Ádebiy terminler

belgili bir hádiyseler, wakıyalar yamasa qubılıslar sebepshi boladı hám ol jazıwshınıń dóretiwshiligine túrtki saladı. Sońınan onıń teması, ideyalar jazıwshınıń kóz aldına bir tutas bir baǵdar, bir pútin dúnya sıpatında elesleydi, sóytip barı pol aq qaǵazǵa túsiriledi. Mine, usı jaǵdaylardı ashatuǵın ádebiyattanıwdıń tarawı dóretiwshilik tariyxı dep ataladı. Kórkem shıǵarmanıń dóretiwshilik tariyxın jaratıw ushın jazıwshı-shayırlardıń ózleriniń kúndelik dápterleri, eske túsiriwleri, jazǵan xatları, onıń zamanlaslarınıń pikirleri úlken áhmiyetke iye. Mısalı, A.Dabılovtıń Watandarlıq urıs jıllarında jazılǵan ―Námárt jigit nege dárkár?‖ degen qosıǵınıń dóreliw tariyxı haqqında usı shıǵarma tuwralı belgili ádebiyatshı. N.Japaqovtıń eske túsiriw maqalasınıń áhmiyeti úlken.

DÓRETIWSHILIK QÍYAL. Jazıwshınıń óz shıǵarmaların, ondaǵı obrazlardı, waqıyalar hám syujetlik baǵdardı sana-seziminde qaytadan qıyaldan ótkerip tolıqtırıwı, pisirip alıwı. Bunısız, tek ǵana kórgen-bilgendi sol turısına kaǵazǵa kóshiriw arqalı shın mánisindegi shıǵarma dóretiw múmkin emes. Sol sebepli de dóretiwshilik qıyal jazıwshılıqtıń tiykarǵı tábiyiy shártleriniń biri. Mısalı, G.Ibsen,

―shıǵarma jazıwım ushın ishi-sırtın túweli menen qaharmanlarınıń júris-turısın, hátteki kiyiminiń sádeplerine deyin kórip, dawısın esitiwim kerek degen bolsa‖, al I.S.Turgenov óz qıyalı tuwralı

―Qasıńızda birew turǵanday, ózińiz benen birge júrgendey sezinesiz, onıń bet-álpetin kórgendey bolasız, tús kórgen sıyaqlı… Áytewir óz qaharmanlarım qay wakıtqa shekem jaqsı tanıs bolmay turıp, olardı óz kózim menen kórip, dawısın qulaǵım menen esitpey turıp qálem túrtpeymen‖ degen eken.

Bul pikirler kórkem shıǵarma jazıwdaǵı dóretiwshilik qıyaldıń ullı ekenligin kórsetip bere aladı. DRAMA. (Grekshe drama -háreket sózinen). Ádebiyattıń úsh túriniń biri (lirika, epos, drama).

Drama óziniń janrlıq qásiyetleri boyınsha epos penen bir qansha ortaq belgilerge iye. Mısalı, syujet, waqıyanı obektiv bayanlaw, bir neshe yamasa kóp sanlı qatnasıwshılar, olardıń xarakterlerin jaratıw, konflikt dúziw h.t.b. dramaǵa da, eposqa da ortaq qásiyetler. Biraq dramanıń ózine tán janrlıq qásiyetleri bar. Drama eń dáslep saxnada kórsetiw ushın jaratılǵan shıǵarma. Epikalıq shıǵarma oqıwǵa baǵdarlanǵan bolsa, dramalıq shıǵarma kóriwge baǵdarlanadı. Epikalıq shıǵarma oqıwshınıń abstrakt oylaw, bayanlanǵan waqıyanı kóz aldına elesletiw uqıbına mólsherlenedi, al dramada personajlardıń sóylewi menen is-háreketleriniń birligi baslı orında turadı. Sonlıqtan dramanıń ekinshi ómiri teatr saxnasında dawametedi.

Basqa janrlarǵa salıstırǵanda dramada waqıya kútá shiyeleniskenligi hám keskinligi menen ajıraladı, qaharmanlardın ruwxıy dúnyası sırtqı jaǵdaylardıń qatań tásirine túsedi. Sonlıqtan waqıyanıń hám personajdıń ruwxıy draması baslı orınǵa shıǵadı. Kórkem shıǵarmadaǵı bunday jaǵdaydı geyde dramatizm dep te ataydı.

Drama ádebiyattıń úsh túriniń biri sıpatında óziniń ishki janrlarına iye, yaǵnıy tragediya. Komediya, drama, melodrama, tragikomediya, bolıp bólinedi. Demek drama termin sıpatında eki mazmunda kollanıladı. 1)Keń mánidegi drama-ádebiyattıń úsh túriniń biri (lirika, epos, drama). 2)Tar mánidegi drama qatardaǵı dramaturgiyalıq janr. Keyngi mánistegi drama komediya, tragediya janrlarınan ajıralıp turadı. Dramadaǵı konflikt tragediyalıq yamasa komediyalıq usıl menen sheshilmeydi, al personajlardıń sırtqı ortalıq penen dramalıq (keskin) qatnasların kórsetiw arqalı sheshiledi. Drama janrınıń shıǵarması tragediyadaǵıday úlken ruwxıy apatshılıq penen juwmaqlanbaydı (Máselen. ―Gamlet‖, ―Otello‖ tragediyalarındaǵıday) yamasa kúlkili jaǵdayda úlken ―masqarashılıq‖ penen tamamlanbaydı. (Mısalı, N.Gogoldiń ―Revizor‖ komediyasındaǵıday), al keskin konfliktler sátli juwmaqlanıwı múmkin.

Drama janrınıń payda bolıwı hám rawajlanıwı teatr óneriniń jaǵdayı menen baylanıslı. Teatr drama janrınıń rawajlanıwına sheshiwshi tásir jasaydı. Dáslepki teatr arnawlı kórkem óner sıpatında Antik

Greсiyada payda bolǵan hám dramanıń ádebiyat janr sıpatında ósip shıǵıwına tasir jasaǵan. Antik dáwiriniń dramaturgleri Esxildiń Shınjırbánt Pometey, Sofokldiń patsha Edip, Evripidtiń Medeya shıǵarmaları mıń jıllıqlar tosqınların basıp ótip, biziń dáwirimizge kelip jetti. Orta ásirlik, Oyanıw, jańa dáwirlerdegi Evropa teatrı hám dramaturgiyası usı Antik dáwir teatrı hám dramaturgiyasınıń jetiskenliklerin meńgeriw tiykarında ósti hám rawajlandı. Orıs draması tuwralı da usını aytıw múmkin.

- 21 -

Qaraqalpaq dramaturgiyasında joqarıda atalǵan janrlardıń hámmesi de bar derlik. Qaraqalpaq ádebiyatında drama janr sıpatında XX ásirdiń 20-jıllarında tuwıldı. Izertlewshilerdiń kórsetiwi boyınsha dáslepki dramalıq shıǵarmalar Q.Áwezovtıń Tilek jolında, Á.Ótepovtıń Teńin tapqan qız pesaları bolıp esaplanadı. Qaraqalpaq draması orıs hám dúnya dramaturgiyasınıń tásiri nátiyjesinde rawajlandı. Qaraqalpaq klassikalıq ádebiyatında drama janrı bolǵan joq. Bunıń sebebi qaraqalpaq klassik shayırlarınıń uqıpsızlıǵınan yaki talantsızlıǵınan emes, al qaraqalpaq turmısında professional teatr óneriniń bolmaǵanlıǵınan dep qaraǵan haqıyqatlıqqa durıs keledi. Islam dini adam obrazın saxnada súwretlewdi, Adam músinin tastan qashap soǵıwdı qatań qadaǵan etip qoyǵan edi. Bul jaǵday musılman ellerinde teatr

óneriniń rawajlanıwın irkip tasladı. Usınday sebeplerge bola qaraqalpaq ádebiyatında da drama janrı tek sovet hákimiyatı jıllarında qáliplesti.

Solay etip, drama-adam turmısınıń keskin jaǵdayların, adam ruwxınıń keskin xalatların kórsetetuǵın ádebiy janr. Q. Aristotel. Ob iskusstve poezii. M.. 1957; Gegel. Dramaticheskaya poeziya. V ego kn. Estetika, T. 3. M. 1971. Belinskiy V. G. O drame i teatre. M –L. 1948, Xalizaev V. E. Drama kak rod literaturı. M. 1986. Allanazarov T. Nekotorıe voprosı istorii karakalpakskoy sovetskoy dramaturgii. Nukus, 1987.

DRAMATIZM. Kórkem ádebiyat jámiyettiń, jek adamnıń turmısındaǵı qıyınshılıqlardı, keskin xalatlardı, jeke turmıs penen jámiyet arasındaǵı qaramaqarsılıqlardan kelip shıqqan ruwxıy daǵdarıslıqlardı, ishki sezimler menen keshirmelerdiń ótkirlesiwin sáwlelendiredi. Bunı kórkem shıǵarmadaǵı dramatizm dep ataydı. Drammatizmdi atamasına karap tek dramalıq shıǵarmalarǵa tiyisli dep qate túsiniwge bolmaydı, dramatizm ulıwma kórkem ádebiyatqa tiyisli túsinik. Máselen, Berdaqtıń ―Axmaq patsha‖ dástanında bas personaj Gúlimniń shiyelenisken ómir draması bar. Ájiniyazdıń ―Bozataw‖ shıǵarmasındalirikalıq qaharmannıń ruwxıy draması berilgen h.t.b.

DRAMATURGIYA. Ádebiy túr mánisinde, yaǵnıy dramanıń sinonimi sıpatında qollanıladı. Sonday-aq, bir jazıwshınıń yaki pútin bir ádebiyattıń, dáwirdiń dramalıq shıǵarmalarınıń jıyındısına da dramaturgiya dep at beredi. Mısalı, S. Xojaniyazovtıń dramaturgiyası, qaraqalpaq dramaturgiyası. 30jıllar dramaturgiyası h.t.b.

DÚNYaWIY ÁDEBIYAT. Insan ómirin, hadal muxabbatı ulıǵlawshı, ómirge qushtarlıq oyatıwshı ádebiyat. Bul óziniń tutqan baǵdarı boyına ómirden túńiliwshi kóz-qaraslarǵa, pessimistlik ideyalarǵa barınsha qarama-qarsı turadı hám ómirdiń gózzallıǵın táriypleydi.

Qaraqalpaq klassik poeziyasınıń wákilleri Berdaq, Ájiniyaz, maselen, shadlı, quwanıshlı ómirdi árman etti, muhabbat temasın, adamgershilik, ádep-ikramlılıq problemasın joqarı kóterdi. Ásirese Ájiniyazdıń muxabbat temasındaǵı lirikaları buǵan jaqsı mısal bolıp xızmet etedi.

4- LEKCIYA. E, J, I háriplerinen baslanatuǵın ádebiy terminler tuwralı túsinik

JOBASÍ:

1.E hám J háriplerinen baslanatuǵın ádebiy terminler tuwralı túsinik.

2.I háribinen baslanatuǵın ádebiy terminler tuwralı túsinik.

EKILIK. Hár qanday uyqasqan eki qatar ekilik qosıq bola bermeydi, al juwmaqlanǵan poetikalıq pikir ańlatsa ǵana ekilik bola aladı. Ekilikler a-a-b-b formasında uyqasadı. Shıǵıs poeziyasında ekilikti másneviy dep ataydı. Mısalı.

Suw boyında shaykatılǵan janım qara tal Maǵan balzam sen tımıqta shaqırǵan samal Maǵan tuwısqan hár shıbıǵıń hám búrtiklerińSeniń astıń – kindigimnen kan tamǵan jerim Anam saǵan baylap meniń átkónshegimdi Terbetkende ırǵalǵansań hayyalap sen de

(I.Yusupov)

ERTEK. Turmıs wakıyaların qısqa ıqsham syujtler arqalı qara sóz túrinde bayanlap beriwshi awızeki shıǵarmalardıń bir túri. Ertekler xalıq dóretpesiniń bir túri bolǵanlıqtan da, onda ulıwma xalıq massasın, arzıw-ármanları, maqsetleri, dúnyaǵa kóz-qarası sáwlelenedi. Olar xalıq arasında keń tarqalǵan hám túrli xalıqlardıń ertekleri olar qansha bir-birinen uzaqta jasawına qaramastan bir-birine syujetlik, kompoziсiyalık jaqtan uqsas bolıp keliwi jiyi ushırasadı. Bul turmıslıq sharayatlardıń uksaslıǵınan, sonıń menen birge

- 22 -

xalıqlardıń áyyem zamannan berli-aq bir-biri menen qarım-qatnasta bolıwına baylanıslı kelip shıqqan. Xalıq erteklerindegi jáne bir sıpat, bir ertektiń óziniń bir neshe variantları da bolıwı múmkin.

Ertekler óziniń mazmunı, teması hám súwretlew haywanatlar haqqında ertekler t.b. bolıp bólinedi. bulardıń barlıǵı da jazba ádebiyat payda bolmastan aldın xalıq arasında keń tarqalıp, olar tárbiyalıq, estetikalıq áhmiyetke iye bolǵan.

Erteklik shıǵarmalar házirgi kúnleri de jámiyetlik turmısımızda óz áhmiyetin joyıtqan joq. Ol

ásirese jas óspirimlerdiń dúnya tanımın ósiriwde kórkemlikke, ádillikke, adamgershilikke ıqlasın kúsheytiwde ayrıqsha zárúr janrlıq túrlerdiń biri. Sol sebepli de jazba ádebiyattıń belgili wákiller tap A.S.Pushkinnen baslap búgingi kúngi jazıwshılarǵa shekem erteklerge úlken áhmiyet beredi.

JAZÍWSHÍ LABORATORIYASÍ, JAZÍWSHÍ USTAXANASÍ. Jazıwshınıń

kórkem shıǵarma ústinde tınımsız isleytuǵın payıtın aytadı. Jazıwshı bul payıtta ózi jıynaǵan materiallardı qayta isleydi, faktlerdi saylap aladı, olardı salıstıradı, shıǵarmanıń dáslepki nusqasın jaratadı. Usılardıń hámmesin awıspalı mániste jazıwshınıń ustaxanası dep ataydı.

JAZÍWSHÍ YAMASA ShAYÍR STILI. Bir ǵana jazıwshınıń ózine tán bolǵan tili, súwretlew usılları, qaharman xarakterin ashıp beriw jolları, ulıwma onıń ideyalıqestetikalıq sisteması. Mısalı, Berdaq shıǵarmalarınıń tilinde xalıq tiline jaqınlıq, ápiwayılıq birden kózge tusip, pikirlerinde soсiallıq shárayatlardı súwretlewde tereń mánililik basım bolsa, al Ájiniyazda tiliniń kitabıylıǵı, qosıqlarınıń muzıkalılıǵı hám lirizmi, geyde filosofiyalıq oyshıllıq birden kózge túsedi. Bul olardıń ózinshe stilin

dóretiwilik ózinsheligi, kórkem ádebiyattaǵı hár bir jazıwshınıń ózlerine tán bolǵan dúnyaǵa kózqarası, ideyalıq-tematikalıq, kórkemlik, janrlıq-stillik ózgeshelikleriniń bir sisteması. Jazıwshı dóretken obrazlar olar tárepinen hár qıylı dáwirlerde túrlishe baǵdarlarda hár qıylı usılda alınıp súwretleniwi múmkin.

Mine, usılarǵa baylanıslı jazıwshınıń dóretiwshilik ózgesheligi kelip shıǵadı hám ol jazıwshı stili (Q. Stil pisatelya) menen de tıǵız baylanıslı boladı. Mısalı, ádebiyattaǵı Pushkin, L.Tolstoy, Dostoevskiy, Sholoxov, SH.Aytmatov t.b. ózlerine tán dóretiwshilik ózgeshelikke iye jazıwshılar.

JANR. (Franсuzsha genre -tur). Kórkem sóz óneriniń rawajlanıwınıń barısında qáliplesken túrler. Turmıs shınlıǵın kórkem súwretlewdiń barısında jazıwshı (shayır) niyet etken ideyalardı beriwdiń usıllarınıń biri. Mısalı, sóz ustazı tariyxıy haqıyqatlıqtı kórkem sáwlelendirmekshi bolsa, onda ol tariyxıy (roman, povest h.b) janrdıń múmkinshiliklerinen paydalanadı, eger ol óziniń ideyasın ishki sezimler, keshirmeler arqalı emoсional formada bermekshi bolsa, lirika janrına júginedi h.t.b. Solay etip, turmıs shınlıǵın kórkem sáwlelendiriw boyınsha hár bir ádebiyat túrdiń (janrdıń) ózine tán kórkemlik múmkinshilikleri, súwretlew qurallarınan paydalanıw usılları, qullası, hár bir janrdıń ózine tán turaqlı kórkemlik qaǵıydaları qáliplesedi. Janrdı durıs tańlaw janrdıń múmkinshiliklerin durıs paydalanıw shıǵarmanıń qunın kóterip, jazıwshınıń sheberligin arttıradı. Sonıń ushın da ayırım kórnekli jazıwshılar tuwralı óz janrınıń ustası yamasa sheber romanshı, sheber lirik, sheber satirik, sheber tragik h.t.b. dep ataydı. Qısqasha aytqanda, janr kórkem ádebiyattı túrlerge jiklewdiń bir forması dep aytıwǵa boladı.

Shıǵarmanıń qaysı ádebiy túrge (epos, lirika, drama) tiyisligine qaray onıń janrlıq ózgeshelikleri anıqlanadı: Mısalı, epikalıq janrlar, liro-epikalıq janrlar. Hár bir ádebiy túr óziniń ishki janrlarına bólinedi. Mısalı, epos (epikalıq janr) bolsa, roman, povest, gúrriń, novella, ocherk, yadnamalar h.t.b. bolıp jiklenedi. Lirikada (lirikalıq janrlar) óziniń ishki janrlarına iye (ǵázel, muhalles rubayı, elegiya, sonetler, siyasiy lirika, muhabbet lirikası h.b.) Dramalıq túr komediya, tragediya, drama h.b. bolıp bólinedi.

Shıǵarmanı sóz qurılısına qaray geyde proza janrı yamasa poeziya janrı dep te ayıradı. Qara sóz benen jazılǵan shıǵarmalardı proza, al qosıq penen jazılǵan shıǵarmalardı poeziya dep ataydı hám bul atamalar jiyi qollanıladı.

Kórkem ádebiyattıń janrlarǵa házirgidey bolıp bóliniwi – uzaq dáwirlerdiń jemisi. Sinkretikalıq kórkem óner (Q. Sinkreticheskoe iskusstvo) ústemlik etken eski dáwirlerde kóp janrlarǵa bóliniwshilik bolmaǵan. Jazba ádebiyattıń qáliplesiw menen jekke dóretiwshilik

- 23 -

payda bolǵan. Jazıwshı turmısqa óziniń jeke kóz-qarasınan qarap, turmıs hádiyselerin, qubılısların iriklep, olardı tiplestirip sáwlelendirgen. Mısalı, ájayıp hádiyselerdi tiplestirip sáwlelendiriwdiń nátiyjesinde avantyuralıq roman janrı yamasa turmıstıń dramatizmge tolı qayǵılı táreplerin súwretleytuǵın tragediya janrı h.t.b. janrlar óz aldına baǵdar bolıp qáliplesken. Hár bir janrdıń ózine tán kórkemlik dástúrleri, qaǵıydaları, ólshemleri qáliplesken. Biraq janrdı qatıp qalǵan kórkemlik qubılıs dep túsiniwge bolmaydı. Dáwirdiń, turmıstıń ózgeriwine baylanıslı kórkem kóz-qaraslarda ózgeredi. Usı jaǵdaylarǵa baylanıslı

ádebiyat janrlar da tolısıp hám bayıp baradı. Ertedegi qaraqalpaq ádebiyatı (XVI-XVIII á.á.) tiykarınan jıraw-shayırlar dóretken terme, tolǵaw, dástan, sheshenler sózi janrları menen belgilenedi. XIX ásirge kele jámiyetlik turmıstıń ózgeriwine, qaraqalpaq mádeniyatınıń shıǵıs mádeniyatına jaqınlasıwına baylanıslı ádebiy janrlarda kóbeyedi. Máselen, burınǵı terme tolǵawlar menen qatar lirikanıń Shıǵıs ádebiyatına tán kóplegen janrları ádebiy proсesske kirip keledi. XX ásirde qaraqalpaq ádebiyatı orıs ádebiyatı menen tıǵız baylanısıwı sebepli Evropa ádebiyatınıń kóplegen janrların ózlestiredi. Mısalı, roman, povest, dramaturgiya, Evropa poeması usaǵan janrlar kirip kelip, ádebiyatta birotala ornıǵısıp ketti.

Biraq ádebiyattan qosımtasız sap janrdı izlewdiń keregi joq. Hár bir janr basqa bir janrdıń belgilerin paydalanıwı múmkin. Mısalı, romanda lirikalıq belgiler, lirika menen dramada epikalıq belgiler ushırasıp turadı.

Q. Aristotel. Ob iskusstve poezii. M. 1957, Belenskiy V. G. Razdelenie poezii na rodı i vidı. Poln. Sobr. Soch. T. 5. M. 1954, Teoriya literaturı. Osnovnıe poblemı v istoricheskom osveshenii. Rodı i janrı literaturı. (Kniga 2). M., 1964, Veselovskiy A. N. Istoricheskaya poetika. L, 1940, Literaturnıe janrı. V kn. Vvedenie v literaturovedenie. Izd. 2. Pod redakсiey Pospelova G. N. M, 1983.

JAŃÍLTPASH. Awızeki xalıq dóretpesiniń bir túri. Jańıltpashlar bir neshe sóz hám seslerdiń tereń mánili hám oǵırı qospalı birikpesinen ibarat boladı. Ol jas óspirimlerdiń seslerdi hám sózlerdi durıs aytıwın, til baylıǵın rawajlandırıwda úlken áhmiyetke iye.

Jańıltpashtıń úlgileri,

1.Adamǵa sók shópshettirmesin sók shópshettirse de

Kóp shópshettirmesin

2.Qaladan alǵanım altı arba asqabaq Altın arba askabaqqa jekkenim-

Tarǵıl ala taypaq múyiz aq bókse baspaq Aq bókse baspaq t.b.

JARGON yamasa ARGO-JARGON. (Franсuzsha jargon –buzılǵan til degendi ańlatadı). Belgili bir toparlarǵa ǵana túsinikli bolǵan jasalma til. Jargon shártli til retinde qollanılıp, aytılatuǵın pikirler, túsinikler jumbaqlastırılıp basqalar ushın túsiniwge qıyın boladı. Mısalı, ―Alpamıs‖ dástanında Alpamıs óziniń qalıńlıǵı Barshındı izlep shıqqanda Qarajan qalmaq penen ushırasadı hám qalıńlıǵın izlep júrgenin jargon menen astarlap aytadı.

Aldın baslap ketken ol qara Narım Kiyninen ketkendi quba ingeni Ortasında ketti aqsha botası Moynında ketkendi altın buydası.

(―Alpamıs‖, Nókis, 1990, 12-bet)

Bul jerde Alpamıs, ―qara nar‖ dep Barshınnıń atası Baysarını, ―quba ingen‖ dep onıń anasın,―aqsha bota‖ dep Barshınnıń ózin aytıp turıptı.

JÁRDEMSHI OBRAZLAR. Kórkem shıǵarmada tiykarǵı obrazlardı tolıǵıraq ashıw ushın xızmet etedi. Járdemshi obrazlar bas qaharmanlardıń xarakterlerin, ara qatnasıqların ashıwda paydalanıladı. Mısalı, I.Yusupovtıń ―Seydan ǵarrınıń gewishi‖ gúrrińindegi Paxırbay, Úsen pańqıldaq obrazları járdemshi dárejeli obrazlar bolıp, Seydan ǵarrınıń obrazın tolıq ashıwga járdem beredi.

JUMBAQ. Xalıq awızeki dóretiwshliginiń bir janrı. Folklor izertlewshileriniń aytıwınsha jumbaq ―jum‖ hám ―baq‖ degen eki sózdiń qosındısınan dóregen atama. Bir nárseni oylap jasırıw (jumıw), onıń sheshimin, izle, kara (baq) degendi anlatadı. Jumbaq sózi termin sıpatında túrk-tilles xalıqlarınıń oǵuz toparınan kelip kirgen.

- 24 -

Maqsetov Q. Tájimuratov Á. Qaraqalpaq folklorı. Nókis, ―Qaraqalpaqstan‖, 1979, 144bet, Alımov Á. Qaraqalpaq xalıq jumbaqları. Qaraqalpaq folklorı. 3-tom. Nókis, ―Qaraqalpaqstan‖, 1978, 8- bet.

Jumbaqtıń tiykarǵı xızmeti adamnıń oy-pikirin, sezimin, tapqırlıq uqıbın rawajlandırıwdan ibarat. Onda xalıqtıń dúnyaǵa, tábiyatqa, turmısqa, jámiyetke kózqarasları, qatnasları beriledi. Sonıń menen birge jumbaqlar kórkemlik qásiyetlerge de iye. Sonıń ushın da olar kórkem sóz óneriniń bir janrı bolıp sanaladı. Jumbaqlar kóbinese adamlardıń shuǵıllanatuǵın kásip-kárine, uy turmısına, haywanlar hám

ósimliklerge baylanıslı dóreydi. tómende jumbaqlardan bir neshe mısallar beriledi. Jas kúninde oraqtay

Orta jasta shórektey

(Ay)

Kishkene ǵana boyı bar Awdarıp tikken tonı bar

(Qoy)

Jerdiń astı qatara qazıq

(Geshir)

Ózi dánnen tuwǵan Moyının qısıp buwǵan

(Suwqabaq) Aq kúshigim juwıra-juwıra buwaz boldı

(Urshıq)

Jumbaqlar házirgi zamanda da dóretiledi. Geypara shayırlardıń miynetlerinde zamanǵa sáykeslendirilgen jumbaqlardı kóriwge boladı.

IDIOMA. (Greksheidiomaózgelik. ayrıqshalıq degen mánisti bildiredi.) bir-birinen ajıratıwǵa bolmaytuǵın, belgili bir milliy tilge tán bolǵan sóz birikpelerin idiomalar dep ataydı. Mısalı, ―Ókpesin qolına alıp juwırıp keldi‖ (asıǵıs degen mánide). ―Qorıqqanǵa qos kóriner‖ (bir nárse ekew bolıp kóriner degen mániste), ―Asıqpaǵan arbalı qoyanǵa jetedi‖, ―Kópten qoyan qashıp qutılmas‖ h.t.b. Idiomalar kórkemlew quralı retinde kórkem shıǵarmada keń qollanıladı.

IMPROVIZACIYA, SUWÍRÍP SALMAY, TÓKPE. (Latınsha-imorovigo-birden, tosınnan degen mánisti ańlatadı). Kórkem dóretiwshiliktiń ayrıqsha bir usılı. Belgili bir temaǵa aldın ala tayarlıqsız birden shıǵarma dóretiw usılı improvizaсiya degen termin menen, al improvizaсiya usılı menen dóretiwshi ónerpazdı improvizator dep ataydı.

Improvizaсiya usılı kórkem ónerdiń barlıq túrlerinen: muzıka, teatr, súwret hám sóz ónerlerine tán nárse Qaraqalpaq sóz ónerinde jırawlar, baqsılar, sheshenler, kóp ǵana shayırlar improvizatorlıq, yaǵnıy sózdi tayarlıqsız suwırıp salıp aytıw qásiyetlerine iye bolǵan. Mısalı, Kúnxojanıń ―Umıtpaspan‖, ―Túye ekenseń‖, Berdaqtıń házil kosıqlarınıń kópshiligi, sonday-aq Ájiniyazdıń Qız Meńesh penen aytısı improvizatorlıq usıl menen dóregen shıǵarmalar. Sovet húkimeti dáwirinde jasaǵan Ayapbergen shayır, Qıdırniyaz baqsı, Sadıq shayır, Rám shayır, Tilewbergen shayır (Jumamuratov) improvizatorlıq (suwırıp salmay) uqıbına iye edi.

INVERSIYA. (Latınsha-invnrzio-orın almastırıw degen mánisti ańlatadı). Kórkem tekstte avtordıń stilistikalıq maqset penen sózlerdiń mánisi boyınsha izbe-izligin, grammatikalıq tártibin buzıp, ádettegiden basqa ornalastırıwı inversiya dep ataladı. Inversiya usılı teksttiń kórkemligin kúsheytiw ushın, qosıqtıń yamasa prozanıń tásirsheńligin arttırıw ushın qollanıladı. Inversiyada baslawshılar gáptiń izinde, bayanlawıshlar basında jaylasa beriwi múmkin.

Jerińnen suwıńnan ráhát kórdim Janıma jaǵımlı samalıń seniń

(M. Dáribaev)

Bul mısalda sózler tómendegi tártipte ornalasıwı kerek: Seniń samalıń janıma jaǵımlı. Biraq qosıq qatarındaǵı sesler bunday izbe-iz tártipte ornalasqanda bul ápiwayı ǵana xabar gáp bolıp qalar edi. Avtor inversiya usılın qollanıw arqalı sózlerdiń tásirsheńligin kúsheytken.

INDIVIDULLASTÍRÍW, DARALASTÍRÍW. Kórkem dóretiwshiliktiń barısındajazıwshı individuallastırıw yamasa daralastırıw máselesi menen shuǵıllanadı. Jazıwshı

- 25 -

turmıstı aynadan kóringendey etip ózgerissiz súwretlemeydi. Ol óziniń aldına qoyǵan ideyasına, máselelerine baylanıslı turmıs faktların (waqıyalardı, adamlardı, detallardı) tańlap aladı, olardı kórkemlep qayta isleydi. Turmıs shınlıǵına súyene otırıp, jazıwshı konkret obrazlar jaratadı. Biraq bul obrazlar konkret xarakterler, dálme-dál shárayatlar tiykarında jaratıladı. Basqasha aytqanda, jazıwshı ózi súwretlep atırǵan shárayatlardı hám adamlardıń minezin, tilin daralastıradı, usı tiykarda daralasqan obrazlar ósip shıǵadı.

Biraq daralastırılǵan obrazlar, xarakterler, shárayatlar ulıwma turmıslıq (Q. Tiplik) qubılıslardı beredi. Mısalı. T.Qayıpbergenovtıń ―Qaraqalpaq qızı‖ romanında qaysar qız Jumaguldiń obrazı meylinshe daralanǵan halda berilgen. Jumagúldiń xarakteri, til ózinsheligi, basqalar menen qarım-qatnası daralanǵan turmıs jaǵdaylarında kórsetiledi. Sonıń menen birge bul shıǵarmadaǵı daralanǵan (individuallasqan) xarakterler menen shárayatlar ulıwmalastırılǵan yaki tiplestirilip beriledi. (Q. Tipizaсiya). Ashıńqırap aytqanda, Jumagúldiń daralanǵan xarakterinde ótken ásirdiń 20-jıllarındaǵı qaraqalpaq qızınıń ulıwmalastırılǵan obrazın kóremiz.

Individuallastırıw jazıwshınıń ideyaların anıq sáwlelendiriwge, shıǵarmanıń realistlik qásiyetlerin kúsheytiwge járdem beredi.

INDIVIDUL STIL, JEKE STIL. Jazıwshınıń ózine tán kórkem shıǵarma dóretiw stili. Qálegen avtorda jeke stil bola bermeydi, ol tek sheber, talantlı jazıwshılarda ǵana boladı. Jeke stil jazıwshınıń dunyanı ózinshe túsinip, ózinshe tallawı hám onı kórkem shıǵarmada ózinshe sáwlelendiriwi nátiyjesinde

ǵana juzege keledi.

INTIM LIRIKA, PINHAMÍ LIRIKA. (Franсuzshaintimnkútá pinhamı, kútá ishki (sezim yaki sır) degen sózden kelip shıqqan). Kópshilik lirikalıq shıǵarmalar ishki jan sezimlerdi aǵıtıp taslaydı. Bunday shıǵarmalarda shayır tánhá ózine tiyisli kúyinish, súyinish yamasa ashıqlıq sezimlerin berip atırǵanday, óziniń júrek tórinde jatırǵan pinhamı sırların ashıp atırǵanday kórinedi. Mısalı, Ájiniyazdıń ıshqımuxabbat qosıqları usı pinhamı (intim) lirikanıń jarqın kórinislerinen.

INTONACIYA. (Latınshaintonate - dawıstı kóterip sóylew degen sózden alınǵan). Sóylegende yamasa kórkem shıǵarmanı dawıslap okıǵanda dawıstıń túrli muqamǵa (ásten, kóterińki) dóniwine intonaсiya dep ataydı. Teksttiń mánisine qaray dawıs tolqını kóterińki, ásten, bir bapta yamasa úzilispeler

(pauza) menen beriliwi múmkin. Máselen ―Aktrisanıń ıǵbalı‖ poemasında Begdiyardıń Arıwxan menen sońǵı ushırasıwın alıp qarasań, usı dialogta eki túrli intonaсiya bar. Birinshisinde Begdiyar qızǵa jalınıshlı jumsaq dawıs penen.

Úsh ret jiberdim faetondı saǵan Zorǵa tórtinshide keldiń ArıwxanMeyli kótereyin nazıńdı endi

Giynem erip ketti kórip tóbeńdi deydi.- Biraq, Arıwxannan namaqul juwap estkennen soń.

Boyǵa shapshıdıń ǵoy sen kele-kele Toqta asqınlama mákkar sulıwım Men saǵan jayayın tilimniń uwın Olsız tanımassız bálkim dákeńdi,-

dep turpayı, bálent dawısqa kóshedi.

Intonaсiya soraw, úndew, xabar hám basqa túrlerge iye boladı. Xat júzinde intonaсiya gáptiń mánisine qaray noqat, útir, qos noqat, sızıqsha, úndew hám soraw belgileri menen ańlatıladı. Zeyinli oqıwshı teksttiń mánisine hám irkilis belgilerine qaray intonaсiya durıs saqlap oqıydı. (Q. Udarenie).

INTRIGA. (Latınsha intrlcare – shiyelenistiremen degen sózinen alınǵan). Ádebiyattaǵı kórkem ádislerdiń biri. Epikalıq yamasa dramalıq shıǵarmada personajlardıń kútilmegen hám shiyelenisken jaǵdaylarǵa tap bolıwı, personajlar arasındaǵı katnaslardıń qatań keskinlesiwi. Intriga syujetti qızıklı, tartımlı etiw ushın, personajlar arasındaǵı konfliktti qarama-qarsılıqtı kúsheytiw ushın, xarakterlerdi tolıǵıraq ashıw ushın qollanıladı. Intriga usılı detektiv janrǵa qurılǵan shıǵarmalarda kóbirek paydalanıladı.

INSCENIROVKA. (Latınsha insiena – saxnada degen mánisti bildiredi). Bayanlaw formasındaǵı shıǵarmanı (romandı, povesti, poemanı) qayta islep, dramalıq shıǵarmaǵa aynaldırıw. Qayta islewdiń barısında túp-nusqaǵa ayrım zárúr bolǵan ózgerisler kirgiziliw múmkin, biraq túp-nusqanıń tiykarǵı ideyalıq mazmunı, syujetlik baǵdar saqlanıp qaladı. Insсenirovkalar teatrda qoyıw ushın. Radioda e sittiriw ushın, telediydarda kórsetiw ushın

- 26 -

islenedi. Mısalı, Berdaqtıń ―Aqmaq patsha‖ dástanı, T.Qayıpbergenovtıń ―Qaraqalpaq qızı‖ romanı tiykarında islengen teatr insсenirovkaları kópshilikke keńnen málim. Insсenirovkanı túp-nusqanıń avtorınıń ózi yamasa kópshilik jaǵdayda basqa jazıwshı isleydi.

IRONIYA. (Greksheeironeia - dálkek, mısqıllaw). Belgili bir qubılıstı, adamnıń minezqulqın mısqıllaw, dálkeklew maqsetinde qollanılatuǵın kórkem súwretlewdiń bir túri. Aytıwshı óz sózin tuwra mánisinde bermesten, onı astarlap, oǵan tereń mánis júklep beredi. Sózdiń sırt jaǵına qaraǵanda ol maqtap atırǵan sıyaqlı, al haqıyqatında mazmunı oǵan qarama-qarsı keledi, mısqıllap kúlip atırǵanın kóremiz.

Mısalı,

Dosan bala qara eshekke mingende

Íq! Íq! dep jolına shıǵıp júrgendePeshini qayırıp jeńin túrgende Keyninen qızjawan qarasqan eken Pay, zańǵardıń esheginiń jorǵası Kórip hayran qalar qurbı-qurdası Bóktirginde tańǵan ala dorbası Maqset-muradına jetisken eken.

(A. Muwsaev)

Ironiyanı shıgarmanın kontekstine qarap baykawǵa boladı, ol ápiwayı házil, áshkaralaw mazmunında bolıyaı múmkin.

ISHKI DIALOG. Qaharman kóz aldına basqa birewdi keltiredi hám onıń menen dialogka tusedi. Ishki dialog qaharmannıń psixologiyalıq jaǵdayın, ishki keshirmelerin tolıǵıraq beriw ushın qollanıladı. Ishki dialog ulıwma dalogtıń bir kórinislerinen bolıp esaplanadı.

ISHKI MONOLOG. Monologtıń bir túri (Q: Monolog). Ishki monologta personaj ózin tolǵandırıp júrgen jaǵdaylardı ishinen aytadı., qıyal etedi. Ishki monolog kórkem psixologizmniń bir belgisi bolıp, qaharmannıń ishki dúnyasın, kóz-qarasların, psixologiyalıq jaǵdayın anıǵıraq ashıwǵa járdem beredi.

ISHKI KOMPOZICIYA. Kórkem shıǵarmanıń ishki mazmunǵa baylanıslı qurılıwı. Súwretlenip atırǵan waqıyalardı, shárayatlardı, personajlardıń is-háreketlerin avtor shıǵarmanıń ideyası, syujetlik mazmunı, basqa da, kórkemlik máseleleri menen baylanıslı jaylastıradı. Kompoziсiya shıǵarmanıń kórkemligin-tartımlılıǵın arttırıwda úlken áhmiyetke iye. Mısalı, ayrım shıǵarmalarda qıyan-keski waqıyalar basta beriledi, bunıń menen avtor oqıwshınıń dıqqatın dárhal qaratıp aladı, al waqıyalardıń sebepleri pútin shıǵarma dawamında ashılıp baradı. Usınday qásiyetleri menen ishki kompoziсiya sırtqı kompoziсiyadan ayrılıp turadı.

5- LEKCIYA. K, Q, L háriplerinen baslanatuǵın ádebiy terminler tuwralı túsinik

JOBASÍ:

1)K háribinen baslanatuǵın ádebiy terminler tuwralı túsinik.

2)Q háribinen baslanatuǵın ádebiy terminler tuwralı túsinik.

3)L háribinen baslanatuǵın ádebiy terminler tuwralı túsinik.

KARIKATURA. (Italyansha-caricatura ulǵaytıp kórsetiw sózinen). Adamlardaǵı ayırım qasiyetlerdi ulǵaytıp yamasa ábden kemsitip kórsetetuǵın grafika janrındaǵı súwret yamasa ádebiy shıǵarma. Usınday belgilerge iye ádebiy obrazlardı geyde karikaturalıq obraz dep ataydı. Karikatura real turmıs penen fantaziyanı birlestiredi, soсiallıq, jámiyetliksiyasiy baǵdardı ótkirlestiredi. Qaraqalpaq ádebiyatında T.Jumamuratovtıń ―Máspámbettiń túsi‖, ―Allamurat álpayım‖, ―Kritikashıl baslıq‖, shıǵarmalarında karikaturalıq obrazlar jaratılǵan.

KLASSIKA. (Latınshaclaggicug – úlgili, saylandı degen mánisti ańlatadı). Belgili bir xalıqtıń yamasa dúnya mádeniyatına bahalı úles bolıp qosılǵan, dáwir sınaqlarınan ótken, tozbaytugın ilim, kórkem óner hám ádebiyattıń úlgili, saylandı shıǵarmalarına aytıladı. Usıǵan tiykarlana otırıp, klassikalıq

ádebiyat, klassikalık shıǵarma, klassik shayır, klassikjazıwshı terminleri kelip shıqqan.

Qaraqalpaq ádebiyatında Berdaq, Ájiniyazdıń shıǵarmaların, házirgi dáwir ádebiyatında I.Yusupovtıń, T.Qayıpbergenovtıń kóp ǵana shıǵarmaların klassikaǵa jatqarsa boladı.

- 27 -

KLASSICIZM. XVII-XVIII ásirlerde Evropa ádebiyatında júzege kelgen. Ádebiyattanıw iliminde klassiсizm tuwralı eki qarama-qarsı pikir bar. Birinshi pikirdi jaqlawshılar klassiсizmdi kórkem metod dep esaplaydı (B. Suchkov h.b.), al ekinshi pikirdegiler ádebiy baǵdar dep esaplaydı (G. N. Pospelov h.b.)

Klassiсizmniń payda bolıwı Franсiyadaǵı feodallıq absolyutizmniń bekkemleniwi menen tıǵız baylanıslı. Ashıńqırap aytqanda, XVII-XVIII ásirlerde Franсiyada oraylasqan qúdiretli mámleket dúziw tendenсiyası basım boldı. Sebebi, xalıq feodallardıń biybastaqlıǵınan ábden sharshaǵan edi, sonıń ushın kúshli milliy mámleket dúziw xalıqtıń jaǵdayına, máplerine juwap beretuǵın edi. Franсiya jámiyetshiligi usı qúdiretli mámlekettiń tiregi hám nıshanı korol hákimiyatı dep bildi. Bul tendenсiyanı tariyxta franсuz absolyutizmi dep ataydı. Onıń baslı ideyası-mámleket mápiniń hámme nárselerden ústin turıwı, jeke adamnıń óz máplerinen mámleket máplerin joqarı koyıwı, mámleket ushın qurban bolıwǵa tayar turıwı, jeke adamnıń joqarı grajdanlıq hám watanpárwarlıq qásiyetlerdi iyelewi h.t.b. Mine usı grajdanlıq, jámiyetlik, siyasiy talaplar franсuz absolyutizmniń ideologiyalıq negizi boldı. Usı ideologiyalıq talaplar hám real siyasiysoсiallıq jaǵdaylar franсuz filosofiyasınıń, ádebiyatınıń, kórkem óneriniń ideyalık mazmunın, baǵdarın belgilep berdi. Joqarıda aytılǵanlar klassiсizm metodınıń tariyxıyjámiyetlik tamırları bolıp esaplanadı.

Klassiсizm atamasınıń payda bolıwı tómendegi jaǵdaylar menen baylanıslı. Klassiсizm metodınıń wákilleri antik grek-rim ádebiyatınıń hám kórkem óneriniń eń jaqsı ideyaların ózlestirdi, klassikalıq (úlgili) shıǵarmaların kórkemlik jaqtan basshılıqqa aldı. Usı qásiyetlerine bola jańa adebiy aǵımdı klassiсizm dep, al onıń wákillerin klassiсistler (sońǵı dáwirlerde) dep atay basladı.

Klassiсizm óziniń teoriyalıq, estetikalıq tiykarlamasına iye boldı. Klassiсizmniń teoretikleriniń biri Nikola Bualo ―Kórkem óner‖ (1674-jılı) dep atalatuǵın qosıq penen jazılǵan shıǵarmasında klassiсizmniń tiykarǵı talapların, qádelerin sáwlelendiredi.

Klassiсizmniń ideyalıq mazmunı, talapları mınalardan ibarat: mámleketlik, jámiyetlik máplerdiń jeke máplerden ústin turıwı, grajdanlıq parızdıń hámme nárseden joqarı bolıwı, Watandı, xalıqtı súyiw hám olarǵa sadıq bolıw, shıǵarmalarda grajdanlıq, qaharmanlıq, patriotlıq motivlerdiń jetekshi orın alıwı h.t.b.

Klassiсizm wákilleri filosofiyalıq raсionalizmdi basshılıqqa aldı, yaǵnıy birinshi orınǵa aqıl-oy máselelerin qoydı, akıldıń oy-pikirdiń qúdiretine isendi, olardı jámiyetlik jaǵdaydı jaqsılawǵa, ózgertiwge qúdireti keledi, dep esapladı.

Ádebiy janrlardıń tazalıǵın, anıqlıǵın saqlaw klassiсizmniń kórkemlik talaplarınıń biri boldı.

Kórkem shıǵarmalar joqarı hám tómengi janrlarǵa bólinedi. Joqarı janrǵa tragediya, epikalıq poema, bálentpárwaz odalar kirdi. Joqarı janrdaǵı shıǵarmalardıń personajları retinde joqarı qatlamnıń adamları alındı (aq súyekler, koroller, gerсoglar, sárkardalar, qaharmanlar), al tómengi janrdaǵı (komediya, satira, tımsal) shıǵarmalardıń personajları retinde tómengi qatlam wákilleri (ápiwayı miynetkeshler, qalalılar.

ónermentler, diywanalar h.t.b.) sáwlelendi.

Klassiсizm estetikası tiykarınan turmıstıń iri hám kóterińki, mámleketlik, jámiyetlik áhmiyetke iye táreplerin (ullı wakıyalardı, qaxarmanlardı) sáwlelendirdi. Al mayda-shúyde kundelikli tirishilik, jeke adamnıń mápi usaǵan ―mayda‖ máseleler joqarı janrdaǵı shıǵarmalarda kóterilmedi. Sonlıqtan klassiсizm poetikası súwretlenip atırǵan turmıstı, qaharmanlardı ideyallastırıp beriwdi talap etti.

Klassiсizmniń dramaturgiyası úsh birlikti qatań saqladı: waqıt, orın, háreket birligi. Dramadaǵı waqıya bir sutka ishinde, bir orında ótedi, personaj háreketi de usıǵan jayǵastırıladı.

Klassiсizm shıǵarmalarınıń tili joqarı janrda kóterińki, saltanatlı, anıq bolıp keledi. Sonlıqtan geyde ayırım shıǵarmalar publiсistikalıq stilge beyim bolıp keledi.

Klassiсizmniń franсuz adebiyatındaǵı iri wákilleri Per Kornel, Jan Rasin, Jan Moler ólmes shıǵarmalar dóretti. Olardıń dramaları biziń ásirimizde de dúnya teatrlarında (sonıń ishinde qaraqalpaq teatrında (Moler) úzliksiz qoyılmaqta.

Franсuz klassiсizm sońın ala Italiya, Germaniya, Angliya ádebiyatlarına ótti. XVIII ásirdiń ortalarında Rossiyada belgili boldı. Lomonosov, Kantemir, Sumarokov, Fonvizin, Knyajnin, Xeraskovlar klassiсizm úlgisinde shıǵarmalar jazdı.

- 28 -

Klassaсizm XVIII ásirdiń aqırında jámiyetlik turmıstıń hám ideologiyanıń ózgeriwine baylanıslı Evropa ádebiyatında jetekshi kórkem metod bolıwdan qaldı.

KOMEDIYA. (Grekshe comos –kewilli alaman, toplım, ode –qosık, jır). Dramaturgiyanıń bir janrı. Komediyada waqıyalar, adam minez-qulqı kúlkili etip súwretlenedi, qaharmanlar kúlkili jagdaylarǵa túsip otıradı. Konflikt komediyalıq jobada sheshledi. Komediyada kúlki, házil arkalı adamlardaǵı, turmıstaǵı, jámiyettegi kemshiliklerdi kórsetedi.

Komediya óz aldına janr sıpatında b.e.sh. VI ásirde grek ádebiyatında payda bolǵan. Antik komediyanıń tiykarın salıwshı Aristofan. Komediya sońınan antik rim ádebiyatında rawajlanǵan. Plavt, Terenсiy h.t.b. komik jazıwshılar rim teatrı ushın kóp ǵana komediyalar dóretken. Orta asir hám oyanıw dáwirindegi Evropa adebyatında kóplep komediyalar payda bolgan. XVII ásirdiń ekinshi yarımınan baslap komediya orıs dramaturgiyasında janr bolıp qáliplesken. D.I.Fonvizin, A. S. Griboedov, N. V. Gogol, A. N. Ostrovskiy usaǵan komediya janrınıń ustaları ósip jetisken.

Qaraqalpaq ádebiyatında komediya janrı Sovet hákimiyatı jılları teatr óneriniń payda bolıwı menen birge qáliplesken. Qaraqalpaq dramaturgiyasında Á.Ótepovtıń «Teńin tapqan kız», S.Xojaniyazovtıń «Súymegenge súykenbe» komediyaları okıwshılardıń hám tamashagóylerdiń dıqqat orayında kiyatır.

KOMPOZICIYA (Latınshacompositio –dúzilis, qurılıs degendi anlatadı). Kórkem shıǵarmalardaǵı waqıyalardıń, obrazlardıń, bólimlerdiń avtordıń oylaǵan ideyasın ashıw maqsetinde birbiri menen tıǵız baylanısta jaylastırılıwı. Kompoziсiya tek ideyaǵa xızmet etip qoymay, shıǵarmanıń kórkemlik qunın kóteriwge de jardem beredi. Sonıń ushın geyde avtor syujetti izbe-iz tártipte bayanlamay, onıń komponentlerin (waqıyanıń basın, ortasın, ayaǵın h.t.b.) aralastırıp bayanlawı múmkin. Bunday ámel óz gezeginde okıwshınıń kızıǵıwshılıǵın arttıradı, onı oylanıwǵa, ózinshe pikir júritiwge iytermeleydi.

Kompoziсiya ádebiyattıń barlıq janrlarına tiyisli. Ol hár bir janrdıń ózgesheligine qaray ózinshe qásiyetlerge iye boladı.

KONTEKST. Kórkem shıǵarmanıń belgili bir mazmun bere alatuǵın tutas bir bólegi. Ayırım sózlerdiń, gáplerdiń hátteki úzindilerdiń mánisi usı kontekst arqalı ǵana anıq boladı.

KONTRAST. Kórkem shıǵarmada personajlardıń minezlerin, ayırım qubılıslardı, wakıyalardı zárúrligine qaray qarama-qarsı súwretlew. Kontrast súwretlew obrazlardı kúsheytiw hám bayıtıw ushın qollanıladı. Mısalı. kórkem shıǵarmada kóterilgen ómir hám ólim, jaqsılıq hám jamanlıq máseleleri kontrast súwretlew usılında tolıǵıraq ashıladı.

KONFLIKT.(Latınsha conblictus – soqlıǵısıw degen sózden). Shıǵarmanıń ótkirligin, tartımlılıǵın, kórkemlik hám ideyalıq qunın arttırıwǵa járdemlesetuǵın kórkem ámellerdiń biri. Konflikt epikalıq yamasa dramalıq shıgarmanıń syujetin keskinlestiredi. Ol personajlardıń minezleriniń, mápleriniń qarama-qarsılıǵı tiykarında payda boladı hám syujet wakıyaların rawajlandıradı. Konflikt jeke minezler (personajlar), soсiallıq toparlar, klasslar arasında payda bolıwı múmkin hám ol avtordıń maqsetine, waqıyalardıń rawajlanıwına qaray háwij alıwı múmkin. Personajlardıń arasındaǵı qatnasıqlar

ábden shiyelenisip, waqıyalardıń rawajlanıwı birotala shegine (kulminaсiyaǵa) jetken soń konflikt óz sheshimin tabadı. Bul qubılıstı ádebiyattanıw iliminde final (Q.) yamasa waqıyanıń sheshimin dep ataydı.

Mısalı, S. Xojaniyazovtıń ―Súymegenge súykenbe‖ komediyasında soсiallıq jaǵdayı, jámiyetlik huqıqı tómen qız Aysánem menen malı-hallı, soсiallıq jaǵdayı bekkem Ǵodalaq arasındaǵı jeke qatnaslardan konflikt baslanadı. Aysánem úlken jastaǵı Ǵodalaqtı qálemeydi, oǵan jas ómirin zayalaǵısı kelmeydi, al Ǵodalaq bolsa Aysánemniń erkine, tilegine karamay onı hayal ústine alǵısı keledi. Turmıstıń usınday shiyelenisken jaǵdaylarınan Ǵodalaq penen Aysánem arasındaǵı qarama-qarsılıq (konflikt) baslanadı. Bul jeke qaramaqarsılıqqa Aysánem hám Ǵodalaq tárepinen tilekles, mápleri jaqın adamlar aralasıp baradı, nátiyjede jeke konflikt adamlar toparları arasındaǵı úlken konfliktke deyin barıp jetedi. Usı shıǵarmanıń konflikti komediyalıq jaǵdayda sheshiledi.

Konflikt lirikalıq shıǵarmada da boladı. Onda konflikt lirikalıq qaharman menen sırtqı ortalıq, yaǵnıy obektiv dúnya arasında ótedi. Lirikalıq konflikt lirikalıq qaharmannıń shki keshirmelerin, oysezimlerin, ruwxıy halatların beriw arqalı sáwlelenedi. Mısalı, Berdaqtıń ―Ómirim‖ qosıǵında lirikalıq qaxarman:

Dúnya dúnya bolǵanıń ba?

- 29 -

Endi mennen kalǵanıń ba? Waqtın jetpey solǵanıń ba? Óttiń be bastan ómirim?-

dep sırtqı ortalıq penen qarama-qarsılıqta bolǵanın, oǵan narazı bolǵanın bildiredi.Konflikt biraz jaǵdaylarda kolliziya (Q.) degen termin menen de júrgiziledi.

KÓZQARAS. (Latınsha conceptio – oy-pikir, túsinik degen sózden alınǵan). Jazıwshınıń turmısqa, jámiyetke bolǵan óz kózqarasların, ideyasın kórkemlep túsindiriwi. Ózi súwretlep atırǵan waqıya, turmıs hám adamlar tuwralı avtordıń qáliplesken bir pikirge, túsinikke iye bolıwı.

Ádebiyattanıwda belgili bir máseleler boyınsha kózqaraslarǵa, pikirlerge de konсepсiya dep aytıladı.

KÓRKEM INTERPRETACIYA, KÓRKEM TÚSINDIRIW. (Latınshainterprntatio – túsindiriw, anıqlaw). Jazıwshı tárepinen turmıstı kórkem túrde tallap túsindirip beriw. Interpretaсiya jazıwshınıń idealına, kórkem estetikalıq, jámiyetlik kózqaraslarına baylanıslı iske asırıladı. Sonlıqtanda ádebiyattaǵı turaqlı máseleler (ómir, ólim, muhabbat, insanıylıq h.t.b.) yamasa turaqlı syujetler (mısalı, musılman, xristian mifologiyalıq syujetler) hár qıylı jazıwshılar tárepinen túrlishe kórkem interpretaсiya etiliwi múmkin.

KÓRKEM (DÓRETIWSHILIK) METOD. (Grekshe methoodos – izertlew jolı degendi anlatadı). Kórkem metod boyınsha kóp túrli pikirler bar. Solardıń bárin jıynaqlastırǵanda tómendegi pikirler basım keledi hám kóbirek qollanıladı.

Kórkem ádebiyat dúnyanı tanıwdıń bir forması sıpatında óziniń metodına iye boladı. Anıǵıraq aytkanda, kórkem ádebiyat sırtkı dúnyanı qalay bolsa solay kórsetpesten, onı tereń úyrenip, oy-pikir eleginen ótkerip sáwlelendiredi. Demek, jazıwshı kórkem obrazdı belgili bir ideyalıq, kórkemlik talaplarǵa súyenip dóretedi. Solay etip, jazıwshıda turmıstı kórkem sáwlelendiriwdiń anıq prinсipleri, talapları, usılları qáliplesedi. Belgili bir tariyxsoсiallıq jaǵdaylar kórkem pikirlew hám ideyalıq kózkaraslardıń qáliplesiwine qatań tásir jasawı múmkin, solay etip, kóplegen jazıwshılardı kórkem obraz jaratıwdıń bir usılına birlestiriwi mumkin. Demek, ideyalıq, kórkemlik kózqarasları jaqın jazıwshılar óz dóretiwshiliginde bir kórkem metodtı basshılıqqa aladı.

Kórkem metodtı tiykarınan eki tipke shártli túrde bólip qaraydı: romantikalıq metod hám realistlik

metod.

Romantikalıq metodtıń wákilleri óz shıǵarmalarında obektiv shárayatlar menen sanaspaydı, olar tariyxıy dáwirlerdi, soсiallıq jaǵdaylardı romantikalıq oy-pikirge, ármanlarǵa baǵındıradı. Romantikalıq shıǵarmanıń qaharmanları haqıyqıy turmıstan bir qansha uzaqta turadı, qıyalıy shárayatlarda háreket etedi h.t.b. Mısalı, Nawayınıń ―Xamsa‖ dástanlarındaǵı Farxad-Shiyrin, Láyli-Májnún patsha iskender h.b. Ájiniyazdıń muhabbat qosıqlarındaǵı lirikalıq qaharmanlar tuwralı usılay aytıwga boladı. Biraq, romantikalıq metodtı ádebiyattıń kemshiligi dep qarawǵa bolmaydı. Ol dáwirdiń, tariyxıy jaǵdaylardıń, ruwxıy-mádeniy talaplardıń tásiri, sonday-aq jazıwshınıń jekke talant ózgeshelikleri nátiyjesinde qáliplesedi.

Realistlik metod penen dóregen shıǵarmalarda kórkem obraz real, haqıyqıy turmısqa súyengen halda dóretiledi. Realist jazıwshı óz shıǵarmasında turmıstı obektiv kórsetedi, tartıstıń real kórinisin beredi. Realistlik shıǵarmanıń qaharmanları qıyalıy shárayatlarda emes, al real, haqıyqıy shárayatlarda háreket etedi. Realistlik shıǵarma belgisiz dáwirlerdi, qıyalıy wakıyalardı emes, al dál tariyxıy jaǵdaylardı sáwlelendiredi. Waqıyalardı, adamlardı real turmıstagıday etip súwretleydi. Mısalı, XIX asirdegi qaraqalpaq shayırları ózleri jasap turǵan konkret shárayatlardan kelip shıǵıp, turmıstıń real kartinaların berdi. Kúnxojanıń ―Oraqshılar‖, ―Shopanlar‖, ―Umıtpaspan‖, Berdaqtıń ―Jaqsıraq‖, ―Zamanda‖, ―Bolǵan emes‖, ―Salıq‖, Jaz kelerme‖, Óteshtiń ―Shermende‖, ―Nuratdin‖, ―Berdaq ólgende‖, shıǵarmalarında haqıyqıy turmıs búkpesten kórsetiledi, konkret soсiallıq, tariyxıy, siyasiy, ekonomikalıq jagdaylar, adamlardıń turmıs tárizi tolıq sáwlelenedi. XIX ásirde jasaǵan ózbek shayırları Muqimiy, Furqat, Zavqiy, Áwez Otar, qazaq aqını Abay tuwralı da usılardı aytıwǵa boladı. Olar bir-biri menen baylanıssız jasasa da turmıs shárayatlarınıń tásiri nátiyjesinde realizm metodıń basshılıqqa alǵan hám onıń talapları boyınsha shıǵarmalar dóretken.

- 30 -