıwshınıń da bir qatar shıǵarmalarında sáwleleniw múmkin. Bul birinshi maǵanada qollanıladı. Ekinshi mániste, mısalı, T.Qayıpbergenovtıń ―Qaraqalpaq qızı‖ nda negizgi tema xalıqtıń revolyuсiyaǵa kalay kelgenligi bolsa, al oǵan qosımsha shıǵıs hayalqızlarınıń azatlıǵı, xalıqtıń salt-dástúri h.t.b. súwretlengen. Bular shıǵarmanıń qosımsha tematikasın belgileydi.
TÚYIN, HÁREKETTIŃ BASLANÍWÍ. Kórkem shıǵarmanıń syujetiniń bir bólegi. Kórkem shıǵarmada waqıyanı, háreketti baslap beretuǵın jeri. Mısalı, SH.Aytmatovtıń ―Jámiyla‖ povesti sandıqta saqlawlı turǵan súwret arqalı, onı táriyplew arqalı adam ómirin kórsetiwge, onnan jámiyetlik turmıs haqqındaǵı eń iri waqıyalardı súwretlewge ótedi.
TILDIŃ SESLIK DÚZILISI. Proza yamasa qosıq tekstinde qollanılatuǵın tildiń seslik quramınıń anaw yaki mınaw belgileri. Tildiń seslik dúzilisine dawıslı hám dawıssız sesler, pátli hám pátsiz buwınlar, pauza (tınǵı), intonaсiya, sóz hám ses qaytalawları jatadı.
Kórkem shıǵarmadaǵı tildiń seslik dúzilisin geyde poetikalıq fonetika (kórkem fonetika) dep te ataydı.
Kórkem teksttiń seslik dúzilisi kópshilik jaǵdaylarda seslik qaytalawlar arqalı kórinedi.
(Q.Zvukovıe povtorı). Seslik qaytalawlar súwretlenip atırgan zatqa yamasa sezimge tikkeley baylanıslı emes, biraq olardı kórkemlep beriwde úlken orın tutadı. Mısalı, qosıqtaǵı uyqaslar seslik qaytalawdıń bir túri, olar qosıq tekstiniń kulaqqa jaǵımlı esitiliwin támiyinleydi hám onıń kórkemligin arttıradı.
Miynet penen jandı kıynap
Kórmey bir kún qonaq sıylap Ishpey-jemey maldı jıynap Qashan ráhátlanadursań.
(Berdaq)
Seslik qaytalawlar qosıqtıń aqırında ǵana emes, al basında da ushırasadı. Birewler bay birew jarlı
Birewler namıslı-arlı Birewler giyneli-zarlı Tezbe-tez sınap bilgeysiz
(Berdaq)
Seslerdiń bunday basta qaytalanıwın (Q. anafora) yamasa birgelikli baslanıw depjúritiledi. Seslik qaytalawlar qosıq qatarlarınıń ortalarında da boladı. Mısalı.
Oylanbasań árman jaman Gúreskende dárman jaman Nadan bolma aman-aman Jaqınjuwıqtı bilgeysiz
(Berdaq)
Bul jerde ―árman, dárman, aman‖ sesleri qatarlardıń ortalarında qaytalanıp tur. Qosıq qatarlarında dawıssız seslerdiń qaytalanıwı alliteraсiya (Q.) dep ataladı.
- 57 -
Qosıq qatarlarında dawıslı seslerdiń qaytalanıwın assonans degen atama menen ańlatadı. (Q. Assonans). Geyde uyqaslar tek dawıssız sesler tiykarında dúziliw múmkin. Mısalı.
Ańlarsań ba? Men ózimdi baxıtlı sezsem Tanıladı janım kózimnen
Tasar kewlim. Kókiregimde sesler siresken.
Hám: Shıqsam-der sırtqa ishimnen
(D. Aytmuratov)
Kórkemlik fonetikanıń bir bólegi- seslik eliklewler (Q. Zvukopodrajenie). Onda avtor tábiyattaǵı hár qıylı seslerge, adam hám haywanlardıń dawıslarına eliklegen jaǵdaylardı xatqa túsiredi.
Solay etip, kórkem tildiń seslik dúzilisi (kórkemlik fonetika, kórkem súwretlewge yamasa ishki sezimlerdi kórkemlep beriwde úlken áhmiyetke iye. Sonıń menen birge kórkemlik fonetika kórkem shıǵarmanıń tiliniń jaǵımlı bolıp esitiliwin, yaǵnıy xosh hawazlılıǵın támiyinleydi. Bunı ádebiyattanıwda evfoniya (grekshe eń jaqsı, jaǵımlı phone -ses) dep ataydı. Shayırlardıń hár qıylı seslik qaytalawlarǵa, uyqaslarǵa, ırǵaq, tuyǵılarǵa seslik eleklewlerge kúshli itibar beriwiniń mánisi de usında.
TIPIK. (Grekshe tipos – úlgi mánisinde). Bir neshe uqsas wakıyalar hám jámiyettegi belgili bir adamlardıń toparınıń ulıwmalıq belgilerin sáwlelendiriwshi nárse, hádiyse yamasa jeke adam.
Tipiklik ádebiyattıń naǵız sıpatlı belgileriniń biri, basqa sóz benen aytqanda, kórkem ádebiyat belgili bir kaharman obrazları yamasa waqıyalar, situaсiyalar arqalı ózi súwretlep otırǵan jámiyettiń tariyxıy dáwirdiń tipik jaǵdayların ashıp beredi.
Tipikliksiz ádebiyat óziniń jámiyet aldındaǵı wazıypasın anıq bejere almaydı. Al buǵan qaramaqarsı dus kelgen waqıyalardı súwretley beriw, qaharman obrazların ulıwmalastıra almaw ádebiyatta naturalizmge alıp baradı.
TIPIKLESTIRIW. Kórkem ádebiyatta waqıyalardı, qaharmanlardıń obrazın sol dáwirge sáykes ulıwmalastırıw. Bul túsinik ádebiyatta ayrıqsha áhmiyetli orın iyelep, ol jazıwshınıń dúnyaǵa kózqarasına, shıǵarma ideyasına da baylanıslı. Óytkeni, sol dóretpedegi tipik qaharmanlarda jazıwshınıń maqseti, ideyası sáwlelengen boladı. Bunıń ayqın kórinisin biz meyli qálegen xalıktıń folklorlıq shıǵarmalarınan-aq anıq ańǵara alamız. Mısalı, hár qıylı haywanatlar haqqında erteklerdiń ózinde xalıktıń arzıw-ármanları, adamlar haqqındagı pikir hám oyları tipiklestirilip, ulıwmalastırılıp berilgen. Dástanlarda da sonday jaǵdaydı kóriw múmkin.
Jazba ádebiyatlıq shıǵarmalarda turmıs shınlıǵın súwretlew-hakıyqat realistlik jol menen ámelge asadı. Bunıń ushın jazıwshı ózi súwretlegen dáwirdi mudamı baqlap, tınımsız gúzetip baradı hám ondaǵı unamlı hám unamsız nárselerdi waqıyalar, qarama-qarsılıqlardı qaharmanlar xarakterlerine jámlep, ulıwmalastırıp beredi. Mısalı, bunı tariyxıy shıǵarmalarǵa baylanıslı túsindiretuǵın bolsaq, T.Qayıpbergenov óziniń Qaraqalpaq dástanı trilogiyasında Maman biy, Aydos, Ernazar alakózge uqsaǵan xalıq batırlarınıń, biyleriniń boyındaǵı eń jaqsı, eń ádiwli unamlı sıpatlardı jámlestirip-tipiklestirip búgingi dáwirimizge úlgi sıpatında usınadı. Álbette, tariyxta olardıń unamsız tárepleri de bolǵan bolıwı múmkin. Biraq bulardı avtor óz idealına baylanıslı tipiklestirgen. Sonıń ushın da qaharmannıń prototipi menen onıń tipik obrazınıń arasındaǵı parıqtı durıs ajırata biliw kerek hám ol sol dóretpeniń negizgi ideyasın, pafosın túsiniwge múmkinshilik ashadı.
TIPIK OBRAZ. Kórkem shıǵarmada dáwirdiń ózine tán bolǵan, ulıwmalık, ortaq belgilerin ózine jámlegen, tipiklestirgen obraz. Eń baslısı biz tipik obraz arqalı jazıwshı súwretlep otırǵan dáwirdi bir tutas túsinip hám onıń alǵa ilgerilewshi baǵdarların durıs anıqlay alamız. Mısalı, T.Qayıpbergenovtıń ―Kózdiń qarashıǵı‖ romanındaǵı Jaqsılıq Dáwletov, SH.Seytovtıń ―Xalqabad‖ındaǵı Hudaybergen Qunnazar aqsaqal (1-2-kitaplarda). K.Mámbetovtıń ―Hújdan‖ındaǵı Qasım, O.Ábdiraxmanovtıń ―Bosaǵa‖ romanındaǵı Nazar t.b. bzń eń jaqın tariyxıy dáwirimizdiń barlıq qarama-qarsılıqların ózine sińirgen hám real ashılǵan tipik obrazlar. Sonıń menen birge, tipik obrazlar qaharmanlardıń individual, jeke minezqulqına qarsı kelmeydi. Jazıwshı jeke belgiler menen ulıwmalıq tipiklik belgilerdi tıǵız birlestirseol demek sheberlik degen sóz.
TIPIK QUBÍLÍS. Kórkem shıǵarmada dáwirdiń ulıwmalıq ortaq sıpatlı belgilerin ashıp beretuǵın turmıslıq hám tábiyiy qubılıslardıń sáwleleniwi. Jazıwı ózi
- 58 -
súwretlenip otırǵan dáwirge tán tipik qubılıslardı sáwlelendiriw arqalı soсialjámiyetlik, tariyxıy rawajlanıwdıń baslı baǵdarların, xalıqtıń úrip-ádet dástúrlerin de ashıp berip otıradı. Mısalı, K.Mámbetovtıń ―Posqan el‖ atlı tariyxıy romanında bir tárepten hár qıylı feodallıq talas-tartıslar, basıp alıwshılıq, jawgershiliktiń kóp orın alıwı, ekinshi tárepten ullı Rossiya mámleketi menen birigiwge bolǵan tilek hám maqsetler, sonıń menen birge xanlıq úrip-ádetine tán bolǵan ańshılıq, jaslardıń oyınzawıq kesheleri sıyaqlı sol dáwirdiń tipik qubılısları sáwlelengen. Al ótken ásirdegi tipik 1917-jılǵı revolyuсiyalıq awdarıspaq, awıl-xojalıǵın kollektivlestiriw, sońınan ilimiy-texnikalıq rawajlanıw t.b. jigirmalanshı ásirdiń naǵız iri-iri tipik qubılısları edi. Sol sebepli de M.Gorkiy, V.Mayakovskiy, M.Sholoxov, S.Seyfullin, Hamza Niyaziy, A.Qadıriy, A.Muwsaev, A. Dabılov. A.Begimov, T.Qayıpbergenov t. basqalar bulardı súwretlemey atlap óte almadı hám bul kubılıslardı hár kim ózinshe túsindiredi. Ulıwma tipik qubılıslar dáwirdiń tipik shárayatınan alınadı hám ol tipik obrazlardı ashıwǵa múmkinshilik beredi.
TRAGEDIYA. (Grekshe tragos eki hám ode – qosıq degen sózlerden). Dramalıq shıǵarmalardıń izi kayǵı menen pitetuǵın janrlıq túri. Ol eń dáslep áyyemgi Greсiyada qudaydıń atına eshki soyıp tamasha ótkeriwge baylanıslı kelip shıqqan hám tragediyanıń ataması da ―eshki‖ hám ―qosıq‖ sózleriniń birikpesinen yagnıy ―eshki haqqında qosıq‖ degen maǵanadan kelip shıqqan. Sonnan berli tragediya bir neshe rawajlanıw basqıshların bastan keshirdi. Onıń rawajlanıwında Esxil, Sofokl, Evripid sıyaqlı dramaturglerdiń, ásirese inglis dramaturgi Shekspirdiń roli ayrıqsha kúshli. Shekspirdiń ―Gamlet‖, ―RomeoDjuletta‖, ―Korol Lir‖, ―Otello‖ tragediyaları pútkil dúnya ádebiyatındaǵı tragediyanıń ájayıp
úlgileri bolıp esaplanadı.
Tragediyalıq shıǵarmalar basqa janrdaǵı dóretpelerden ózine negiz etip alǵan konfliktleriniń oǵırı keskinligi hám tereńligi, olarda soсial-jámiyetlik shárayatlardıń tereń sáwleleniwi, filosofiyalıq jaqtan da oyshıllıǵı menen ayrıqsha sıpatlanıp turadı. Tragediya tariyxıy rawajlanıwdıń ayrıqsha áhmiyetli burılıs jaǵdayların ótkir hám keskin túrde sáwlelendirip otıradı. Sonıń ushın da Belinskiy tragediyanı dramalıq poeziyanıń joqarǵı basqıshı, onıń gúltajı dep bahalaǵan.
Qarakalpaq ádebiyatında S.Májitovtıń ―Ernazar alakóz‖, M.Dáribaevtıń ―Kóklen batır‖, ―Árman‖ t.b tragediyaları bar.
TROP. (Grekshe tropos –basqa bir nársege aylanıw mánsinde). Kóshpelilik kórkem shıǵarmada bir narseni sáwlelendiriiw ushın sózlerdiń óznń túpkilikli mánisinde emes. Al kóshpeli maǵanada qollanıw. Ádebiyatta troptıń metafora, metonimiya, sinekdoxa, allegoriya, litota, simvol (usı túsiniklerge anıqlamalardı qarańız) sıyaqlı bir neshe túrleri bar.
TOY QOSÍQLARÍ. Hár-qıylı toy-jıyınlarda aytılatuǵın dástúr-salt jırlarınıń bir túri. Túrkiy xalıqlar ádebiyatında buǵan betasharlar, sıńsıw, háwjar qosıqları h.t.b. kiredi. Olarda kóterińki ruwx, jaqsı niyetler bildiriw, akıl-násiyatlar da orın aladı.
TÍMSAL. Kórkem ádebiyat janrlarınıń biri. Aqıl beriw, úgit-násiyat mazmunına iye boladı. Tımsal kóbinese allegoriyalıq (astarlap aytıw) usılın kóbirek kollanadı. Qaraqalpaqsha atama tımsaldıń ózi de tımsallap aytıw yaǵnıy astarlap aytıw degen mánisten kelip shıqqan. Tımsal hár qıylı bolıwı múmkin. Mısalı, tımsal-ertek, tımsal-áńgime, tımsal-qosıq, hátteki tımsal-povest yamasa tımsal-drama h.t.b Tımsalǵa haywanlar, quslar, ósimlikler personaj sıpatında kirgiziledi. Olardıń minez-qulqın, peyil-
ıqpalın, tábiyiy ózgesheliklerin beriw arqalı adamlardıń jıynaqlanǵan obrazların beredi. Mısalı: qasqırashkóz, túlki-sum, mákkar, eshek-ójet h.t.b
Tımsal janrı ádebiyatta kútá erte zamanlarda payda bolǵan. Antik grek ádebiyatında qara sóz benen aytılǵan kóplegen tımsallardı Ezop degen ápsánáwiy danıshpannıń atı menen baylanıstıradı. Sońınan Rim shayırı Fedr (b.esh. I á.), Ezop tımsalların latın tiline qosıq túrinde awdarıp, toplam etip shıǵardı. Usı toplamdaǵı kóp ǵana syujetlerdi (qasqır menen qozı, ǵarǵa menen túlki, pil menen gúrji h.t.b.) keyingi dáwirdiń ataqlı tımsalshıları Franсuz Lafonten (XVII á), nemis Lessing (XVIIIá.), orıs Krılov (XX á.), h.b óz shıǵarmalarında keńnen paydalandı. Olar áyyemgi tımsal-syujetlerdi óz zamanına, jámiyetine sáykeslendirip qayta isledi.
Qaraqalpaq ádebiyatında tımsal janrın baslawshı XIX ásirde jasaǵan Sarıbay shayır. Sovet dáwirinde biraz shayırlar tımsal jazdı. Biraq tımsal janrın tereń túsinip, onı
- 59 -
jetildiriwde kóp xızmet etken Dáwlen Aytmuratov. Shayırdıń óńsheń tımsallardan turatuǵınkitabın oqıwshılar súyip oqıydı.
Q: D. Aytmuratov. Tımsallar. Nókis ―Qaraqalpaqstan‖ 1973.
9- LEKCIYA. U, F, X, H, C, Sh, E háriplerinen baslanatuǵın ádebiy terminler tuwralıulıwma túsinik
JOBASÍ:
1)U, F, X, H háriplerinen baslanatuǵın ádebiy terminler tuwralı túsinik.
2)Sh, C, E háriplerinen baslanatuǵın ádebiy terminler tuwralı túsinik.
USHÍRMA SÓZLER. Awızeki yamasa jazba ádebiyatta keń tarqalıp, aforizmge aynalıp ketken sózler hám sóz birikpeleri. Kórkem shıǵarmalardan alınǵan ayırım ushırma sózler naqıl-maqal dárejesine jetip, xalıqtıń sóylew tilinde keń qollanıladı. Mısalı, «Ólim barabardur shahıw-gadaǵa» (Maqtımkulı),
―Bul dúnyanıń kórki – adam balası‖ (Ájiniyaz).
XARAKTER, MINEZ. (Grekshe charakter – belgili, ayrıqsha ózine tán ózgeshelik degen mániste). Kórkem shıǵarmada ózine tán minez-kulıq ózgesheliklerine iye bolǵan, jeke insan dárejesine kóterilgen, hár tárepleme ashılǵan qaharman obrazı. Qálegen kórkem shıǵarmada kaharmanlardıń xarakteri ol jasap turǵan soсial-jámiyetlik shárayat ortalıq penen baylanısta alınıp, onıń jekeinsanlık. ádep-ikramlıq belgileri, turmıstıń ózindegidey quwanıshı menen renjiwler, ishki ruwxıy psixologiyalıq jaǵdayı da ashıp beriledi. Eger de buǵan qarama-qarsı qaharmanlar minez-qulqı, onıń jeke sıpatları, ruwxıy halatı ashıp berilmese, onda ol obraz aldın ala tayarlanılǵan, tayar kestege qurılǵan isenimsiz, jansız qaharmanlar yamasa Belinskiy aytqanday ―óli súlder‖ bolıp shıǵadı.
Sońǵı waqıtları qaharmanlar xarakterin ashıp beriwdegi tereńlik, kem-kem burınǵıday jasalmalılıqtan qutılıp, isenimlilikke qaray bet burıwǵa, turmıstıń ózine jaqınlasıwǵa umtılıs, bul baǵdardaǵı kórkem psixologiyalıq súwretlew ayqın (Q. Psixologizm) seziledi. Bul sıpatlı ózgeshelikler házirgi qaraqalpaq prozasında T.Qayıpbergenov, SH.Seytov, S.Saliev, K.Mámbetov h.t.basqalardıń shıǵarmalarında anıq kórinedi.
XARAKTERDIŃ DINAMIKALÍQ RAWAJLANÍWÍ. Realistlik ádebiyatta hár bir xarakter jaǵdaylarǵa, shárayatlarǵa hám waqıyalardıń rawajlanıwına baylanıslı ózgerip hám ósip baradı. Bunı xarakterdiń dinamikalıq rawajlanıwı dep júritedi. Mısalı, I.Yusupovtıń ―Aktrisanıń ıǵbalı‖ poemasında Arıwxan áweli ezilgen, sada qız bolıp kórinedi, biraq onıń jeke awhalınıń hám soсiyallıq jaǵdaylardıń ózgeriwine baylanıslı onıń xarakteri ózgerip baradı. Ol jedelli, túsimpaz, gúressheń qız bolıp jetisedi.
HAYWANATLAR DÁSTANÍ. Personajları haywanatlardan ibarat bolǵan epikalıq janrdaǵı shıǵarmalar. Dúnya xalıqlarınıń awızeki dóretpelerinde hám jazba adebiyatında kóplep ushırasadı. Haywanatlar haqqındaǵı erte dáwirdegi shıǵarmalar (mifler, ápsanalar, ertekler) haywanlardı kiyeli dep túsingen, haywanatlar eposı kóbinese pikirdi, ideyanı astarlap beriw ushın allegoriyalıq usıldı kollanǵan.
SHESHIM. Shıǵarmadaǵı konfliktlerdiń jazıwshınıń tutqan poziсiyasına baylanıslı tiykarǵı qarama-qarsılıqlardıń juwmaqlanıwı. Hár qanday kórkem shıǵarmada siyasiyjámiyetlik, óndirislik yamasa ádep-ikramlıq konfliktler sáwlelenedi, olardıń baslanıwı, shiyelenisiwi, sharıqlaw shegi (kulminaсiyası) hám sheshimi boladı.
Sheshim. Demek bul shıǵarma kompoziсiyasında ayrıqsha áhmiyetke iye degen sóz. Kópshilik shıǵarmalarda sheshim shıǵarmanıń syujetlik rawajlanıwınıń aqırında beriledi.
SHÍǴÍS GIPERBOLASÍ. Shıǵıs ádebiyatında tán súwretlew qurallarınıń biri. Shıǵıs shayırları gózzal qızdıń kelbetin jaratqanda onıń kózlerin janıp turǵan gawharǵa, qasların iyilgen oq jayǵa, kirpiklerin uzın oqqa, beliniń jińishkeligin qılga, júzlerin qızıl almaga teńeydi. Bunday shártli súwretlewler arqalı shayır gózzallıqqa degen óziniń qatnasın bildiredi.
Aqlımnı keturdim kórgen shul zaman Oyǵanıp uyquwdıń kórsem-bir janan Kirpigi oq kibi, qashları kaman Áziyz janım tándin shıqtı da ketti.
(Ájiniyaz)
CIKL, DÚRKIN. (Grek tilinen tyklos –aylanba mánisinde). Ideyalıq-tematikalıq hámjanrlıq jaqtan bir-biri menen tıǵız baylanıslı bolǵan bir neshe shıǵarmalardıń toparı.
- 60 -