Ádebiy terminler
.pdftili tiykarında ulıwma túrkiy ádebiy tilinen bólek ádebiy til dúzdi. Ózbek, qaraqalpaq, qazaq, túrkmen, qırǵız h.b. túrkiy xalıqlardıń ádebiy tilleri usı joqarıda aytılǵan rawajlanıwdıń barısında qáliplesti.
Kórkem ádebiyat tili-ulıwma ádebiy tildiń bir túri. Ol tek xabarlaw quralı bolıp qalmastan adamǵa ruwxıy azıq, estetikalıq zawıq baǵıshlaydı. (Q. Yazık xudojestvennoy literaturı).
ÁDEBIY KRITIKA, ÁDEBIY SÍN.(Grekshe kritike –baha beriw, sınaw óneri). Ádebiyattanıwdıń bir tarawı. Ádebiy sın tiykarınan ádebiyattıń házirgi jaǵdayına, onda júz berip atırǵan ideyalıq-kórkemlik qubılıslarǵa, ayırım jazıwshılardıń dóretiwshiligine házirgi zaman ádebiyideologiyalıq kóz-qarastan baha beredi. Baspadan shıǵıp, kópshlikke usınılǵan shıǵarmalardı tallay otırıp, ádebiy kritika kitap oqıwshı jámááttiń oy-pikirin, tileklerin sáwlelendiredi, sonıń menen birge kórkem shıǵarmanı tanıwǵa, ádebiy kórkem talǵamdı ósiriwge úlken járdemin tiygizedi. Kritika ádebiy shıǵarmanı tallaǵanda mazmun menen formanıń birligin basshılıqqa aladı, yaǵnıy shıǵarmanıń ideyalıq baǵdarı menen kórkemlik qunın anıqlap beredi, usı talaplarǵa juwap bere almaǵan shıǵarmalardıń kemshiliklerin ashadı.
Ádebiy sın óziniń janrlıq qásiyetlerine iye. Bayanlaw stili boyınsha publiсistikaǵa bir qansha jaqın turadı, tili kópshiliktiń túsiniwine sáykeslengen boladı. Okıwshıda súysiniw, narazılıq, jek kóriw sezimlerin qozdırıwga uqıplı boladı. Jaqsı jazılǵan ádebiy sın kórkem shıǵarma tuwralı oqıwshınıń túsinigin bayıtadı, oǵan estetkalıqkórkemlik zawıq baǵıshlaydı. Ádebiy sınnıń reсenziya, problemalıq maqala, yubileyge arnalǵan maqala sıyaqlı túrleri bar.
Kúshli rawajlanǵan adebiyatlarda ádebiyat sın da joqarı dárejede boladı degen pikir bar. Ádebiy sın erte dáwirlerde –aq payda bolǵan, biraq adebiyattıń óz aldına qánigelesken tarawı retinde Evropada XVIII asirde payda boldı. Didro (Franсiya), Lessing (Germaniya), Belinskiy, Dobrolyubov, Chernıshevskiy, Pisarev (Rossiya) pútkil dunyaǵa tanılǵan ádebiy sınshılar boldı.
Qaraqalpaq ádebiyatında qánigelesken ádebiy kritika 30—jılları júzege keldi. Házirgi waqıtta qaraqalpaq ádebiy kritikasınıń ideyalıq, kórkemlik, estetikalıq dárejesi kóterildi, kólemli sın monografiyaları, maqalaları shıǵıp turmaqta.
ÁDEBIY TÁSIRLER HÁM BAYLANÍSLAR. Ádebiy proсesstiń ózgeshelikleriniń biri.
Ádebiyatlardıń, jeke jazıwshılardıń óz-ara baylanısıwı, bir-birinen úlgi alıwı, tájiriybe almasıwı hám usı tiykarda bir-birin kórkemlik, ideyalıq jaqtan bayıtıwı ádebiy tásirler degen atama menen ataladı.
Ádebiy tásirler pútin ádebiyatlar kóleminde iske asıwı múmkin. Mısalı, sovet húkimeti dáwirinde qaraqalpaq ádebiyatı orıs ádebiyatı menen tıǵız baylanısqa túsiwiniń nátiyjesinde Evropa hám ulıwma dúnya ádebiyatları menen baylanısıw múmkinshiligine iye boldı. Usınday baylanıslardıń tásiri menen qaraqalpaq qaraqalpaq ádebiyatında burın bolmaǵan ádebiy janrlar, ádebiy baǵdarlar payda boldı. Aytayıq, drama hám proza janrlarınıń qáliplesiwinde orıs ádebiyatınıń tásiri ayrıqsha boldı.
Kórkem awdarmalar, ádebiy háptelikler, on kúnlikler (dekadalar), mushayralar ádebiy tásirler menen baylanıslardıń túrleriniń biri bolıp esaplanadı. Ádebiy tásirler menen baylanıslar jeke jazıwshılar dóretpesi arqalı kóbirek iske asadı. Mısalı, qaraqalpaq ádebiyatı tariyxında Maqtımqulı menen Kúnxoja, Maqtımqulı menen Ájiniyaz h.t.b. arasındaǵı baylanıslar menen tásirlerdi kóriwge boladı.
Solay etip qosımtasız, sap halındaǵı ―iláhiyda‖ ózi payda bolǵan ádebiyat yaki jazıwshı bolmaydı. Olar bir-biriniń ótmishtegi hám házirgi dáwirdegi tájiriybelerin úyreniw arqalı rawajlanadı. Sonıń ushında ádebiy tásirler menen ádebiy baylanıslar ádebiyattanıw iliminiń úlken bir salası bolıp tabıladı. Biraq ádebiy tásirler menen ádebiy tipologiyalıq uqsaslıqlar bir-biri menen baylanıssız halda payda bola beriw múmkin. Tipologiyalıq uqsas soсiallıq jaǵday, uqsas turmıs qálpi uqsas ádebiy qubılıslardı keltirip shıǵarıwı múmkin. Mısalı, áyyemgi lirika, áyyemgi epos hár qıylı xalıklarda birbrinen ǵárezsiz rawajlanǵan. Áyyemgi túrkiy epos penen áyyemgi grek eposındaǵı uqsaslıqlar bir-birinen ǵárezsiz payda bolǵan.
Q: Jirmunskiy V.M.Sravnitelnoe literaturovedenie. M. ―Nauka‖, 1979, Konrad N. I. Zapad i Vostok. Stati. M. ―Nauka‖, 1966 Nurmuhamedov M. K Qaraqalpaq sovet ádebiyatınıń rawajlanıwına orıs ádebiyatınıń tásiri. Nókis, 1956.
- 11 -
ÁDEBIY TÚRLER. Turmıstı kórkem sáwlelendiriw tártiplerine, talaplarına qaray, sonday-aq obrazlardı, xarakterlerdi hám sharayatlardı jaratıw usıllarına karay kórkem ádebiyat úsh úlken túrge bólinedi. Epikalıq túrge roman, povest, gúrriń, ocherk, yadnamalar kiredi. Lirikalıq túrge eski janrlardan ǵázzel, muqammes, muoshshaq, rubai, sonday-aq Evropa ádebiyatında qáliplesken elegiya epigramma, oda h.t.b. kiredi. Dramalıq túr komediya, tragediya, tragikomediya, drama, melodrama h.t.b. bolıp bólinedi.
Egerde bir shıǵarmada eki ádebiy túrdiń belgileri qatnassa, onda sol eki túrdiń atı menen ataladı. Mısalı, lirika menen epos bir shıǵarmada teń qatnassa, onı liro-epos dep ataydı. Oǵan házirgi zaman dástanları (poemalar), balladalar kiredi. Bul janrǵa I.Yusupovtıń ―Gilemshi hayal haqqında‖ haqıyqatlıq‖ ―Dala ármanları‖ poemaları mısal bola aladı. Egerde bir shıǵarmada lirika menen drama qarısıp kelse onı liro-dramalıq janr dep ataydı. Oǵan mısal retinde I.Yusupovtıń ―Aktrisanıń ıǵbalı‖ poemasın kórsetiwge boladı.
ÁDEBIY SHÍǴARMANÍŃ QAHARMANÍ. Kórkem shıǵarmada qatnasatuǵın adam. Kórkem shıǵarmanıń janrına qaray ol epikalıq qaharman, dramalıq qaharman yamasa lirikalıq qaharman bolıp bólinedi. Epikalıq hám dramalıq shıǵarmada qatnasıwshı adamlar bas qaharmanlar hám ekinshi dárejeli qaharmanlar bolıp ta shártli túrde bólinedi. Epikalıq hám dramalıq shıǵarmada jazıwshı qaharman obrazın onıń júris-turısın, minez-qulqın, isháreketin, bir sóz benen aytqanda xarakterin beriw arqalı, onıń basqa da qatnasıwshılar menen baylanısların kórsetiw arqalı jaratadı. Geyde shıǵarma qatnasıwshılarınıń xarakterlerine,is-háreketlerine qaray unamlı hám unamsız qaharmanlar depte bóledi.
Ádebiyattıń belgili teoretikleri kórkem shıǵarmanıń qatnasıwshıların qaharmanlar dep emes, al personajlar dep qollanıwdı usınadı. (Franсuz tilinde personaj maska, nıqab degendi ańlatıp, sonıń ala kórkem shıǵarmanıń qatnasıwshısı mánisinde qollanılatuǵın bolǵan). Sebebi, shıǵarmadaǵı unamsız qásiyetlerge iye adamlarǵa qaharman atamasın kútá az qollanamız.
Q. Xalizev V. E. personaji i ix sistema. V kn. Vvedenie v literaturovedenie. Pod redakсiey Pospelova G. N. Izd. 2. dopoln. M. “Vısshaya shkola”, 1983, s 114-116.
Shınında da Otello dagı Yagonı, Alpamıstaǵı Mástan kempirdi, súymegenge súykenbedegi Ǵodalaqtı qaharman dep atawǵa tiliń barmaydı. Onıń ústine shıǵarma da bir yamasa eki kórinip ketetuǵın járdemshi personajlarda da qaharman ataǵın kótere almaydı.
Solay etip, epikalıq yamasa dramalıq shıǵarmada súwretlengen jeke adamlar ózleriniń tutqan ornına, áhmiyetine qaray qaharmanlar, xarakterler, qatnasıwshılar ham personajlar bolıp atalıwı múmkin. Sońǵı personajlar atamasın baslı hám ekinshi járejeli, unamlı hám unamsız qatnasıwshılarǵa da tiyisli qollana beriwge boladı.
ÁDEBIYATTÍŃ IDEYALÍLÍǴÍ. Kórkem shıǵarmanıń belgili bir ideyalıq mazmunǵa, baǵdarǵa qurılıwı. Kórkem shıǵarmanıń ideyası jazıwshı sáwlelendirip atırǵan temanıń jámiyetlik salmaǵına baylanıslı boladı, sonday-aq, ideya jazıwshı kótergen soсiallıqsiyasıy, ádep-ikramlılıq h.b. máselelerdi ( problemalardı) óz ishine qamtıydı. Kórkem shıǵarmanıń ideyası jazıwshınıń siyasıy-jámiyetlik. filosofiyalık, estetikalıq kózqaraslarına, turmıs tájiriybesine baylanıslı sáwlelenedi. Mısalı. ―Bozataw‖ ―Ellerim bardı‖ qosıqlarında Ájiniyaz tuwılǵan jer, xalıq maselelerin kóterip, watanpárwarlıq (patriotizm) ideyaların sáwlelendiredi. Joqarıda aytılǵan máselelerge avtor óziniń jeke kózqarasların, túsiniklerin beredi usı arqalı ol shıǵarmanıń ideyalılıǵın támiynleydi.
Jazıwshılardıń ómirge, jámiyetlik turmısqa, ulıwma bolmısqa bolǵan qatnaslarına, tutqan ideologiyasına qaray ideyalar progressiv hám reakсiyalık bolıp júklenedi. kórkem ádebiyattaǵı progressiv ideyalar eń joqarı insanıylıq pazıyletlerdi, eń jaqsı hám aldıńǵı jámiyetlik kóz-qaraslardı, aǵımlardı sáwlelendiredi, adamnıń ruwxıy dúnyasın bayıtadı. Reakсiyalıq ideyalar zorlıqtı, basqınshılıqtı, jabayı kúshlerdi, jabayı sezimlerdi, ózimshillikti birinshi orınǵa qoyadı. Reakсiyalıq ideyalar menen suwǵarılǵan shıǵarmada avtor jabayı sezimlerdiń ırqına berilgen hám tek qara kúshke sıyınatuǵın, zorlıqtı, basqınshılıqtı pir tutatuǵın ózimshil (egoist) personajlardı ulıǵlaydı, olardıń pás qılıqların, is-háreketlerin
úlgi etip súwretleydi.
Shıǵarmanıń ideyalılıǵı onıń kórkemligi menen qarısıp, qosılıp ketken jaǵdayda ǵana bir pútin kórkem shıǵarma bola aladı. Eger shıǵarmanıń kórkemligi tómen bolsa, onda ol tek jazıwshınıń ideyaların, kóz-qarasların beretuǵın kurǵaq bayanlama dárejesinde qalıp qoyadı.
- 12 -
ÁDEBIYAT TARIYXÍ. Ádebiyattanıwdıń úlken bir tarawı. Ol kórkem ádebiyattıń tariyxın izertleydi. Ádebiyattıń payda bolıwın, rawajlanıw jolların, onın Milley ádebiyatlarǵa bóliniw tariyxın qarastıradı. Ádebiyat tariyxı ayırım itibarlı jazıwshılardıń dóretiwshiligin, sonday-aq, jámiyetlikke keńnen málim bolǵan ayırım shıǵarmalardı óz aldına uyreniwi múmkin. Ádebiyat tariyxı sonıń menen birge
ádebiy janrlardıń, obrazlardıń evolyuсiyasın baqlaydı. Ádebiyat tariyxı ilimi ózine jaqın bolǵan ádebiyat teoriyası, ádebiyat kritikası salaları menen tıǵız baylanısta rawajlanadı, olardıń jetiskenliklerin izertlewdiń barısında keń paydalanadı. Sonday-aq, ádebiyat tariyxı izertlenetuǵın ádebiyattıń iyesi bolǵan xalıqtıń tariyxı menen tıǵız baylanısta boladı.
Qaraqalpaq ádebiyatınıń tariyxı kóp ǵana alımlar tárepinen izertlendi. Olardan N. Dáwqaraevtıń, Q. Ayımbetovtıń, I. Saǵıytovtıń, M. Nurmuxamedovtıń, S. Axmetovtıń, Q.Maqsetovtıń, Q. Mámbetovtıń h.b. miynetlerin kórsetiwge boladı.
ÁDEBIYATTAǴÍ TARIYXÍYLÍQ. Jámiyetti tusindiriwde qollanılatuǵın istorizm (tariyxıylıq) metodınıń baslı talaplarınıń kórkem adebiyatta paydalanılıwı. Tariyxıylıq talapların kórkem ádebiyatqa kóshirgende jazıwshı ózi sáwlelendiretuǵın jámiyetlik, turmıslıq qubılıslardıń kelip shıǵıw sebeplerin, rawajlanıw zańlıqların ashadı, jeke adam menen tariyx, jámiyet arasındaǵı qatnaslardı kórsetedi. Mısalı, M. Gorkiydiń ―Ana‖ romanında isshiler qozǵalanınıń tiykarǵı soсiallıq, tariyxıy, ekonomikalıq hám ruwxıy sebepleri kórkem obrazlar arqalı durıs ashıp beriledi, tariyxıylıq talapları menen kórkem túrde tallaw arqalı avtor bolajaq revolyu сiyanı da aldın ala durıs aytıp beredi. Tariyxıylıq talapları kóbinese realizm metodın basshılıqqa alıp jazǵan shıǵarmalarǵa tán.
ÁPSANA, RÁWAYAT. Belgili bir tariyxıy adamlar, waqıyalar haqqında xalıq arasında awızeki túrde tarqalǵan ıqsham syujetlik mazmunǵa iye shıǵarmalar. Bunday ápsanalarda tariyxıy tulǵalar sol tariyxta bolǵan xalında da, ol ulǵaytılıp, kótermelenip te táriyplenedi. Mısalı, Shıǵıs xalıqları arasında márt qız Tumaris haqqında, pútkilley dúnyanı titretken ullı patshalardıń biri Ámir Timur haqqında bir neshe ápsanalar tarqalǵan. Sonıń menen birge karaqalpaqlar arasında Amangeldi, Aydos biy, Ernazar alakóz t.b. tuwralı túrlishe ápsanalar bar. Olardıń tariyx penen sáykes, dálme-dál keletuǵınları da, al solardıń ishinde tariyxıy faktlerge qayshıkeletuǵınları da ushırasadı. Biraq olarda eń baslısı xalıq óziniń márt kaharmanlarınıń ádebiy kórkem obrazın jaratıp otırǵan.
3- LEKCIYA. B, V, G, Ǵ háriplerinen baslanatuǵın ádebiy terminler tuwralı túsinik
JOBASÍ:
1.B hám V háriplerinen baslanatuǵın ádebiy terminler tuwralı túsinik.
2.G hám Ǵ háriplerinen baslanatuǵın terminler tuwralı túsinik
3.D háribinen baslanatuǵın terminler tuwralı túsinik
BALALAR ÁDEBIYATÍ. Kórkem ádebiyattıń balalarǵa arnalǵan bólegi. Balalar jazıwshısı óz shıǵarmasın dóretkende balalardıń kórkem shıǵarmanı qabıllaw uqıbın, talǵamın, jas ózgesheligin, qızıǵıwshılıǵın, bilim dárejesin, qatań esapqa aladı. Sonıń ushın balalarǵa arnalǵan shıǵarmanıń bayanlanıwı ápiwayı, tili jeńil, syujeti túsiniwge ańsat bolıp keledi. Usı jaǵdaylarǵa bola balalar ádebiyatın shártli túrde tómendegishe bóledi. 1) Mektep jasına shekemgi balalar ádebiyatı. 2) Mektep jasındaǵı balalarǵa arnalǵan ádebiyat 3) Jas óspirimlerge (12-17jastaǵı) arnalǵan ádebiyat.
Qaraqalpaq ádebiyatında da balalar ádebiyatı belgili orın tutadı. Á.Shamuratovtıń ―Eski mektepte‖, ―Meniń jolbarıslarım menen ushırasıwlarım‖, N.Dáwqaraevtıń ―Internatta‖, J.Aymurzaevtıń ―Jetimniń júregi‖, T.Qayıpbergenovtıń ―Sekretar‖, ―Muǵallimge raxmet‖ shıǵarmaların balalar da, úlkenler de qızıǵıp oqıydı.
BALALAR FOLKLORÍ. Xalıq awızeki dóretpesiniń balalarǵa arnalǵan bólegi. Balalardıń sanasezimin, oy-pikirin, kórkem talǵamların, tilin rawajlandırıw, ádepkramlılıqqa, durıslıqqa jaqsıjamandı ayırıwǵa tárbiyalaw usaǵan jámiyetlik talaplardan kelip shıqqan. Balalar folklorı úlkenler úlkenler tárepinen aytılatuǵın besik jırın, hár qıylı aytımlardı, aytımlardı, erteklerdi, sonday-aq balalardıń ózleri atqaratuǵın qosıqlardı (―Túlkishek‖ h.t.b) (―Hákke qayda‖, ―Áwelemendúwelemen‖ h.t.b) óz ishine qamtıydı.
BALLADA (Franсuz ballet sózinen alınıp, ayaq oyın qosıǵı degendi bildiredi). Ballada da kishkene syujet paydalanıladı, sonıń menen birge shayırdıń jeke sezimleri, ishki
- 13 -
keshirmeleri beriledi. Sonıń ushın da ballada liro-epikalıq janrǵa kiredi. Áwelgi balladalar ıshqımuhabbat temasındaǵı xalıq qosıqları tiykarında payda bolıp, orta ásirlik Franсiyada hám Provansta keń tarqalǵan. Sońın ala ballada Italiyaǵa ótip, Oyanıw dáwiriniń tulǵaları Danteniń, petrarkanıń dóretpesinde poeziya janrı sıpatında qáliplesedi hám ayaq-oyın, muzıka bólimleri onnan túsip qaladı. Usılayınsha ballada sinkretikalıq qásiyetlerinen ayrılıp, tek ǵana poeziya janrı bolıp qaladı.
Ballada janrı barlıq milliy ádebiyatlarda bar derlik, sonıń ishinde qaraqalpaq shayırları da balladalar jazıp turadı. Qaraqalpaq poeziyasında ―Qos terek haqqında ballada‖, ―Kommunist haqqında ballada‖ h.t.b. shıǵarmalar belgili. Sońǵı jılları jas shayırlar dóretpesinde ballada jiyi-jiyi jazılmaqta.
BARMAQ. Túrkiy xalıqlar poeziyasındaǵı keń tarkalqan qosıq qurılısı. Barmaq qatań ólshemge tiykarlanǵan. Onıń talabı boyınsha qosık qatarlarınıń, buwınlarınıń sanı teń muǵdarda bolıwı tiyis. Barmaq bes buwınlı, altı buwınlı, jeti, segiz hám onnan da kópbuwınlı qosıq qatarlarınan turıwı múmkin.
Túrkiy xalıqlar bolǵan ózbeklerdiń, qazaqlardıń, qaraqalpaqlardıń, tatarlardıń, turkmenlerdiń, uyǵırlardıń h.t.b awızeki poeziyasında barmaq ólshemi kútá erte zamanlarda payda bolǵan. Usı xalıqlardıń házirgi poeziyası da barmaq ólshemine tiykarlanǵan. Ózbek adebiyatında Hamza Hakimzada, Hamid Álimjan, Ǵafur Ǵulam, qazaq ádebiyatında Ábdilda Tájibaev, Qasım Amanjolov, qaraqalpaq ádebiyatında Abbaz Dabılov, Tilewbergen Jumamuratov barmaq ólsheminiń ustaları dep aytsaq boladı.
BASLAMA. Xalıq ertekleriniń, dástanlarınıń dástúrli baslamaları. Baslamada waqıyanıń bolıp ótken ornı, waqtı hám qaharmannıń soсiallıq jaǵdayı tuwralı hám basqa da maǵlıwmatlar beriledi. Mısalı, ―Qırıq qız‖ dástanı bılay baslanadı. ―Burınǵı ótken zamanda, sol zamannıń qádiminde, qaraqalpaq xalqında. Ata jurtı Túrkstanda, Sarkop degen qalada, Az noǵaylı elatında, Laqabı asqan, dáwleti tasqan, Allayar degen bay boldı, tórt túligi say boldı‖. Bunnan soń usı taqlette Allayar baydıń altı ulı hám jalǵız kızı Gúlayım táriyplenedi. Bunday baslamalar turaqlı úlgi sıpatında hár bir dástanda hám ertekte qaytalana beredi. Baslamalar tıńlawshını shıǵarmanıń syujetin túsiniwge tayarlaydı, onı qaharmanlar hám shárayatlar menen tanıstıradı. Bul jaǵınan baslamalar jazba adebiyattaǵı ekspoziсiyalardı yadqa tusiredi.
BÁYT. Arab, parsı-tájik, túrkiy xalıqlar ádebiyatındaǵı br-biri menen uyqasıp keletuǵın ekilik (eki qatar) sheyrdiń ataması. Báyt poeziyanıń qálegen janrında (ǵázzel, qasıyda h.t.b.) ushırasadı. Báyt geyde óz aldına lirikalıq shıǵarma sıpatında da ushırasıwı múmkin. Biraq hár qanday jup qatar qosıq báyt bola bermeydi. Báyttiń eki qatarı da bir-biri menen logikalıq jaqtan baylanısqan bolıwı hám juwmaqlanǵan pikirdi beriwi tiyis. Qaraqalpaq ádebiyatında báyt Ájiniyaz shıǵarmalarında ushırasadı.
BIBLIOGRAFIYA, KITAPNAMA. (Grekshe biblio –kitap, o'rahho –jazaman degen sózlerden quralǵan). Bibliografiyanıń tiykarǵı maqseti kórkem ádebiyat, kritika, ádebiyat ilimi boyınsha shıqqan miynetler haqqında maǵlıwmatlar beriwden ibarat. Kitapnamada shıqqan kitaplar, maqalalar hám olardıń avtorları, basılgan ornı, jılı, qısqasha mazmunı tuwralı anıq maǵlıwmatlar alıw múmkin. Kitapnamalar ulıwma bir ádebiyat boyınsha, konkret bir jazıwshınıń dóretpesi yamasa belgili bir temalar boyınsha dúziliwi múmkin.
Qaraqalpaq ádebiyatında alımlar Q. Bayniyazov kórkem ádebiyat shıǵarmalarınıń, S.Axmetov qarakalpaq alımları menen kritikleriniń bibliografiyasın dúzip shıqtı.
BIOGRAFIYA, ÓMIRNAMA. (Grekshe bios -ómir, grapho - jazaman). Ómirnama ilimiy, kórkem, akademiyalıq yamasa hámmebap (kópshilikke arnalǵan) bolıwı mumkin. Kórkem ómirnama janrında qanday da bir belgili adamnıń ómir jolı syujetke arqaw etip alınadı, onıń jeke turmısı, arzıwármanları, dúnyaǵa kóz-qarasları, óz zamanındaǵı jámiyetlik turmıs, jámiyetlik ideallar, jámiyetlik sana menen tıǵız baylanısta súwretlenedi, olar onıń jeke turmısı, ómiri materialları tiykarında sáwlelenedi.
Qaraqalpaq ádebiyatında kórkem ómirnama boyınsha K.Sultanovtıń ―Ájiniyaz‖, A. Sadıqovtıń ―Bostansız búlbil‖ romanları bar, al ilimiy hámmebap ómirnama boyınsha G. Esemuratovtıń ―N. Dáwqaraev‖ K. Qudaybergenovtıń ―Biziń birinshi akademigimiz‖ degen shıǵarmaların mısaletip kórsetiw múmkin.
VARVARIZM. (Latınsha barbaris –kelgindi sózinen qáliplesken atama). Kórkem shıǵarmaǵa basqa tillerden kirgen sózlerdi, sóz birikpelerin, gáplerdi varvarizm dep ataydı.
- 14 -
Varvarizm súwretlew qurallarınıń bir bolıp, shıǵarma qaharmanınıń tilin daralastırıwda (individuallastırıwda) hám tiplestiriwde qollanıladı.
Varvarizmniń túrleri bar. Franсuz tilinen kirgen sózler galliсizm, nemis tilinen kirgen sózler germanizm, arab tilinen kirgen sózler arabizm, parsı tilinen kirgen sózler parsizm yamasa iranizm, túrkiy tillerden kirgen sózler túrkizm dep ataladı.
Varvarizmdi kózsiz qollana beriwge bolmaydı, bul jaǵdayda shıǵarmanıń tili shubarlanıp, onıń kórkemlik dárejesi tómenleydi Sonlıqtan varvarizmdi súwretlep otırǵandáwir ruwxın, tipik sháriyatlardı beriw ushın , qaharman xarakterin daralastırıw ushınqollanadı. Varvarizm avtor jaratıp otırǵan obrazdı bayıtıw, kórkeytiw ushın járdem beredi.VARIANT, NUSQA. (Franсuz tilindegi variante sózinen kelip shıqqan, bizińshe ―ózgeretuǵın‖ degen mánisti ańlatadı). Belgili bir kórkem shıǵarmanıń hár qıylı
ózgesheliklerge iye bir neshe nusqaları bolıwı múmkin. Olardı bir shıǵarmanıń variantlarıdep ataydı. Variantlar túrli jaǵdaylarǵa baylanıslı payda boladı. Avtor óz shıǵarmasınjetilistiriw maqsetinde áwelgi variantı ózgertiwi, oǵan qosımshalar kirgiziwi yamasa bir
bóleklerin alıp taslawı múmkin.
Variantlar folklorda kóp ushırasadı. Mısalı. bir ―Alpamıs‖ dástanınıń kóp ǵana variantları belgili.
Olardan Ógiz jıraw, Qıyas jıraw, Esemurat jıraw aytqan variantlar basılıp shıqqan. ―Edige‖ dástanınıń Qıyas jıraw, Ógiz jıraw variantları jarıq kórgen.
VARIANTLÍLÍQ. Variantları bar kórkem shıǵarmaǵa baylanıslı qollanılatuǵın termin. Variantlılıq folklor shıǵarmalarına baylanıslı kóbirek qollanıladı, sebebi awızeki xalıq tvorchestvosınıń qálegen shıǵarmasınıń (erteklerdiń, dástanlardıń, ańızlardıń) hár qıylı variantları bolıwı múmkin.
VERLIBR, ERKIN QOSÍQ. (Franсuza vers –erkin degen libres –sheyr, qosıq, sózlerden alınǵan atama). Dástúrli qosıq qurılısınıń ólshemlerine baǵınbaytuǵın lirika janrı. Verlibrdiń qatarlarınıń buwın sanları teń bolmay, uzınlı-qısqalı bolıp keliwi múmkin, geyde bir sózdiń ózi de bir qatardı ańlatadı. Shayır
óz pikirin erkin beriw ushın verlibrdi qollanadı. Verlibrde ırǵaq intonaсiya áhmiyetli orın tutadı. Sonlıqtan ol prozalıq shıǵarmaǵa jaqınlaspay qatań ajıralıp turadı. Verlibrdiń belgileri qaraqalpaq folklorında, ásirese qaxarmanlıq dástanlarda ushırasadı, biraq berlibr janr sıpatında qaraqalpaq ádebiyatında orıs poeziyasınıń tásiri menen qáliplesken. Ol 30-jıllardaǵı qaraqalpaq poeziyasında ushırasadı. J.Aymurzaev, N.Japaqov h.b shayırlar dáslepki márte berlibr janrında qálem sınap kórgen. Házirgi qaraqalpaq poeziyasında U.Pirjanovtıń, SH.Seytovtıń, S.Ibragimovtıń, B.Genjemuratovtıń verlibr qosıqları belgili.
Verlibrge mısal retinde sońǵı jılları dóregen qosıqlardan bir-eki strofa keltireyik: Awzınan
Qan kóbik burqırap Qara nar
Iyesiz, ámengersiz-qańǵırıp baratır.Qara nar jer dizerlep
Qulaǵan máhál Íńırandı bul dúnya-Jańǵırıp baratır Jańǵırıp baratır…Usı jańǵırıqtaBiygúna lashlar.
Usı jańǵırıqta-dúnyanıń dárti.Usı jańǵırıqta-ármanlar asqar. Usı jańǵırıqtıń ózi de jartı.
(B.Genjemuratov)
VERSIYA. Bir kórkem shıǵarmanıń hár qıylı nusqaları versiya termini arqalı túsindiriledi. Versiya ataması kópshilik jaǵdayda folklor shıǵarmalarına baylanıslı qollanıladı. Qanday da bir shıǵarmanıń bir sheshe versiyaları bolıwı múmkin, biraq olar bir túbirden, yaǵnıy bir syujetten órleydi.
Mısalı. ádebiyatshı-ilimpazlardıń izertlewi boyınsha ―Alpamıs ‖ dástanınıń kóp sanlı versiyaları bir túbirden, yaǵnıy Altay versiyasınan óngen. Usı dástannıń Qońırat, Qıpshaq, Oǵuz versiyaları málim. Ayırım jaǵdaylarda bir shıǵarmanıń jazba hám awızsha versiyaları bolıwı itimal. Máselen, qaraqalpaq shayırı
- 15 -
Ájiniyazdıń ―Bozataw‖ qosıǵı ádebiyatqa tiyisli, biraq onıń awızeki (folklorlıq) bir neshe versiyaları bar. Izertlewshiler belgili orıs shayırı M.Isakovskiydiń ―Katyusha‖ qosıǵınıń da júzge shamalas folklorlıq versiyaların esapqa alǵan.
VULGARIZM.(Latınsha buigaris-turpayı degendi bildiredi). Kórkem shıǵarmalarda ushırasatuǵın, ádebiy tildiń ólshemlerine sıymaytuǵın, turpayı yamasa stilistikalıq jaqtan natuwrı sózler. Vulgarizmler tiykarınan qaharmannıń tilinen tuwra gápler menen beriledi hám onıń daralangan ózgesheligin, ol jasaǵan ortalıqtı, onıń mádeniy dárejemin beriw ushın qollanıladı. Mısalı.
-Jaltańlama! –dedi Elmurat oǵan qarap
-Jaltańlaǵanı nesi? –dedi Aymereke Elmurattıń túsi suwıp turǵanın kórip.
-Toqtat!.. -há ákeńniń..
(J.Aymurzaev. Ámiwdárya boyında romanı) Biraq avtor tilinen vulgarizmler jiyi berilleberse, onda bul jaǵday onıń kemshiligine aynaladı.
Ulıwma vulgarizmdi jónsiz kóp qollanıw shıǵarmanıń kórkemlik qunına nuqsan keltiredi.
GAZETA-JURNAL STILI. Kúndelikli baspa sózge yaǵnıy gazeta jurnallarǵa tán stil. Ol birinshi gezekte ǵalaba oqıwshılarǵa baǵdarlanǵan boladı. Házirgi zaman ádebiy tiliniń ólshemlerine baǵınadı.
Bayanlanatuǵın material tiykarınan kundelikli turmıstı sáwlelendirip, onıń hár qıylı máselelerin qozǵaydı, turmıslıq faktlerge bay boladı. Gazetajurnal stiliniń usı belgilerin esapqa alǵanda ―Gazeta -turmıs aynası degen sózdiń tiykarı bar ekenine gúman qalmaydı.
GENEALOGIYA, ShEJIRE. Belgili tariyxıy adamlardıń, urpaqlardıń xojalıqlardıń kelip shıǵıw tariyxın hám tuwısqanlıq baylanısların úyrenetuǵın qosımsha ilimiy taraw (tariyx ilimi boyınsha). Ádebiyattanıw iliminde bul termin jıraw-baqsılarǵa, shayırlarǵa baylanıslı qollanıladı. Mısalı, izertlewshiler tárepinen qaraqalpaq jırawlarınıń, baqsılarınıń, qıssaxanalarınıń genealogiyası (shejiresi) dúzilgen. Bul shejireler hár bir jırawdıń, baqsınıń, qıssaxannıń tárbiyalanıp shıqqan ustazların shınjırmashınjır baylanısta anıqlap, ásirler tórine jeteleydi. Mısalı, hazirgi waqıttaǵı belgili jıraw Jaqsılıq Sırımbetovtıń ustazı ataqlı Qıyas jıraw Qayratdinov, onıń ustazı Nurabulla jıraw, onıń ustazı Xalmurat jıraw h.t.b. Qaraqalpaq jırawlarınıń tórkini XIV ásirde jasaǵan Sıpıra jırawǵa barıp taqaladı.
Q: Ayımbetov Q. Xalıq danalıǵı. Nókis, ―Qaraqalpaqstan‖, 1968.
GENEZIS (Grekshe genesis –tuwılıw, payda bolıw sózinen). Ádebiyattanıw iliminde qanday da bir kórkem obrazdıń, janrdıń, ádebiy qubılıstıń yamasa pútin bir ádebiyattıń tuwılıw, payda bolıw jaǵdaylarına genezis dep ataydı. Qálegen ádebiy qubılıstıń genezisin sheshiw ushın puxta hám tereń tariyxıy, lingvistikalıq, tekstologiyalıq h.b. izertlewler talap etiledi. Máselen, qaraqalpaq ádebiyatınıń genezisin ashıw ushın ádebiyatshı-ilimpazlar onıń erte dáwirdegi tariyxın, folklorın, basqa ádebiyatlar menen genetikalıq hám tipologiyalıq baylanısların úyrenedi. Mısalı, qaraqalpaq ádebiyatınıń genezisin (saǵasın) ashıwǵa, ol tuwralı ilimiy pikir jaratıwǵa bir qatar alımlar qatnastı. Olardıń miynetleri menen tanısqanda qaraqalpaq ádebiyatınıń genezisi (tamırları) tuwralı onnan túsinikler alamız.
Qarań: Nurmuhamedov M. Qaraqalpaq jazba ádebiyatınıń dórewi. ―Ámiwdárya‖, №6, 1998, O zarojdenii pismennoy literaturı u poluosedlıx i kochevıx tyurko-yazıchnıx narodov Sredney Azii i Kazaxstana. Tashkent, 1970, Saǵıytov I. Ádebiyat tariyxın qaysı dáwirden baslaw kerek.? ―Ámiwdárya‖, №11, 1968, Mámbetov K. Qarakalpaq ádebiyatınıń ashılmay atırǵan betlerinen. ―Ámiwdárya‖, №8,
1969, Jáne de ádebiyatımızdıń tórkini haqqında. ―Ámiwdárya‖, №9, 1972.
Áyyemgi qaraqalpaq ádebiyatı. Nókis, 1976, Erte dáwirdegi qaraqalpaq ádebiyatı. Nókis, ―Bilim‖ 1992.
GIPERBOLA, ULǴAYTÍP KÓRSETIW, BÓRTTIRIP KÓRSETIW. Kórkem shıǵarmada anaw yaki mınaw nárselerdi, shárayatlardı, kórinislerdi, personajlardı, olardıń isháreketlerin shennen tısqarı bórttirip kórsetiw giperbola dep júritiledi. Giperbola folklorlıq shıǵarmalarda oǵada kóp qollanıladı. Mısalı, qaharmanlıq dástanlarda batırlar jawdıń kóp láshkerin bir ózi qırıp taslaydı, Adam qanı dáryaday aǵadı h.t.b. Giperbola realistlik ádebiyatta da qollanıladı. Mısalı, I.Yusupovtıń «Seydan ǵarrınıń gewishi» gúrrińinde Seydan ǵarrınıń gewishi mıń jamawı bar etip súwretlenedi, onda tawıqlar ǵurıq basıp, shójeleydi. Negizinde olay bolıwı múmkin emes. Giperbola súwretlenip
- 16 -
atırǵan zatqa yamasa obrazǵa oqıwshınıń dıqqatın ayrıqsha qaratıw ushın qollanıladı. Giperbola kórkem súwretlew qurallarınıń áxmiyetli bir túri bolıp sanaladı.
GÓNERGEN SÓZLER. Burın sóylew hám ádebiy tilde jiyi qollanılǵan, biraq wakıttıń ótiwi menen kúndelikli qollanıwdan shıǵıp qalǵan sózler. Mısalı, ―jábdilesiw‖, ―kollektivlesiw‖, ―staxanovshılar‖, (―miynet aldıńǵıları‖) miynet kún h.t.b. sózler 30-50 jılları kolxoz turmısına baylanıslı kúndelikli sóylew tilinde kóp qollanıladı, biraq sońǵı waqıtları jámiyetlik turmıstıń ózgeriwine baylanıslı bul taqlettegi sózler gónerip, kúndelikli sóylew tilinen shıǵıp qaldı hám belgili bir tariyxıy dáwirdiń múlki bolıp qaldı.
GRAJDANLÍQ LIRIKA (POEZIYa). Poeziyada adamnıń erkinligin, soсiallıq qatlamlar hám el-xalıq máplerin, millet, Watan máselelerin jırlaytuǵın lirikalıq qosıqlar. Grajdanlıq poeziya ádebiyatta kútá erte dáwirlerde-aq qáliplesken hár bir milliy ádebiyatta rawajlanǵan baǵdar. Qaraqalpaq ádebiyatında Berdaqtıń ―Jaqsıraq‖, ―Xalıq ushın‖, ―El menen‖, ―Jaylawım‖, ―Oraqshılar‖, ―Shopanlar‖, Ájiniyazdıń ―Ellerim bardı‖, ―Bozataw‖ shıǵarmaların grajdanlıq lirikanıń úlgileri sıpatında atap kórsetiwge boladı.
GROTESK. (Italyansha grotta –jer astı sózinen). Kórkem shıǵarmada obrazdı hádden tısqarı bórttirip súwretlew grotesk dep júritiledi. Grotesk usılı kóbinese mifologiyalıq hám folklorlıq shıǵarmalarda ushırasadı. Erteklerde, miflerde, dástanlarda ushırasatuǵın bádbashar dáwlerdiń obrazları grotesk usılı menen berilgen. Grotesk satira hám yumorǵa kútá jaqın boladı. Onıń súwretlegen obrazı kúlkili hám shontıq bolıp keledi.
GUMANIZM. (Latınsha humanus –insanıylıq sózinen). Kórkem óner hám kórkem ádebiyat shıǵarmalarında insanıylıq, miyrim-shápáát, muhabbat, erkinlik, ádillik h.b. sáwlelendiretuǵın progressivlik jámiyetlik ideya.
Gumanizm belgili progressiv ideya sıpatında óziniń uzaq tariyxına hám tariyxıy basqıshlarına iye. Onıń baslanǵısh formaları xalıq awızeki kórkem dóretiwshiliginde kórinedi. Gumanizm xalıq poeziyasında jetilisken, qatań bir baǵdarǵa túsken ideya bolmasa da, onıń tiykarǵı belgilerin óz ishine aladı. Adamlardıń jeke turmısındaǵı baxıtsızlıqqa, giriptarlıqqa ayanısh penen qaraw, jawızlıqqa qarsı narazılıq bildiriw xalıq qosıqlarında, jırlarında, erteklerinde belgili orın iyeleydi. Gumanistlik ideyalardıń bunday kórinislerin xalıq dástanlarında da jiyi gezlestiriw múmkin. Hár bir dáwir óziniń talaplarınan kelip shıǵıp, gumanizmniń belgili bir táreplerin sáwlelendiredi, olardı baǵdarlawshı ideya sıpatında qaraydı. Mısalı, antik grek kórkem óneri adamnıń sulıwlıǵın, gózzallıǵın ulıǵlap, kópshilik jaǵdayda onı qudaylar menen barabar qoydı, onı tábiyattıń eń hasıl, eń gózzal dóretpesi dep esapladı. Evropa oyanıw dáwiriniń (XIV-XVIII áá.) ónerpazları antik ónerpazlardıń insanǵa hám onıń gózzalıǵına bolǵan qatnasların ózlestirip alıp, olardı jáne de alǵa rawajlandırdı.
Gumanistler (Oyanıw dáwiriniń ónerpazları) insannıń garmonikalıq gózzallıǵın, yaǵnıy tán sulıwlıǵı menen jan sulıwlıǵınıń teńligin óz shıǵarmalarında birinshi orınǵa qoydı, adamnıń ruwxıy talapları menen tábiyiy talaplarınıń sáykesligin izledi. Mısalı, adamnıń jınısıy talapların onıń ruwxıy talaplarına (muhabbatqa) ushlastırıp, insanıylıq dárejesine kóterdi. Bunday gumanistlik umtılıwlar Bokkachchonıń ―Dekameron‖, Shekspirdiń ―Romeo hám Djuletta‖, ―Otello‖ h.b shıǵarmalarda kútá anıq kózge taslanadı. Solay etip, Gumanizm ideyaları Renessans (Oyanıw) dáwirinde ǵana jetilisken, qáliplesken formaǵa iye boladı hám olar kórkem ónerdiń keyingi rawajlanıw basqıshlarına úlken tásir etedi.
Gumanizm ideyaları Shıǵıs ádebiyatında da keńnen rawajlanǵan. Xafız, Saadiy, Jamiy, Nawayı, Maqtumqulı shıǵarmalarında adamnıń, baxtı, onıń jámiyettegi ornı, insan muhabbatı keńnen sáwlelengen.
Gumanizm ideyaları belgili bir kózqaraslar jıynaǵı sıpatında qaraqalpaq ádebiyatında XIX ásirde qáliplese baslaydı. Atap aytqanda Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaq, Ótesh shıǵarmalarında jeke adam hám onıń baxtı, mápleri, ruwxıy hám materiallıq talaplarısáwlelenedi. Mısalı,
Dúnyaǵa shıqqan soń baxtıń ashılsa Dushpanlarıń ayaǵıńa bas ursa
Jaw baǵınıp eki qolın qawsırsa Kózdi alartqannan izzet jaqsıraq
(Berdaq)
- 17 -
Ásirese, Ájiniyaz shıǵarmaları jeke insan hám onıń talapları máselesine tikkeley qurılǵan.
Gumanistlik ideyalar menen diniy asketizm, fanatizm ideyaları arasında mudamı gures barǵan. Ullı qaraqalpaq shayırları da tárki dúnyalıq ideyalardan bas tartıp, gumanistlik ideyalardı ústin qoyǵan.
Bozatawlı gúlbinafsha názelim. Ásaliń hárreni gúlden bezdirer Kirpikleriń súzip baqqan názeriń Juldızdı jawratıp, túnnen bezdirerKóńlim sádebini bir-bir yazdırıp
Qayta bastan góne dártim qozdırıp Kápir kóziń musılmandı azdırıp Biyshara Ziywardı dinnen bezdirer
(Ájiniyaz)
Qatarlardan bayqalıp turǵanınday-aq lirikalıq qaharman usı dúnyanıń lázzetin jokarıbahalaydı, sap ıshqını eń joqarı ruwxıy qadiriyatlar menen qatar qoyadı.
Juwmaqlap aytqanda, ádebiyattaǵı gumanizm deyaları insan tágdirn, onıń máplerin, insannıń ruwxıy hám tábiyiy talapların oraylıq orınǵa qoyadı. Gumanizmniń progressiv ideya bolıwınıń mánisi de usında.
GÚRRIŃ. Turmıstı ıqsham hám qısqa túrde sáwlelendiretuǵın prozanıń povestten kishkene janrlıq túri. Gúrriń geypara jaǵdaylarda proza tilinen tısqarı qosıq penen de jazıla beriwi múmkin, biraq onda novelladaǵı sıyaqlı waqıyalar, syujetlik rawajlanıw negizinen bir qaharmannıń átirapına tıǵız hám ıqsham jámlengen boladı.
Gúrriń kórkem realistlik prozanıń, ulıwma ádebiyattıń jetilisken, jańa dáwirge sáykes payda bolǵan janrlıq túr. Ol kópshilik Oraylıq Aziya ádebiyatlarında XX ásirde payda boldı. Sonday-aq qaraqalpaq gúrrińleri de XX ásirdiń 30-jılları dóretilgen N.Dáwqaraevtıń
«Internata», «Partizanlar» sıyaqlı eń jaqsı dóretpelerinen baslanıp, sońınan ol J.Aymurzaev, I.Yusupov, K.Sultanov, Ó.Xojaniyazov, U.Pirjanov, G.Esemuratova, S.Saliev t. basqalardıń shıǵarmaları menen bayıdı. Al qosıq penen jazılǵan gúrrińlerge sońǵı jılları jazılǵan jas jazıwshılardıń, mısalı X.Dáwletnazarovtıń ―Xosh qal jaslıǵım‖ (1993) atlı kitabına kirgizilgen dóretpelerdi kirgiziw múmkin. Olarda bayanlaw prozalıq sıpatqa iye bolǵanı menen lirikalıq súwretlewler, qaharmanlardıń ishki ruwxıy halatın beriw basım orınlardı iyeleydi.
ǴÁZZEL. (Arabsha hayallarǵa muhabbat sózinen). Ǵázzel aruz qosıq qurılısı boyınsha jazılıp, 1215 báytten turadı. Hár bir báyt tamamlanǵan pikirdi bildiredi. Ǵázzel a-a, b-a, v-a formasında uyqasıp keledi.
Ǵázzel shıǵıs ádebiyatında keń tarqalǵan lirikalıq janr. Rudakiy, Saadiy, Xafız, Nawayı, Lutfiy h.b. ǵázzel janrınıń ustaları bolıp esaplanadı. Qaraqalpaq ádebiyatında ǵázzel janrın Ájiniyaz shayır baslap bergen.
Házirgi qaraqalpaq ádebiyatında I.Yusupov Ayaziy taqallusi menen, M.Qarabaev Mehriyar taqallusi menen ǵázzeller jazıp júr.
Sahıbjamalım, kewlimniń qusın awlap alıp ket, Qırmızı gúller ashıldı, orıp bawlap alıp ket, Hafiz emespen, bererge Samarqand, Buxaram joq Xusni temirlanıń menen óziń jawlap alıp ket Kimdidur alıp ketseń aydın Aral boyına Umiyduwarman, meni jurttan awlaq alıp ket
Kún shıǵısta kún ashıq azat jamalıńa seniń
Duwtarıńdı bir shertip, tamburıńdı shalıp ketTentirer aqsham samallar saǵınıp diydarıńdı Men kútken tal astına jolıń túsip barıp ket Seniń biypisentligiń batar shımbayıma Biyráhimlik jaraspas, bir miyriban bolıp ket Ayazlı kóz qarasıń ayazlattı Ayaziydi
Jıllı názeriń menen kóz qıyıǵıń salıp ket.
(I.Yusupov)
DÁSTAN. Shıǵıs xalıqlarınıń, sonıń ishinde túrkiy xalıqlardıń awızeki hám jazbaádebiyatında keń orın iyeleytuǵın poetikalıq janr. Dástan qosıq penen bayanlanıp, epikalıq
- 18 -
qásiyetlerge iye boladı. Xalıq dástanları (Q. Geroicheskiy epos) qaharmanlıq dástanlar hám ashıqlıq dástanları bolıp ekige bólinedi. Qaharmanlıq dástanda batırlıq teması, al ashıqlıq dástanında shın muhabbat hám oǵan sadıqlıq teması baslı orın iyeleydi. (Mısalı, ―Ǵárip ashıq‖ dástanı). Xalıq dástanların jırawlar, baqsılar aytıp, áwladtan-áwladqa ótip júredi, sonlıqtan olar folklorlıq ózgesheliklerge iye boladı.
Jazba ádebiyat dástanların belgili bir avtorlar dóretedi hám olar ózgerislerge ushıramaydı. Házirgi dáwir ádebiyatındaǵı dástanlardı kóbinese poema dep te ataydı. (Q.Poema).
DÁSTÚR. (Latınshadan, traditio –bayanlaw, dástúr mánisinde). Kórkem ádebiyatta burınnan kiyatırǵan, qáliplesken bir neshe súwretlew usıllarınıń poetikalıq sisteması. Kórkem sóz ónerinde dástúr hám jańashıllıqtı túsiniw hám oǵan ámeliy áhmiyet beriw ayrıqsha zárúr narse. Dástúrsiz jańashıllıq joq, sonıń menen birge jańashıllıq bolmay turıp, jańa dáwirdiń ózgeshe jańa dástúrleri de qáliplespeydi. Sol sebepli de bul máselege dialektikalıq baǵıttıń qatnas jasaw kerek.
XX ásirdiń baslarında proletkultshılar, futuristler t.b. aǵımdaǵılar tárepinen ónerdegi dástúrlerdi biykarlawǵa umtılıwshılıq, sóytip jańa dáwir ádebiyatı pútkilley hesh nárse joq jerden tazadan baslanıw kerek degen túsinikti ortaǵa taslawılar kóbeydi. Bul máselege birinshilerden bolıp V.I.Lenin qarsı shıqtı, ol proletariat mádeniyatı ǵayıptan bolǵan mádeniyat emes ekenligin, ol burınnan kiyatırǵan eń jaqsı dástúrlerdiń nızamlı jalǵası ekenligin hár tárepleme dáliylleydi. Haqıyqatında da, XX ásirdegi ádebiyat bunı ayqın dáliylledi. Sonıń ishinde qaraqalpaq ádebiyatı da óziniń burınǵı kóp asirlik bay tradiсiyalarına, dástúrlerine súyene otırıp, jańashıl ádebiyat dórete aladı. Biziń ásirimizde jazba ádebiyatımızdıń wákilleri folklorlıq hám klassikalıq ádebiyattıń dástúrlerin qayta jańǵırta otırıp, xalqımızdıń kórkem sóz ónerin jáne de jańa dástúrler menen bayıttı. Mısalı, biziń ásirimizdegi úlken tulǵalar bolǵan Ayapbergen, Abbaz, Sadıq, Tilewbergen shayırlardı ótkendegi ádebiy dastúrlerden bólek alıp karaw múmkin emes. Sonday-aq.
Eń jańashıl zamanagóy janrlardıń biri romannıń ózin, ondaǵı bir neshe poetikalıq súwretlewlerdi folklorlıq dóretpelerdegi epikalıq súwretlewlerden, klassikalıq ádebiyattan da ajıratıp tusiniw kıyın. Usınday dástúrlerdiń negizinde jańa dáwirdiń jańa tiptegi jazıwshıları bolǵan A.Begimov, J.Aymurzaev, T.Qayıpbergenov. I.Yusupov, M.Seytniyazov, SH.Seytov, K.Sultanov, O.Bekbawlov, K.Mámbetov t.basqalar ósip jetisti hám olar adebiyatımızdı hár tárepleme bayıtıp atır.
DETAL, BÓLEKShE. Óz aldına mániske iye bola almaytuǵın, biraq obrazdı tolıqtırıw hám kórkemlew ushın áhmiyetke iye bolatuǵın kórkem shıǵarmanıń bóleksheleri. Mısalı, ―Alpamıs‖ dástanında Alpamıstıń zindanda jatıp jaralı ǵazdı emlep qanatına xat jazıp jiberiwi yamasa usı qaharmannıń Qultay súwretine kirip toyǵa baratırǵan hayallardıń dástúrxanların aldastırıp alıp, awlaqta ishindegi nan-bawırsaqların jep qoyıp pánt beriwi h.t.b. usılarǵa usaǵan mayda bólekshelerdi kórkem shıǵarmanıń bóleksheleri desek boladı.
DETEKTIV ÁDEBIYAT. (Latınsha detectio -áshkaralaw pash etiw, inglisshe deteckt –ashıw, izlewshi (jınayat izlewshi) degen mánislerdi ańlatadı).
Jınayatlı hádiyselerdi súwretlewge arnalǵan ádebiyat yamasa shiyelenisken syujetke qurılǵan shıǵarmalardı detektiv ádebiyat dep júritedi. Detektiv ádebiyattıń payda bolıwı ―Jabayı kapitalizm‖ dáwirinde tonawshılıq, Adam óltiriwshilik, urlıq, ǵázzaplıqtıń ósiwi menen tıǵız baylanıslı.
Dáslepki detektiv shıǵarmalardıń avtorı Amerika jazıwshısı Edgar Po. Onıń ―Mariya Rojeniń sırı‖ ―Urlanǵan xat‖ shıǵarmaları 19-ásir adebiyatında belgili orın iyeleydi. 19ásirdiń aqırında hám 20-ásirdiń baslarında detektiv shıǵarmalardıń ájayıp úlgilerin dóretken ataqlı inglis jazıwshısı Konan Doyl (18591930) boldı. Ol ashılıwı qıyın, kútá shiyelesken jınayatlardı izlep tabıwshı Sherlok Xolmstıń obrazın jasadı. Házirgi dáwirde kópshilik ádebiyatlarda detektiv janrı rawajlanǵan, sonıń ishinde qaraqalpaq ádebiyatında da háreketler bar. Mısalı, A.Bekimbetovtıń ―sırlı izler izinen‖, M. Qayıpovtıń ―Qara chemodan‖, SH. Seytovtıń ―Jınayatlı isine qosıp tigilsin‖ shıǵarmaları ele detiktiv janrınıń qatań talaplarına tolıq juwap Bere almasa da, bul tarawdaǵı dáslepki háreketler desek boladı.
DIALEKTIZMLER. 1)Til biliminde. Ádebiy tilde ushırasatuǵın belgili bir dialektke tiyisli sózlerdi yamasa sóz birikpelerin aytadı. 2) Ádebiyattanıwda kórkem
- 19 -
shıǵarmada personaj tilin daralastırıw, ózinsheligin beriw maqsetinde qollanılatuǵın dialektlik sózler hám sóz birikpeleri.
Dialektizmler kórkemlew qurallarınıń bir túri.
DIALOG. (Grekshe dialogos –eki adamnıń óz-ara sóylesiwi). Kórkem shıǵarmada waqıyanı túsindiriwge, xarakterdi ashıwǵa járdem beretuǵın usıllardıń biri. Dialoglar tuwra gápler menen beriledi. Dramalıq shıǵarmalar tiykarınan dialoglar formasında beriledi. Epikalıq shıǵarmalarda da dialoglar jiyi qollanıladı. Olar personajdıń til ózgesheligin beriwge yamasa qandayda bir jaǵdaydı kórsetiwge járdem beredi. Máselen ―Mıńlardıń biri‖ shıǵarmasında avtor personajlardıń óz-ara sóylesiwi arqalı bir úydiń qıyın jaǵdayın kórsetip, turmıs shınlıǵın ashadı.
-Tamaǵımızdı tawıp asırap otırǵan sen ediń, sen ketseń halımız ne boladı? –depkempir jıladı. -Qanday kaqpanǵa túsken janıń qaytıp shıǵıwı qıyın. Qaytıp kele almaspan apa, -dep Aytbay
basın tómen sala berdi.
-Apa!-dedi Húrziya, jılamań, bosqa jılaǵan menen hesh nárse shıqpaydı, aqıl tawıp qalayda aǵamdı alıp qalıwdıń jolın tabayıq.
-Ne ilaj tabamız, qayǵımız qayırlap otırǵan joq pa?-dep kempir qızına qaradı. (M.Dáribaev
―Mıńlardıń biri‖)
DIDAKTIKALÍQ ÁDEBIYAT, AQÍL-NÁSIYAT ÁDEBIYATÍ. (Grekshe didactikos –
úlgili, sabaq alarlıq degen mániske keledi). Didaktikalıq ádebiyattıń shıǵarmaları úgitnásiyat, aqıl-keńes formasına iye, olar miynet etiwge, adamgershilikli, insaplı bolıwǵa, nadanlıqtan qutılıp bilim alıwǵa, jamannan qashıp, jaqsıǵa joldas bolıwǵa, hadal-haramdı ayırıwǵa shaqıradı, úgitleydi. Aqıl-násiyat sózlerdi burınǵınıń kóp danıshpanları aytqan. Olardan b.e.b. VIII-VII áá. ótken antik grek shayırı Gesiodtıń ―Jumıslar hám kúnler‖, b.e.sh. I á. jasaǵan rimlik shayır Lukreсiydiń ―Zatlardıń tábiyatı haqkında‖, Shıǵıs adebiyatındagı ―Qáliyla hám Dimna‖, ―Qabusnama‖, Yusuf Xas Xajibtiń ―Baxıtqa baslawshı bilim‖ (―Qutodǵu bilik‖ ) shıǵarmaları aqıl-nasiyat ádebiyatınıń eń jaqsı úlgileri. Nawayı hám Maqtumqulı da aqıl násiyat sózlerdi aytqan. Qaraqalpaq shayırları Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaq ózleriniń kóp ǵana qosıqların aqıl-násiyat temasına arnalǵan. Tómende Maqtumkulınıń aqıl-násiyat ǵázzellerinen keltirilgen úzindi didaktikalıq ádebiyatqa mısal bola aladı.
Kel-ha kewlim, bir násiyat ayleyin, Watandı tárk etip ketiwshi bolma
Ózińnen pás bolǵan ǵayrı námárttiń
Xızmetinde qullıq etiwshi bolma Xızmet qılsań bolsın bir hasılzadaAtasınan artıq tuwǵan begzada
Bolsa da kem dáwlet ash hám áptada Sen onıń janınan ketiwshi bolma Sum nápsi toymas hesh urǵıl basınaQanat iyesi ersin qasıńa
Kirmegil shaytannıń ǵulǵulasına Jaqsınıń qasınan ketiwshi bolma. Dárejeń órlese ózimshil bolma Ádalat parasat jolın tárk qılma Sóz tapsańsóylegil, tappasań-tıńla Qoldan kelmes isti etiwshi bolma.
Aqıl bolsań bul sózlerge máni ber Adamǵa adamlıq pazıylet berer Ańlamay sóylegen-awırmay óler Parıqsız biymáni gáp aytıwshı bolmaZeyin ilgen jerde ayttım násiyat Násiyat alǵannıń aqılı zıyat Aqıl menen kamal tabar azamat
Aqılsız sózlerdi aytıwshı bolma.
(Maqtumkulı)
DÓRETIWSHILIK TARIYXÍ. Kórkem ádebiyattaǵı belgili bir shıǵarmanıńjazılıw tariyxı. Álbette, qálegen janrdaǵı kórkem shıǵarmanıń dóretiliwine turmıstaǵı
- 20 -