Ádebiy terminler
.pdfEvropa hám rus ádebiyatında kórkem metodtı klassiсizim, sentimentalizm, romantizm, kritikalıq realizm, soсialistlik realizm dep te túrlendiredi. Olardıń da tiykarlanǵan teoriyalıq prinсipleri bar.
Solay etip, kórkem metod dúnyanı kórkem sáwlelendiriwdiń baslı prinсipleri, jazıwshınıń súwretlep otırǵan obektke dóretiwshilik qatnas jasawı bolıp esaplanadı.
KÓRKEM TOQÍMA. Kórkem obraz jaratıwdıń birden bir jolı. Jazıwshı kórkem shıǵarma dóretiw ushın turmısta bolǵan waqıyalardı, adamlardı qalay bolsa solay, súwretke túsirgendey etip ala bermeydi. Olardı iriklep alıp, óziniń aytajaq oyına, ideyasına sáykes kórkem toqımalar menen tolıqtıradı. Biraq jazıwshı kórkem toqımalar tutqınında qalıp qoymastan, turmıs faktleri menen de esaplasadı, yaǵnıy onıń súwretlep otırǵan syujeti, qaharmanları haqıyqıy turmıstan birotala jıraqlasıp, qıyalıy ertekke aynalıp ketpewi kerek. Mısalı, jazıwshı T.Qayıpbergenov «Maman biy ápsanası» romanında XVIII ásirde jasaǵan qaraqalpaq biyi Mamannıń obrazın hám ol jasaǵan zamandı kórkem toqımalar arqalı súwretleydi.
Jazıwshı tariyxıy dáreklerdi, ańızlardı, ápsanalardı úyrenip, sol tiykarda Mamannıń hám basqa qaharmanlardıń xarakterlerin hám olar jasaǵan shárayatlardı jaratadı. Bunnan eki yarım ásir burın jasaǵan Mamannıń haqıyqıy kelbetin, xarakterin házir hesh kim anıq súwretlep bere almaydı, biraq jazıwshı sol zamandı úyreniw arqalı bunı iske asıradı. Ol kórkem toqıma arqalı Mamannıń minez-qulqın, júris-turısın, ádetin, is-háreketlerin, jekke sóylew tilin beredi. Jazıwshı bul qásiyetlerdi sol zamannıń ózgesheliklerin úyreniw arqalı shamalap súwretleydi. Onıń bul súwretlewi fotosúwrettegidey dál emes, biraq shınlıqtan, dáwir ruwxınan qashıq ta emes.
Kórkem toqıma hátteki hújjetli janrǵa tiyisli shıǵarmalarda da qollanıladı.
Kórkem toqıma lirikalıq shıǵarmalarda da keń qollanıladı. Shayır qosıqlarda óziniń jekke dártin, sezimlerin, keshirmelerin aytıp atırǵanday bolıp túyiledi. Biraq ol kóbinese obrazǵa kiriw arqalı basqa birewdiń sezimlerin, dártin beredi. Mısalı, Ájiniyazdıń qosıqlarına qaraǵanda ol ómir boyı ıshqıpaz, ashıq bolıp jasaǵanday kórinedi. Negizinde olay emes. Ol obrazǵa kirip, kórkem toqımalar járdemi menen muhabbat otına janǵan shın ashıqtıń obrazın jaratadı. Onıń lirikalıq qaharmanı ıshqı-muhabbat dártinen, hijran azabınan ah uradı, jábir shegedi, súyiklisi ushın janın qurban etiwge tayar turadı. Negizinde bulardıń hámmesi kórkem toqımalar. Biraq Ájiniyaz jaratqan ashıqtıń obrazı turmıstan birotala jıraq emes, ol adamzat turmısına tiykarlanıp jaratılǵan. Sonıń ushın turmıs haqıyqatlıǵı menen kórkem toqımalardıń ara qatnasıǵın, bir-birine sáykesligin durıs saqlay alǵan jazıwshı kórkemlik qunı joqarı shıǵarma dórete aladı.
KÓRKEM SHÍǴARMANÍŃ MAZMUNÍ HÁM FORMASÍ. Bul túsinik kórkem ádebiyat shıǵarmanı bir tutas bahalawǵa múmkinshilik beredi. Haqıyqatında mazmunsız forma, formasız mazmun bolıwı múmkin emes. Meyli qálegen kórkem shıǵarmada jazıwshı-ayırlar óziniń dúnyaǵa kózqarası, mápi, oy pikiri negizinde belgili bir ideyalardı alǵa qoyadı, anaw yamasa mınaw topardıń jırın jırlap, arın arlaydı. Al olar ózleriniń usınday ideyalıq maqsetlerine sáykes túrde turmıslıq waqıyalardı ózinshe juwmaqlastırıw jolların, solardı kórkem súwretlew usılların, yaǵnıy formasın tańlawı kerek. Kórkem shıǵarmalardaǵı tańlanǵan ideya, turmıslıq wakıyalarda endi kórkem túrde juwmaqlanıp, qaxarmanlar xarakterine aylanadı. Sonıń ushın jazıwshı ózinshe forma syujetlik, kompoziсiyalıq usıllardı, tábiyat kórinislerin de qalay beriwdi tańlaydı. Demek usılay etip hár qanday kórkem shıǵarmada mazmun hám formanıń óz-ara ajıralmaslıǵı payda boladı. Sonıń ushın da ataqlı orıs sınshısı V.G.Belinskiy ―Forma mazmunnıń kórinisi bolǵanlıqtan ol mazmun menen sonshelli dárejede ajıralmas baylanıslı, formanı mazmunnan ajıratıw-mazmundı joq etiw degen sóz hám kerisinshe, mazmundı formadan ajıratıw-formanı joq etiw degen sóz‖,-dep jazǵan.
Form a kórkem shıǵarmanıń mazmunına unamlı yamasa unamsız tásir jasawı tábiyiy. Bul jazıwshınıń ideyasına-shıǵarma mazmunına qaray otırıp, formanı durıs, ózinshe tańlay biliwine baylanıslı. Eger forma mazmunǵa sáykes kelmese, ol ideyanı buzıp kórsetiwge shekem baradı. Bul máselege
A.M.Gorkiy oǵada ayrıqsha áhmiyet bergen. Túsiniklirek etip aytqanda, gúrrińde aytıw múmkin bolǵan ideyalar ushın roman jazıp otırıwdıń zárúrligi joq yamasa kerisinshe romandaǵı kóp tarawlı, qospalı maselelerdi gurriń de yamasa povestte súwretlep beriw mumkin emes. Sonday-aq, adamnıń ishki dúnyasın, shayır janlı insan xarakterlerin qosıqta, lirikada yamasa psixologiyalıq prozada beriw múmkin.
Mısalı, qazaq jazıwshısı Ǵ.Musirepov, S.Seyfulliniń ayırlıq tulǵasın ashıp kórsetiw ushın óziniń ―Kezdespey ketken
- 31 -
bir beyne‖ (―Uslatpay ketken bir eles‖) atlı shıǵarmasında ―qara sóz benen jazılǵan poema‖ úlgisin paydalanadı. Hár túrli dáwirlerde ádebiyatqa túrlishe formalardıń da kirip keliwin usı baǵıtta-mazmun menen romannıń birligi túsiniginiń negizinde bahalaw kerek.
Idealistlik túsinik boyınsha forma ekinshi dárejeli qubılıs, ol mazmunnıń tek ǵana járdemshisi dep túsindiredi. Al biraq materialistlik túsinik boyınsha bular ekewi de birbiriniń ornın almastırıwı múmkin emes. Olardıń ajıralmaslıǵı kórkem shıǵarmanıń bir pútinligin támiyinleydi.
KÓSHPELI SYuJETLER. Folkloristikaǵa dárek atama. Kóshpeli syujet dúnyanıń kóp xalıqlarınıń ádebiyatı menen folklorında ushırasadı, bir mádeniy regionnan ekinshi mádeniy regionǵa kóship júredi, ózlestiriledi. Qálegen syujet kóshpeli syujetke aynalıp, qálegen folklor yaki ádebiyat tárepinen ózlestirile bermeydi. Tek ǵana kóp xalıqlardıń mádeniy, ruwxıy turmısına sińisip kete alatuǵın syujetler ǵana kóshpeli syujetke aynala aladı. Mısalı, ―Hayalınıń toyına tap bolǵan kúyew‖ (―Muj na svadbe jenı‖) syujeti Gomerdiń ―Odisseya‖ dástanında (b.e.sh. VIII á.) ushırasadı. (Odissey táǵdirdiń 20 jıllıq aydawınan keyin úyine kelgende hayalı Penelopanı kúyewlep atırǵan úlken toydıń ústinen shıǵadı). Usı syujet ―Alpamıs‖ dástanınıń ekinshi bóliminde bar. (Alpamıs jeti jıllıq ǵayıplıqtan úyine kelgende hayalı Barshındı kúyewlep atırǵan gúmbirlegen toydıń ústinen shıǵadı). Bul syujet dúnyanıń kóplegen xalıqlarınıń folklorı menen ádebiyatında bar. Sonday-aq ―Ákesi menen balasınıń jekpe-jek ayqaska shıǵıwı‖ (―Poedinok otсa s sınom‖, ―Jat jurtlıq sulıwdıń batırdı ólimnen qutqarıwı‖ (―Chujezemnaya krasaviсa spasaet geroya‖), ―Xan qızınıń quyashtan hámledar bolıp, ájayıp ullı bolıwı‖ h.b. kóplegen syujetler dunya xalıqlarınıń sonıń ishinde qaraqalpaqlardıń folklorı menen ádebiyatında orın alǵan.
KRITIKALÍQ REALIZM. Bolmıstı kórkemlep sáwlelendiriwdiń bir usılı, ulıwma realizm usılınıń bir kórinisi. Kritikalıq realizm metodı XIX ásirdiń birinshi yarımında Evropa ádebiyatında júzege keledi hám qáliplesedi. Onın payda bolıwı jámiyettegi soсiallıq-ekonomikalıq ózgerisler hám olarǵa jańasha filosofiyalıq, tariyxıy kózqaraslardıń payda bolıwı menen baylanıslı.
Kritikalıq realizm metodı menen jazılǵan shıǵarmalarda adam minezi belgili bir soсiallıq ortalıqta rawajlanadı, qáliplesedi. Adam menen sırtqı ortalıq arasındaǵı qarama-qarsılıqlar kórsetiledi. Kritikalıq realizmniń wákilleri barlıq máselelerdi adam hám onıń jasap turǵan ortalıǵı degen kózqarastan sheshiwge umtıladı. XIX ásirdiń basında Evropada hám Rossiyada soсiallıq, tariyxıy jaǵdaylar shiyelenisip, jámiyetlik toparlar arasındaǵı qarama-qarsılıq kúsheydi. XIX ásirdiń realistleri usı jaǵdaylarǵa óz shıǵarmalarında tereń tariyxıy tallaw jasadı hám qatań kritikalıq baha berdi. Olar feodallıq yamasa burjuaziyalıq jámiyettiń qurılısınıń, tártipleriniń kemshiliklerin kórkem obrazlar arqalı kórsetti hám ayawsız kritikaladı. Mısalı XIX ásirdegi orıs realistleri Pushkin, Lermontov, Gogol, Nekrasov, Turgenov h.t.b. óz shıǵarmalarında jámiyettegi soсiallıq ayırmashılıqlardı, klasslıq qarama-qarsılıqlardı, krepostnoylıq húkimniń antigumanistlik maǵızın keń túrde ashıp berdi hám áshkaraladı.
Kritikalıq realizm ózinen burınǵı usıllardan katań ajıralıp turadı. Eger romantikler bas dıqqatı adamnıń ruwxiy umtılıwlarına, keypine awdarǵan bolsa, kritikalıq realistler adamnıń ruwxıy umtılıwların dálme-dál turmıslıq jaǵdaylar menen ajıralmas baylanısta kórsetti. Egerde klassiсistler (Q.) adamnıń ideal, aǵla táreplerin sáwlelendirse, kritikalıq realistler óz shıǵarmalarında adamlardıń kúndelikli turmısın real sáwlelendiredi (xızmetin, úy jaǵdayların, qılıqların, júris-turısın h.t.b.). Klassiсistler súwretlegen ideal qaharmanlardıń ornına ápwayı ájelli bendelerdiń (diyxanlardıń, krepostnoylardıń, malaylardıń, sawdagerlerdiń. Kishkene xızmetkerlerdiń, qarapayım muǵallimlerdiń h.t.b.) obrazları jaratıldı. Kritikalıq realizm shıǵarmalarında qaharmanlar iláhiyda adamlar emes, olar real turmıstıń adamları, olardıń isháreketi, jasaǵan ortalıǵı, oy-pikir haqıyqıy turmısqa kútá sáykes keledi.
Kritikalıq realistler kórkem psixologizm (Q. Xudojestvennıy psixologizm) usılın jetik meńgerip, kórkem obrazlar jaratıwda onı utımlı paydalandı.
Sonıń menen birge kritikalıq realizm metodı óz shıǵarmalarında didaktikalıq ideyalarǵa (akılnásiyat) mensinbey qaradı, didaktizmdi jámiyetlik oy-pikirdiń tómengi basqıshlarınan biri dep qaradı, aqıl-parasattıń, insaptıń kúshine onsha isenbedi, jámiyetlik kemshilikler menen gureste olardı hálsiz dep bildi. Sonday-aq adam xarakterin
- 32 -
jaratqanda onıń jeke tábiyiy minezlerin, qasiyetlerin, kemshiliklerin tikkeley soсiallıq ortalıqqa, jaǵdaylarǵa tańıwǵa urındı.
Kritikalıq realizm metodı ulıwma realistlik ádebiyattıń rawajlanıwına, sonıń ishinde qaraqalpaq
ádebiyatında kúshli realistlik shıǵarmalardıń payda bolıwına kútá unamlıtásir jasadı.
KULMINACIYA. (Latınsha culmen – shıń, tóbe sózinen). Syujettiń komponentleriniń biri. Shıǵarmada waqıyalardıń rawajlanıp, eń shegine jetken jeri, qaharmanlardıń háreketleriniń hám óz-ara gúresleriniń, yaǵnıy konflikttiń oǵada keskinlesken saatı. Mısalı, Berdaqtıń ―Aqmaq patsha‖ dástanında bir jaǵınan zalım patshanıń adamgershilikke, ádillikke, insan hám hújdanǵa jat is-háreketleri ulǵayıp baradı, ekinshi jaǵınan oǵan qarsı personajlardıń (Gúlim h.b.) hám xalıqtıń zalım patshaǵa bolǵan narazılıǵı kúsheyip baradı. Bul eki táreptiń qarama-qarsılıǵı ábden keskinlesip, shegine jetedi, yaǵnıy narazı xalıq gúwlep kóterilip, zalım patshanı taxtınan awdarıp taslaydı. Bul orınlar dástan syujetiniń kulminaсiyası bolıp tabıladı.
KUPLET. (Franсuzsha couplet – baylanısıw, úylesiw degendi ańlatadı). Eki yamasa tórt qatarlı uyqasqan qosıqlardan turatuǵın strofa. Kuplet penen strofanı bir dep túsiniwge bolmaydı. Sebebi, strofa 2, 4, 6, 8, 10 qosıq qatarlarınan turıwı múmkin. Al kuplet bolsa 2 yamasa 4 qatardan quralıp, kóbinese namaǵa túsirlgen qosıqlarǵa tiyisli. Kupletler házildálkek, satiralıq mazmunǵa iye bolıp, oyın-zawıq keshelerinde, jıyınlarda aytıladı, geyde folklor shıǵarması túrinde, awızsha, jazba túrinde tarqaladı. Bizde S.Nurımbetovtıń yumorsatiralıq tórtlikleri, sońǵı jıllarda xalıq dóretken ―Qaraqalpaǵım‖ dúrkininiń tórtlikleri kupletlerdiń mánisine juwap beredi.
Biraq qaraqalpaq ádebiyatında bántli (strofalı) qosıqtıń bárin kuplet dep esaplap ketken. Mısalı, awızsha sóylesiwlerde qosıq altı qatarlı kupletlerden turadı degen sózlerdi esitiwge boladı. Hátteki ayırım sın maqalalarında da altı qatarlı strofalardan turatuǵın qosıqtı qosıqtı «qosıqtıń birinshi kupletinde yamasa úshinshi kupletinde shayır mınaday deydi» degenge usıaǵan gǵplerdi ushıratıw múmkin. Negizinde kuplet rus poeziyasınan alınǵan bolıp, onıń tuwrı mánisi, qollanıw jaǵdayları jokarıdaǵıday. Al qosıqtıń strofalarǵa bóliniwin “bánt” dep alǵan durıs boladı.
QASÍYDA. (Arabshamaqset, niyet degen mánisti bildiredi). Arab, parsı hám túrkiy klassik poeziyasındaǵı lirikalıq janr. Qasıyda saltanat, maqtaw, kótermelew mazmunına iye boladı. Qasıydanı orta ásirlik saray shayırları kóbirek jazǵan. Olar patsha saltanatın, sárkardanıń úlken jeńisin maqtap qasıydalar tokıǵan. Biraq, ullı shayırlar qasıydanı terenletip, oǵan filosofiyalıq mazmun bergen. Mısalı, Shıǵıs poeziyasınıń ullı klassikleri Jámiy, Fizuliy, Nawayı jazǵan qasıydalar tereń filosofiyalıq mazmunı menen ajıralıp turadı. Forması hám mazmunı boyınsha qasıydaǵa orıs adebiyatında oda, qaraqalpaq ádebiyatında tárip qosıqları jaqın turadı.
QAHARMANLARDÍŃ ISHKI DÚNYASÍ. Kórkem shıǵarmada qaharmannıń kewil dunyasın, ishki keshirmelerin, sezimlerin, dúnyaǵa kózqarasların qaharmannıń ishki dúnyası dep júrgizedi. Jazıwshı qanday da bir qaharmannıń obrazın yamasa xarakterin jaratqanda onıń iki dúnyasın ashıp baradı hám sonıń menen obrazdı kórkemlep, bayıtıp otıradı. Qaharmannıń ishki dúnyası hár qıylı usıllar menen ashılıwı mumkin.
QAHARMANLÍQ QOSÍQLAR. Xalıqtıń azatlıǵı, iygiligi ushın yamasa jeke adamnıń óziniń insanıylıq qásiyetlerin ar-namısın qorǵaw ushın alıp barǵan gúresleri haqqındaǵı lirikalıq shıǵarmalardı qaharmanlıq qosıqlar dep júritedi. Qaharmanlıq qosıqlar taryxıy qosıqlar menen de shegaralasıp ketedi. Qaraqalpaq ádebiyatında qaharmanlıq qosıqlardıń úlgisi retinde Berdaqtıń ―Amangeldi‖, ―Aydos baba‖, ―Ernazar biy‖ shıǵarmaların kórsetiwge boladı.
QAHARMANLÍQ PAFOS. Jazıwshı óz shıǵarmasında batırlıq islerdi yaki batırdı mázi kórkem súwretlep ǵana qoymaydı, al olarǵa ideyalıq hám estetikalıq bahalar beredi.
Basqasha aytkanda, jazıwshı qaharmandı yamasa qaharmanlıq islerdi óziniń jámiyetlik, ideyalıq, estetikalıq kózqaraslarınan kelip shıǵıp súwretleydi. Bul jaǵdaydı ádebiyattanıw iliminde qaharmanlıq pafos dep ataydı. Mısalı, jazıwshı T.Qayıpbergenov ―Maman biy‖ ápsanası romanında Mamannıń qaharmanlıq islerin oqıwshını mázi tańlandırıw ushın súwretlemeydi., al Maman obrazın qaraqalpaq xalqınıń bolǵan óziniń kózqaraslarınan hám usı xalıqtıń keleshegi tuwralı jekke ideyalarınan kelip shıǵıp jaratadı. Jazıwshınıń waqıyalardı, shárayatlardı, adamlardı kórkem bahalawına qaraǵanda Mamannıń qaharmanlıǵı
- 33 -
tek ǵana at kóteriw yamasa jekke mápler ushın iske asırılǵan emes, al jámiyetlik, xalıqlıq, hátteki milliy zárúrliklerden kelip shıqqan qaharmanlıq. Demek, T.Qayıpbergenovtıń usı atalǵan romanındaǵı baslı pafoslardıń biri qaharmanlıq pafos ekenine gúman joq. (Q. Qaharmanlıq).
QAHARMANLÍQ EPOS, QAHARMANLÍQ DÁSTAN, BATÍRLAR JÍRÍ. Patriotlıq mazmunǵa hám belgili dárejede tariyxıy tiykarlarǵa iye, el-xalıq, Watan isine sadıqlıq ideyalarına tolı xalıq dástanların qaharmanlıq epos yamasa qaharmanlıq dástan, batırlar jırı dep ataydı.
Qaharmanlıq dástanlar xalıq jırshıları tárepinen muzıka ásbabınıń járdeminde atqarılıp kelgen. Batırlar jırın atqarıwshılardı qaraqalpaqlarda jırawlar, ózbeklerde baxshılar, qazaqlarda jırshılar dep ataydı. Batırlar jırı óziniń dóreliwi hám tarqalıwı boyınsha ulıwma folklorlıq qásiyetlerge iye. (Q. Folklor), al janrlıq ózgeshelikleri boyınsha ulıwma epikalıq zańlılıqlarǵa baǵınadı. (Q. Epos). Qaharmanlıq dástanlar ózleriniń payda bolıw dáwirlerine, geografiyalıq hám soсial-ekonomikalıq jaǵdaylarǵa baylanıslı regionallıq, etnikalıq (qáwimlik) yamasa milliy eposlar bolıp shártli túrde bóliniwi múmkin. Mısalı, áyyemgi grek qaharmanlıq eposı (―Illiada‖ hám ―Odisseya‖), Orta ásirlerdegi german qáwimleriniń eposı (―Nibelunglar tuwralı jır‖, ―Boevulf tuwralı jır‖, ―Sigurd tuwralı jır‖ h.t.b.), roman xalıqları eposı (franсuzlardıń ―Roland tuwralı jırı‖ h.b.), orıs qaharmanlıq eposı (Ilya Muromeс, Dobrınya Nikitıch tuwralı bılinalar, ―Igor polkı tuwralı jır‖ h.b.), turkiy xalıqlardıń qaharmanlıq eposı (―Alpamıs‖, ―Góruǵlı‖, ―Qoblan‖ h.b) Túbiri bir qáwimlik eposlardan sońın-ala milliy qaharmanlıq eposlar, yaǵnıy milliy variantlar ósip shıǵadı. Mısalı ―Alpamıs‖, ―Góruǵlı‖ dástanlarınıń ózbekshe, qaraqalpaqsha, túrkmenshe, qazaqsha h.b. variantlarınıń shıǵısın izertlestirip qaraǵanda ulıwma túrkiy túbirge barıp taqaladı. Al hár bir milliy qaharmanlıq dástan óziniń ishki variantlarına iye. Mısalı, ózbekshe ―Alpamısh‖tıń Fazıl Yuldash, islam shayır, Pulqan shayır variantları, qaraqalpaqsha ―Alpamıs‖tıń Ógiz jıraw, Qıyas jıraw, Esemurat jıraw h.b. variantları bar. Qaharmanlıq epostıń syujeti tiykarınan batırdıń sırtqı dushpanlar menen gúresi dógereginde rawajlanadı.
Batırlar jırınıń bas qaharmanı – óz eliniń, xalqınıń mápi, ar-namısı ushın gúresetuǵın batır. Ol – jıǵılmas palwan, sheber jawınger. Batır obrazı insanıylıq, arnamıs, doslıq ádillik, tuwılǵan elge xızmet etiw tuwralı xalıqtıń túsiniklerin, arzıw-ármanların, idealların sáwlelendiredi.
Batırdıń dushpanları–urıwdıń, qáwimniń yamasa xalıqtıń dushpanları. Dástannıń ózgesheligine qaray dushpanlar mifologiyalıq sıpatlarǵa iye bolıwı múmkin (hár qıylı mifologiyalıq bálamatlar, maqluqatlar) yamasa basqa baqtalas qáwimler bolıwı múmkin. Mısalı, ispan xalqınıń qaharmanlıq eposında dushpanlar arablar bolıp keledi. sebebi arablar Ispaniyanı VIII ásirlerde basıp alǵan, túrkiy xalıqlar dástanlarında dástúrli dushpanlar obrazında qalmaqlar kórinedi, óytkeni túrkiy qáwimler qalmaq qáwimleri tárepinen kóp jawgershilikke, búlginshilikke ushıraǵan.
Batırlar jırında dáwir qatlamaları hár qıylı bolıp kórinedi. Onda mifologiyalıq dáwirden baslap sońǵı mámleketlik dáwirlerge shekemgi uzaq aralıqtıń belgilerin tabıw múmkin. Mısalı, ―Alpamıs‖ dástanında batırdıń káramat penen tuwılıwı, oǵan hár qıylı qúdiretlerdiń járdem beriwi (Qızır Ilyas, qırıq shilter ǵayıp erenler h.b.) áyyemgi mifologiyalıq belgiler bolıp sanaladı, al Tayshaxannıń záwlim sarayı, baǵları, tońırtqalar arqalı suwǵarıw sistemasın ornatıwı sońǵı ásirlerge tán rawajlanǵan feodallıq turmıs tárizin kórsetedi.
Qaharmanlıq dástanlardıń kórkemlik ózgeshelikleri. Joqarıda aytılǵanday folklorlıq estetikanıń ólshemleri menen belgilenedi. Syujetlerde jakın uqsaslıqlar bayqaladı, unamlı hám unamsız qaharmanlar qatań qarama-qarsı (aq-qara) boyawlar menen súwretlenedi, qaharmanlar daralanǵan halda emes, al jıynaqlasqan halda kórinedi, tiplestirilgen motivler, shárayatlar hár dástanda turaqlı ushırasadı (Mısalı, batırdıń káramat penen tuwılıwı, onıń óz qalıńlıǵın izlep ketiwi, gúres, sawash h.b kórinisler), turaqlı teńewler, sóz birikpeleri, giperbolalıq súwretlewler batırlar jırına tán súwretlew quralları bolıp esaplanadı.
Solay etip, batırlar jırı belgili bir xalıqtıń tariyxın, ótmishtegi ruwxıy dúnyasın sáwlelendiredi, sonlıqtan ol úlken aǵartıwshılıq, tárbiyalıq hám estetikalıq áxmiyetke iye.
- 34 -
Q. Jirmunskiy V. M. Tyurkskiy geroicheskiy epos. M. L. Nauka, 1974, Meletinskiy E. M. Proisxojdenie geroicheskogo eposa. M. 1963, Propp V. YA. Russkiy geroicheskiy epos. M. 1955, Saǵıytov I. Qaraqalpaq qaharmanlıq eposı. Nókis, 1963, Maqsetov Q. Dástanlar, jırawlar,baqsılar.
Nókis, 1992, Xoshniyazov J. Qaraqalpaq qaharmanlıq dástanı ―Alpamıs‖, Nókis, 1992. QITA. (Arabshabólim, párshe degendi ańlatadı). Shıǵıs klassik poeziyasında keń tarqalǵan lirikalıq janr. Qita jupjuptan uyqasatuǵın báyitlerden (jup qatarlardan)turadı. Qita - házir juwap hám realistlik qásiyeti basım kishi lirik janr. Qita kóbineseǵázzel yamasa qasıydalardıń bir bólegi retinde yamasa óz aldına dóregen shıǵarma retindekóriniwi múmkin. Qitanıń kólemi, buwın sanı, tematikası qatań sheklenbeydi, tereń
filosofiyalıq, akıl-násiyat mazmunına iye boladı. Ǵárip-miskinlerdiń dáwranı bolmasElde abıroy úyde as-nanı bolmas Altın qápes ishire Kızıl gúl pitse Búlbilge tikendey payanı bolmas
(Áliysher Nawayı)
QOSÍQ INTONACIYASÍ. Poeziyalıq shıǵarmanıń mazmunına, ırǵaq hám uyqaslarına sáykes belgili bir dawıs tolqınlarında oqılıwı. Qosıq intonaсiyası belgili bir tártipte buwınlardıń baǵdarına qarap oqılıwı jaǵınan da prozalıq shıǵarmalardan parq qıladı.
QOSÍQ ÓLSHEMI. Qosıq qatarlarınıń belgili bir mólsherdegi buwınlarǵa tiykarlanıwı. Qosıq qurılısı jer júzi xalıqlardıń poeziyasında úsh túrge bólinedi: metrikalıq, tonikalıq, sillabikalıq. Metrikalıq sistemadaǵı qosıqlarǵa arab, parsı, grek, latın poeziyasınıń úlgileri kirip, olarda seslerdiń uzınlı-qısqalıǵı esapqa alınadı.
Túrkiy tiller xalıqlarınıń poeziyası kópshilik jaǵdayda sillabikalıq hám sillabotonikalıq qosıqlar qatarına kiredi. Bul sistemadaǵı tiykarǵı ólshem buwınǵa baylanıslı boladı. Qaraqalpaq poeziyasında basım orınlarda qosıq qatarları birdey, teńdey buwınlarǵa qurıladı.
QÍSSA. (Arabsha-gúrriń, povest degendi ańlatadı). Jaqın hám Orta Shıǵıs xalıqlarınıń folklorında hám jazba ádebiyatında keń tarqalǵan syujetli shıǵarmalar. Qıssanıń syujeti qıyırman-shıyırman waqıyalarǵa bay, tıńlawǵa hám oqıwǵa qızıqlı bolıp keledi. Qıssa qosıq túrinde de, qara sóz túrinde de ushırasa beriwi múmkin. Qıssanıń tematikası hár qıylı boladı (ashıklıq, batırlıq, sayaxatshılıq h.t.b.).
Túrkiy xalıqlarda da qıssa keń tarqalǵan. Sonıń ishinde karaqalpaqlarda da ―Ǵárip ashıq‖, ―SayatxanHámra‖, ―YusupAxmet‖, ―Qissasul anbie‖ (―Payǵambarlar qıssası‖), ―Ibrahim Adham‖ h.t.b. soǵan uqsas qıssalar keńnen málim bolǵan.
QÍSTÍRMA NOVELLA (QÍSTÍRMA HIKAYA). Roman, povest yaki gúrrińniń ishinde ushırasatuǵın, óz aldına syujeti bar, biraq shıǵarmanıń ulıwma syujetine baylanıspaytugın áńgime, hikaya. Qıstırma áńgime shıǵarmanıń qaharmanı tárepinen, geyde avtor tárepinen bayanlanadı. Qıstırma
áńgimeniń syujeti, óziniń qaharmanları boladı, biraq olar shıǵarmanıń ulıwma syujetine, qaharmanlarına baylanıspaydı. Sonıń ushında bunday áńgimelerdi qıstırma áńgimeler dep esaplaydı. Mısalı, Berdaqtıń ―Aqmaq patsha‖ dástanınıń qaharmanlarınıń biri Záriw óziniń basınan keshken waqıyalardı uzaq áńgimelep beredi. Onıń bul áńgimesi dástannıń ulıwma syujetine enisip kete bermeydi, óz aldına bir hikaya bolıp kórinedi.
Qıstırma áńgimeler kórkem shıǵarmanıń baslı ideyasın tereńlestiriwge járdem beredi, sonın ushında jazıwshılar shıǵarmanıń retli jerlerinde olardı qollanadı.
LEYTMOTIV. (Nemisshe leitmotiv –baslı motiv degendi bildiredi). Shıǵarmadaǵı barlıq waqıyalardıń rawajlanıwınan kelip shıǵatuǵın baslı ideyalıq juwmaq. Kórkem shıǵarmada avtor baslı bir máselege kúshli áhmiyet berip, sonı shıǵarmanıń tiykarǵı ózegi etip aladı.
LIBRETTO. (Italyansha libretto kitapsha sózinen). Muzıkalı sahna shıǵarmaları bolǵan opera, operetta ushın jazılǵan kórkem tekst. Sonday-aq, balet, kinofilm, muzıkalı drama shıǵarmalarınıń syujetleriniń qısqasha bayanlamasın da libretto dep ataydı. Mısalı, I.Yusupovtıń ―Ájiniyaz‖ operasına jazǵan kórkem tekstin libretto dep ataydı.
LIRIKA. (Grekshe lyrikos – lira ásbabına qosıp aytıw degen mánisti ańlatadı). Áyyemgi greklerdiń lirika dep atalatuǵın tarlı muzıka ásbabınıń atınan kelip shıqqan termin. Aristotel zamanınan baslap ishki sezimlerdi, tuyǵılardı beretuǵın kórkem
- 35 -
shıǵarmalardıń ataması sıpatında qollanıladı. Greklerden bul atamanı rimliler ózlestirgen, olardan Evropa ellirine taraǵan. XVIII-XIX ásirlerde termin sıpatında orıs adebiyatında qáliplesken. Sovet hákimiyatı jılları lirika orıs ádebiyatı arqalı Sovet Shıǵısı xalıqlarınıń ádebiyatına, sonıń ishinde qaraqalpaq ádebiyatına da ádebiy termin sıpatında ótken hám qáliplesken.
Lirikanıń qásiyetleri. Lirika-ádebiyattıń úsh túriniń biri (epos, drama, lirika). Ol sırtqı dúnyanı sáwlelendiriw talapları, tártipleri boyınsha epos penen dramadan qatań ajıralıp turadı. Eger epos penen dramanıń baslı qásiyetleri waqıyalardı bayanlaw hám qaharmanlardıń is-háreketlerin usı waqıyalarǵa, shárayatlarǵa baylanıstırıp kórsetiwden ibarat bolsa, lirika waqıyalardı bayanlap otırmaydı. Lirika sırtqı ortalıqtıń tásirinen payda bolǵan quwanısh, súyinish, qayǵı-hásiret, kóterińki h.t.b. sezimlerdi, tuyǵılardı, ishkikeshirmelerdi, ruwxıy halatlardı, oy-pikirlerdi emoсional qızǵınlı (tolqınlanǵan) sózler arqalı beredi. Epos hám dramadaǵı sıyaqlı lirikada da ádep-ikramlılıq, aqıl-násiyat (didaktika), ıshqı-muhabbat, turmıs h.t.b. máseleler kóterile beriwi múmkin. Biraq bul máseleler waqıyalardı hám adamlardı obektiv súwretlew arqalı emes, al shayırdıń subektiv (jekke) sezimlerin beriw arqalı óz sheshimin tabadı. Lirikalıq shıǵarmalarda tiykarınan shayırdıń óziniń ishki keshirmeleri beriledi, sonlıqtan kópshilik jaǵdayda shayırdı lirikalıq qaharman sıpatında qabıl aladı, yaǵnıy shayır menen lirikalıq qaharmandı bir qosıp túsinedi. Biraq lirikada berilgen sezimlerdi tek shayırdıń jeke turmısınan alınǵan dep túsine beriwge bolmaydı. Shayır ózinen basqanıń da ishki ruwxıy jaǵdaylarına kire alıw uqıbına iye hám lirikalıq - ―men‖ arqalı kóp adamlardıń ishki sezimlerin, dártlerin bere aladı.
Lirika sezimlerdi, ruwxıy xalatlardı beretuǵın shıǵarma bolǵanlıqtan, ol qısqa, ıqsham bolıwı kerek, sebebi ol bir momenttegi sezimlerdi beredi. Lirikada epikalıq formada syujet bolmaydı. Lirikada ushırasatuǵın kishi-girim syujetler tek sezimlerge túrtki beriw ushın, olardı tısqa shıǵarıw ushın paydalanıladı. (Mısalı, I. Yusupovtıń ―Ayaz kala‖ ―Kól boyında‖ qosıqları).
Lirikanı mazmunına, sáwlelendirgen temasına, zatına qaray shártli túrde hár qıylı toparlarǵa, óziniń ishki túrlerine bólip júr. Lirikanı jiklewdiń keń tarqalǵan hám kóbirek moyınlanǵan túri tómendegishe. 1. Oy-pikir lirikası yamasa kóbinese onı grajdanlıq lirika (Q.) dep te ataydı. Ol kóbinese jámiyetlik, siyasiy, turmıs, grajdanlıq, filosofiyalıq usaǵan ulıwma temalardı qozǵap, olar tuwralı lirikalıq qaharmannıń emoсional oy-pikirin beredi.
2.sezim lirikası yamasa onı intim lirika (Q.) dep ataydı. Al qaraqalpaqsha pinhamı lirika degen atama oǵan say keledi, Lirikanın bul túri tánha lirikalıq qaharmanǵa tiyisli júrek tórinde jatırǵan sezimlerdi tógip taslaydı. Ol kóbinese saǵınısh, kúyinish, ıshqımuhabbat h.t.b. temalardı sáwlelendiredi. Lirkanıń bul túrine Ájiniyazdıń ıshqı-muhabbat qosıqları, I. Yusupovtıń ―Saǵınıw‖, ―Qız dáwranı atlı altın taxtıńnan‖, ―Kewil aspanımda juldızlar sónik‖, ―Kepti mine jas topıraǵıń‖, ―Pazıylet‖ qosıqları mısal bola aladı.
3.Súwretlew lirikası yamasa onı kobinese peyzaj lirikası (qaraqalpaqsha tábiyat lirikası) dep júrgizedi. Lirikanıń bul túri adamdı qorshap turǵan zatlardı, adamnıń sırtqı pishinin, qalanıń, awıldıń kórinislerin, sonday-aq tábiyattıń kórinislerin. Qubılısların súwretleydi. Súwretlew lirikası adamda súyiniw, túńiliw h.t.b. sezimlerdi oyata aladı. Mısalı:
Keshe gúrlep turǵan Úshsay portında
Búgin-korabller qoyımshılıǵı Kóship ketken balıqshılar jurtındaJatar jayrap kemelerdiń sınıǵı
Espe qumǵa ermek bolıp kómilgen
Essiz paroxodlar, kater, barjalar
Palubalar qumnan zorǵa kóringen Kayutaǵa kirgen samal zar jılar
(I.Yusupov. ―Korabller qoyımshılıǵındaǵı eles‖)
Lirikanıń shıǵıs poeziyasına tán qasıyda, másnewiy, ǵázzel, muqalles, rubay usaǵan ishki janrları bar. Al Evropa ádebiyatında oda, epigramma, gimn, elegiya sıyaqlı túrleri rawajlanǵan. Házirgi zaman qaraqalpaq lirikasında bul janrlardıń barlıǵı derlik ushırasadı.
- 36 -
LIRIZM. Epikalıq yamasa dramalıq shıǵarmalarda ushırasatuǵın lirikalıq elementler. Mısalı, roman, povest yamasa dástanlarda ushırasatuǵın avtor tárepinen aytılatuǵın lirikalıq oy-pikirdi, lirikalıq sheginislerdi lirizm dep ataydı.
LIRIKALÍQ QAHARMAN. Lirikalıq poeziyada súyinish-kúyinishlerdi, ishki keshirmelerdi, arzıw-ármanları sáwlelengen adam obrazı. Lirikalıq poeziyada atqarıwshı yaki avtor jeke óziniń oysezimlerin beretuǵın kórkem obraz. (Q. Lirika)
LIRIKALÍQ SHEGINIS. Epikalıq shıǵarmada avtordıń waqıyalarǵa, tábiyat kórinislerine, personajlarǵa, olardıń is-háreketlerine qatnasınıń, kóz-qarasınıń bildiriliwi. Lirikalıq sheginis ulıwma kompoziсiyalıq ámellerden bolıp, ol súwretlenip atırǵan syujetke tamırlasıp baylanıspaydı. Sonlıqtan onı syujetke kirmeytuǵın elementler dep ataydı. (Q. Vnesyujetnıe elementı). Lirikalıq sheginis shıǵarmanıń basında, ortasında, ayaǵında ushırasa beriwi múmkin. Mısalı, Berdaqtıń ―Aqmaq patsha‖ dástanı lirikalıq sheginis penen baslanadı. Onda avtor zaman, jámiyet, ózi tuwralı lirikalıq sezimlerge tolı oy-pikirlerin ortaǵa taslaydı. Biraq avtordıń bul sezimleri dástannıń syujeti menen tikkeley baylanıspaydı, ol shıǵarmada kómekshi xızmet atqaradı.
LIRIKALÍQ PROZA. Ádebiyatqa ıqlas qoyǵan kópshilik adamlar proza degende kóbinese qara sóz benen jazılǵan epikalıq shıǵarmalardı túsinedi, al lirika degende qosıq penen jazılǵan lirikalıq shıǵarmalardı túsinedi. Bul túsinik tolıq emes. Negizinde epikalıq shıǵarmalar qosıq penen de jazıla beriwi múmkin (máselen, dástanlar, qosıq penen jazılǵan romanlar, povestler), al lirikalıq shıǵarmalar tek qosıq penen emes, al qara sóz benen de jazılıwı mumkin. Bul jerde baslı másele lirikalıq janrdıń baslı qásiyetlerin (ishki sezimler, tuyǵılar, ruwxıy tolǵanıslardı) beriwde, olardı tek qosıq qatarları menen ǵana emes, al proza menen de beriwge boladı. Bunday shıǵarmalardı lirikalıq proza dep ataydı. Mısalı, ataqlı shayır Rasul Gamzatovtıń ―Meniń Daǵıstanım‖ shıǵarması lirikalıq prozanıń úlgisi bolıp sanaladı.
LIRO-DRAMA. Aralas janrdıń bir túri, Liro-dramalıq shıǵarma bir jaǵınan syujetke, personajlarǵa dramalıq qasiyetler berip, yaǵnıy olardı saxnada oynawǵa qolaylastırıp súwretlese, ekinshi jaǵınan shayırdıń syujetke, personajlarǵa baylanıslı qatnasların, oy-sezimlerin, ruwxıy tolǵanısların berip baradı. Mısalı, I. Yusupovtıń ―Aktrisanıń ıǵbalı‖ liro-dramalıq poemasında waqıyalardı súwretlew menen birge.
Háy, sen, Qońıratlı qız, janım ArıwxanQızıl qapı aldında irkildiń nege?
Sıǵalap turǵandı qoy tal arasınanJeter tartınǵanıń, kir ishkerige,-
degenge usaǵan tikkeley avtordın oy-sezimlerin, tuyǵıların beretuǵın orınlar kóplep ushırasadı. Lirodramada avtor óz qaharmanlarınıń isháreketlerine óziniń qatnasların bildirip, olardıń táǵdirine aralasıp otıradı.
LIRO-EPIKALÍQ JANR. Kórkem dóretiwshilik mudamı rawajlanıw, izleniw qásiyetlerine iye bolǵanlıqtan, kórkem shıǵarmalar da bir janrdıń sheńberinde qatıp qala bermeydi. Shayırlar janrdıń tazalıǵın ―buzıp‖, geyde aralas janrdaǵı shıǵarmalardı da dóretedi. Máselen, geypara shıǵarmalar epikalıq janrdıń qasiyetlerin de, lirikalıq janrdıń qasiyetlerin de óz ishine aladı. Nátiyjede onı sap lirikaǵa yamasa eposqa jaratıw múmkin bolmay qaladı. Bunday shıǵarmalardı liro-epikalıq janrǵa jatqaradı, Liro-epikada syujet, personajlar hám olardıń is-háreketleri súwretlenedi, sonıń menen birge syujetke, personajlarǵa baylanıslı shayırdıń lirikalıq sezimleri, keshirmeleri, oy-pikirleri de berilip baradı. Mısalı, I. Yusupovtıń ―Gilemshi hayal haqkında hakıyqatlıq‖, ―Dala ármanları‖, ―Tumaris‖ poemaları epikalıq qásiyetler menen lirikalıq qásiyetlerdi ózine tenen sindirip, liro-epikalıq janrdın talaplarına juwap beredi.
LITOTA. KISHIREYTIW. (Grekshe litotes ápiwayılıq, kishilik). Letota súwretlep atırǵan zattı yamasa adamdı obrazlı etip kórsetiw ushın qollanıladı, ol giperbolaǵa (ulǵaytıwǵa) qarama-qarsı tusinik. Mısalı, ―Shappattay bala‖, ―Taqıyaday awıl‖ (awıldıń kishiligin kórsetiw ushın). ―Bir tutam kún‖ (kúnniń kútá qısqalıǵın kórsetiw ushın). Mısalı.
Etekteyin erinnenEki elisi qalıptı
Qıyǵash qamıs qulaqtan Bir tutamı qalıptı
-degen dástannan alınǵan qatarlar hádden tıs kishirtiw sıpatında berilgen.
- 37 -
6- LEKCIYA. M, N, O, Ó háriplerinen baslanatuǵın ádebiy terminler tuwralı ulıwmatúsinik
JOBASÍ:
1.M háribinen baslanatuǵın ádebiy terminler tuwralı túsinik.
2.N háribinen baslanatuǵın ádebiy terminler tuwralı túsinik.
3.O hám Ó háribinen baslanatuǵın ádebiy terminler tuwralı túsinik.
MARSIYA, JOQLAW. Shıǵıs poeziyasındaǵı lirikalıq janrlardıń biri. Jámiyetshilikke belgili adamnıń qaytıs bolıwına baylanıslı qayǵı-hásiret, kúyini sezimlerin beretuǵın qosıq. Qaraqalpaq klassik poeziyasında Óteshtiń-―Berdaq ólgende‖ qosıǵı buǵan mısal boladı. Házirgi ádebiyatta da bul janr dawam etpekte. Máselen, I.Yusupovtıń B.Ismaylovqa arnaǵan ―Dos qádiri‖, Abbaz shayırǵa baǵıshlaǵan ―Abbaz benen xoshlasıw‖ usı janrdıń úlgisi.
Dúnyadan bir ketken adam Qayta aylanıp kelmes bolar Jaqsı bolıp ótken adam Tirilerge teńles bolar Aytqan sóziń tirilikte Naqıl bolıp júrilipti Adamdı adam tirilikte Onsha jaqsı bilmes bolar Sóziń súysintir eldi kóp Kettiń ornıńdı belgilep Kim ayttı sizdi óldi dep Jaqsı shayır
ólmes bolar.
MÁŃGI OBRAZLAR. Hár qıylı dáwirlerde, hár qıylı ellerdiń ádebiyatlarında dóregen ádebiyat, mifologiyalıq, folklorlıq obrazlar. Máńgi obrazlar bir dáwir menen yamasa bir ádebiyat penen shegaralanıp qalmaytuǵın máńgi ólmes gumanistlik ideallardı sáwlelendiredi. Mısalı, áyyemgi grek adebiyatınıń wákili Esxil jaratqan Prometey obrazı tek antik dáwir ushın ǵana áhmiyetke iye bolıp qalmastan, házirgi dáwir ushın da joqarı estetikalıq hám ideyalık bahaga iye. Prometey azatlıq hám ádillik ushın, adamlardıń baxtı ushın gúrestiń simvolına aylanǵan, al usı gumanistlik ideyalar barlıq dáwirlerge tán, barlıq xalıqlarǵa jat emes ideyalar bolıp esaplanadı.
Gamlet, Romeo hám Djuletta, Láyli hám Májnún, Farhad hám Shiyrin, Shahsánem hám Ǵáriyp obrazları da máńgi obrazlarǵa jatadı.
MÁSNEVIY. (Arabsha-ekilik degendi bildiredi). Bunda qosıq birgelki únles uyqasqa tiykarlanadı. Másneviylerdiń hár bir bánti óz-ara uyqasatuǵın eki qatardan ibarat boladı. (a- a, b-b, v-v tárizinde). Másneviy Shıǵıs ádebiyatında kóp qollanıladı, ásirese ol, dástanlıq shıǵarmalarda keń paydalanılǵan. Mısalı, Shıǵıs ádebiyatında en kóp tarkalǵan ―Xamsa‖ dástanları usı másneviy qosıq forması menen jazılǵan.
Tas keskini tan qalǵanday káramat Onday isti isley almas adamzat Túri bolsa basqalardan bir bólek Bunday erdi hesh kim kórmese kerekKúshi tawday perishtedey bir adam Kesek qurlı bolar deymen taw oǵan Táriyp etip usılayınsha kórgeninBayanladı qaldırmastan bilgenin.
Farhad penen Shiyrinniń ushırasıwınan súwretleytuǵın bul qatarlar e giz uyqas penenberilgen. MEDITATIVLIK LIRIKA. (Grekshe meditatio –oylaw, pikirlew degen sózden). Shayırdıń
sırtqı dúnya, jámiyet, tariyx, Adam hám ómirdiń basqa da máseleleri tuwralı emoсional oy-pikirleri. Shayırdıń oy-pikirleri júrek sezimleri menen suwǵarılǵan boladı. Evropa hám orıs lirikasında meditatvlik lirikanıń xarakterli janrı retinde elegiyanı kórsetedi.
- 38 -
MELODRAMA. Dramaturgiyanıń bir janrı. Onda dialoglar, monologlar muzıka menen almasıp turadı, yamasa olar qosıq túrinde muzıka járdemi menen atqarılıp baradı. Bul janrdı kóbinese muzıkalı drama degen atama menen de júrgizedi.
MEMUARLAR, YaDNAMALAR, ESTELIKLER. (Franсuzsha memoires – yadqa túsiriw degendi ańlatadı). Ótken waqıyalar boyınsha avtordıń yadında qalǵanlarına tiykarlanıp jazılǵan kórkem shıǵarma. Avtor ózi súwretlep otırǵan wakıyalardı, adamlardı óz kórgen yamasa olarǵa qatnasqan bolıwı kerek. Yadnamalardıń mısalı retinde Baburdıń ―Baburnama‖, Sadriddin, Ayniydiń ―Estelikler‖, Názir Safarovtıń ―Ótken kúnlerden elesler‖ shıǵarmaların kórsetiwge boladı.
METAFORA. (Grekshe metaphora –awıstırıw, ózgertiw sózinen, meta –qaytadan, phora - kóshiremen). kórkem súwretlew qurallarınıń biri. metafora-zatlardı bir-birine megzetiwge tiykarlanǵan awıspalı súwretlewdiń túri. Metafora teńewdey etip zatlardı salıstırmaydı, aluqsatadı, megzetedi. Mısalı, ol arıslanday jigit degen gápte jigit arıslanǵa salıstırıladı hám ol tenew bolıp sanaladı al ol arıslan jigit edi degen gápte jigit arıslanǵa megzetiledi hám ol metafora bolıp esaplanadı.
Sánemler qolında tilla saz edim Háwijge keltirer jánan bolmadı Tuǵrımda talpınǵan alǵır baz edim Qálpe-sayyadlarım maman bolmadı.
(Ájiniyaz)
Sen hám búlbil ediń gúl shaqasındaOl bir zaǵan edi kól yaqasında
(Ayapbergen)
METODOLOGIYA. Keń mánisinde ilimniń metodları, usılları, basqa da ámelleri tuwralı ilim. Al, ádebiyattanıwdıń metodologiyasına keletuǵın bolsaq, ol usı ilimniń metodları hám ádebiyattı
úyreniwdiń basqa da ámelleri tuwralı túsiniklerden turadı. Ádebiyat ilimi kórkem shıǵarmanı tek ǵana kórkem sóz óneri sıpatında úyrenip qoymaydı, al oǵan metodologiyalıq kóz-qaras penen de qaraydı, yaǵnıy metodologiya izertlenip otırǵan ilimniń túpkilikli mánisin, maqsetlerin ashadı, jámiyetlik áhmiyetin, ideologiyalıq ózgesheliklerin kórsetedi Sonıń menen birge metodologiya ádebiyattanıwdıń izertlew metodların, prinсiplerin, konсepсiyaların, basqa da izertlew ámellerin talqılaydı. Ulıwma metodalogiya ilim izertlewde jolǵa salıwshı, baǵdarlawshı áhmiyetke iye boladı.
METONIMIYA. (Grekshe metha –qaytadan, nimios –ataw, qaytadan ataw degendi anlatadı).
Súwretlew qurallarınıń biri. Sózlerdiń awıspalı mánisine tiykarlanǵan súwretlew. Metonimiyada súwretlenip atırǵan zat yamasa wakıya basqa at penen súwretlenedi. Mısalı ―Qazan kaynap atır‖. Negizinde qazan emes, al ondaǵı awqat qaynap atır. ―Tandır órtedim‖. Tandır órtenbeydi, al onın ishindegi otındı jaqtım degen mánisti bildiredi. ―Qala uyıqlap atır‖. Qala emes, al ondaǵı adamlar uyıqlap atır.
MIF. (Grekshe mythos –ańız, ápsana degendi ańlatadı). Qudaylar, hár qıylı ruwxlar (árwaqlar), perishteler, eń dáslepki adamlar (Adam-Ata hám Hawa-Ana), maqluqatlar, ósimlikler hám olardıń kelip shıǵıwı haqqındaǵı qıyalıy ápsanalar. Sonday-aq, jer-suw, aspan hám olardıń jaratılısı tuwralı qıyalıy
áńgimeler de miflerge jatadı. Usı jaratılıs tuwralı qıyalıy áńgimelerdiń barlıq jıyıntıǵın ilimde mifologiya dep júrgizedi. Sonıń menen birge dúnya xalıqlarınıń miflerin, olardıń payda bolıwı hám rawajlanıwın, mazmunın, tarqalıw jaǵdayların úyrenetuǵın ilimde de mifologiya degen termin menen ataydı.
Mif penen ertek qıyalıy áńgimeler bolıp, bir-birine uqsas bolǵanı menen, olardı birdey dep túsiniwge bolmaydı. Ertekte súwretlenip atırǵan zattıń yamasa waqıyanıń qıyalıy ekenligi aldın ala belgili hám olarǵa iseniw shárt emes. Ertek qızıqlı hám qıyalıy áńgime sıpatında qabıllanadı. Al miftegi súwretlenip otırǵan nárseler, waqıyalar isenim menen qabıllanǵan.
Mifler kútá erte dáwirlerde, atap aytqanda alǵashqı urıwlıq jámiyette payda bolǵan. Adamlar ol dáwirde ele tábiyat penen jámiyettiń, ulıwma álemniń sırların ilimiy tiykarda túsindiriw jaǵdayına iye emes edi. Sonlıqtan miflerdiń baslı maqseti dúnyanı, onıń sırların, adamzat jámiyetiniń payda bolıwın, haywanatlar menen ósimlikler dúnyasın qıyalıy (fantastikalıq) tiykarda túsindiriwden ibarat boldı.
Mısalı, Adam-Ata hám Hawa-Ana haqqındaǵı miflerde olardıń eń dáslepki adamlar ekenligi aytıladı, adamzat jámiyeti solardan órbigen dep túsindiriledi. Demek, mifler
- 39 -
birinshi gezekte sırtqı dúnyanı, onıń qubılısların tek súwretlep qoymastan, olardı túsindiriwge háreket etedi hám tıńlawshını olarǵa iseniwge shaqıradı.
Mifologiya eń áyyemgi ideologiyalıq qubılıs boldı. Ol sinkretikalıq (qospalı) sıpatqa iye bolıp, jámiyetlik sananıń kóp túrli belgilerin ózine jámlestiredi. Mifologiya dinniń, filosofiyanıń, ilimniń, kórkem ónerdiń dáslepki belgilerin qamtıydı. Mısalı, dúnya, tábiyat, jámiyet haqqındaǵı mifologiyalıq túsinikler ilimiy-filosofiyalıq oypikirlerge dáslepki qádemler boldı. Sonıń menen birge mifologiya kórkem oy-pikirdiń, kórkem súwretlewdiń dáslepki úlgilerinen bolıp tabıladı. Sebebi mifologiyalıq oypikirler, túsinikler, tek qurǵaq bayanlanbastan, kórkem obrazlar, kórkem bayanlawlar arqalı beriledi. Solay etip, mifologiya kórkem sózdiń (ádebiyattıń) saǵalarınıń biri dep esaplanadı.
Miflerdiń qaharmanları bir neshe toparǵa bólinedi. Mısalı, eń áwelgi adamlar (Adam-Ata hám Hawa-Ana) adamzat jámiyetiniń tiykarın salıwshılar, dáslepki úy xojalıqtı qurıwshılar dep túsiniledi.
Mádeniy qaharmanlar adamlarǵa óner-kásip úyretiwshiler, turmıstı abadanlastırıwǵa járdem beriwshiler bolıp tabıladı.
Qudaylar - tábiyattan tısqarı iláhiy qúdiretler (diniy miflerde).
Ruwxlar (árwaqlar) mifologiyalıq maqluqatlar bolıp, adamlardıń turmısına aralasıp júredi. Olardıń bir toparı adamlarǵa jaqsılıq etedi (perishteler), al ekinshi toparı adamlarǵa zıyan keltiredi (jinjıpır, shaytan, albaslı h.t.b.)
Mifler ózleriniń mazmunı boyınsha bir neshe túrlerge bólinedi: 1) Kosmogoniyalıq mifler aspan
áleminde payda bolıwı, dúzilisi tuwralı túsindiredi; 2) Etiologiyalıq miflerge tábiyat hám onıń jaratılısı tuwralı áńgimeler kiredi; 3) Antropologiyalıq mifler adamnıń payda bolıwı, urıwdıń, qáwimniń dáslepki túp babası tuwralı gúrriń etedi; etnogoniyalıq mifler urıwlardıń, qáwimlerldiń, xalıqlardıń payda bolıwı tuwralı aytadı, 4) Qaharmanlar tuwralı mifler qaharmannın ǵayrı tábiyiy kúshi, onıń túrli bálemetler, káramatlar menen gúresi haqqında áńgimeleydi. Usı kaharmanlıq miflerden sońǵılıqta qaharmanlıq epos (batırlar jırı) ósip ıqqan. Al haywanlar haqqındaǵı miflerden haywanatlar tuwralı ertekler kelip shıǵadı. Sonday-aq qıyalıy erteklerdiń de tamırı miflerge barıp tireledi.
Sońǵı dáwirlerde mifologiyalıq sana gónerip, kóp salalı jámiyetlik sana qáliplesken soń hám jazba adebiyat rawajlanǵan soń mifologiyalıq obrazlar ádebiyatqa kóshedi. Biraq áwelgi miflik mazmunda emes, al tek ǵana ádebiy obraz sıpatında kórinedi. Mısalı, Ch. Aytmatovtıń ―Aq keme‖, Ásirge tatırlıq kún shıǵarmalarında mifologiyalıq syujetler, obrazlar ushırasadı, biraq olar qayta islenip, ádebiy obrazlardı kúsheytiw ushın, baslı ideyalardı tereńletiw ushın kórkem qural sıpatında qollanıladı.
Demek, mifologiyalıq dáwir (alǵashqı dáwir) ótip ketken menen, mifler ólip ketpeydi. Olar xalıqtıń sanasında uzaq zamanlar jasaydı hám tariyx, filosofiya, kórkem ádebiyat ushın bay material bolıp xızmet etedi.
MODERNIZM. (Franсuzsha moderne –eń jańa degen sózden alınǵan). XIX ásirdiń aqırında Franсiyada payda bolǵan hám XX ásirdiń basında Evropa ellerinde, Rossiyada belgili bolǵan filosofiyalıq, ádebiy-estetikalıq aǵım. Modernizm bolmıstı subektivlik kózqarastan sáwlelendiredi, adamdı jámiyetlik turmıstan ajıratıp kórsetiwge umtıladı, individualizmdi úgitleydi. Modernizm realizmdi biykarlawǵa urınadı, onı waqtı pitken aǵım dep esaplaydı. Modernizm óziniń ideyalıq mazmunı boyınsha avangardizm, dekadenstvo menen jaqınlasadı.
MONODRAMA. (Grekshe monos –bir hám drama –drama sózlerinen kelip shıqqan). Bir aktyordıń atqarıwına mólsherlenip jazılǵan dramalıq shıǵarma. Monodrama antik Greсiyada ullı dramaturg Esxilge shekem keń tarqalǵan. Ol dáwirde sahnada bir aktyor oynaytuǵın bolǵan. Sońınan Esxil aktyorlardıń sanın eki-úshke jetkergen. Házirgi zamanda da bir aktyordıń oynawına shaqlanǵan monodrama janrı bar. Onıń shıǵarmaları kishi kólemli bolıp, úlken oyın-zawıqlardıń arasında, kúlki keshelerinde tamasha etiledi.
MONOLOG. (Grekshe monos –bir hám logos -sóz). Kórkem shıǵarmada qaxarmannıń kópshilikke yamasa ózine qarata aytqan sózleri. Monolog kóbinese dramalıq shıǵarmalarda ushırasadı. Mısalı, Shekspirdiń ―Gamlet‖ tragediyasında gamlettiń monologı onıń obrazın hám ulıwma sol shıǵarmanıń ideyasın kúsheytip beriwge járdem etedi. Monolog roman, povestlerde lirikalıq sheginis sıpatında ushırasadı. Onda personajdıń tili menen onıń iki sezimleri, keshirmeleri beriledi. Al lirikalıq qaharmannıń iki keshirmelerin, ruwxıy
- 40 -