Kenesbay Raxmanov - Birinshi muhabbatim

traktorı menen baramız, artına telejkasın tirkep. Al, sen qulaǵıńdı kesip alsa da mańqıyıp otıra ber. Kúyewseń, aqırı.

­ Ol jeri qıyın eken…

Kúnler ótken sayın júregim dúrsildep, ózimdi qoyarǵa jer tappay qalatuǵın jaǵdayǵa tústim. Yapırmay, bala, sonsha jıl mektepte, bir klassta oqısaq ta endi Almash meniń ushın qol jetpes juldızday, biytanıstay, onıń aldındaǵı burın islegen

ersi qılıqlarıma endi qısınıp atırǵandayman. Oǵan tún jamılıp barǵım keledi, kórgim keledi, sırlasqım keledi. Biraq, júregim dawamaydı. Ómirimniń gúzarın ele óndirip júrmegen bolsam da, usı bándirgige jetkenshe turmıstan talay dákki jedim ǵoy. Ol ayawsız janıma pıshqı salıp ıshqımdı alıp ketti. Oshaǵımız gúrlep janıp turǵanda táǵdir suw quyıp pısqıttı. Biraq, ómirden gúder úzbedim, daqılım dán baylap turǵanda oǵan ot tiydi. Sonda da bul adam balasınıń bárhama lázzet ushın tuwılmaǵanın túsindim. Endi ǵana qayıǵım soǵılıp pitkende kólimniń suwları tartılıp ketpedi me? Jińishke japsaǵı barday bul turmıs geyde maǵan uzın-shubay sap-sarı bolıp kórindi. Saparǵa atlanbaqshı bolıp turǵanımda atımnıń

tuyaǵı aqsap, árman mánziline ráwana bola almadım. Men ushın turmıstıń esiginde attıń basınday qulp ildirilip turdı. Miyrimniń sharapatlı bulaǵı aǵıp turǵan jaqsılıq dáryasına

qol sozım aralıq qalǵanda táǵdirim iyt baylasa turmıs tuńǵıyıqlarǵa alıp ketti. Bárine shıdadım, «kemliktiń kamalı bar» degeni usı shıǵar? Endi «dúnyanı suw bassa úyrekke bir pul» dep Almash penen jańa ómirdiń qırlı soqpaqlarınan aydın jollarına qaray birge qádem taslaw nesip etkey…

El elshiligin etip, «kelinshek keledi» degen ǵalawıt penen úydiń qasına jıynala basladı. Adamlardıń arasında jurday

adam joq. Bári meniń tilegimde. Jarqılıq, awıl degenniń awızbirshiligi, edenligi, jomartlıǵı óz aldına ǵoy!

Kún bata Xojambergen aǵanıń telejkasına bes-altaw bolıp mindik. Awzı epli Jańabergen aǵa traktorshınıń qasında, bizler astımızǵa kiyiz tósep telejkanıń ultanında otırmız. Esenbay

aǵa úy bettegi tayarlıq jumısları menen bánt bolıp qaldı.

«Awzına araq tiyse ol awılda qutırıp ketetuǵın ballar bar. Mennen basqadan aybınbaydı» dep Esimbet palwan da mindi.

Jasıúlkennen Erjan aǵa bar.

Kóligimiz awıl shetine jetkende irkilip, Jańabergen aǵa jerge sekirip tústi:

­Al, jigitler, endigi jaǵında jayawlap barmasaq, bizge azap beredi. Bul awılda tis qaqqan taqıwa kelinshekler kóp, - dedi ol, bizler de onıń qasına bardıq. ­ Al, Shamurat inim, bir awız sóz sóyleme, sınaqtasań. Qaltańda pul bar ma?

­Azmaz bar.

­Sonı hár qaltańa bólip salıp qoy. Qádesi kóp boladı. Tós qáde degeni boladı, tabaǵın bosqa qaytara almaysań.

Qız táreptegiler jollarımızǵa ayday qarap tursa kerek,

jupkerlesken sulıw sózler menen bizlerge «xosh kelipsiz!» dedi. Jańabergen aǵa da kóp nárseden xabardar eken, olardıń kewlinen shıqqanday sózler menen sálemlesip, tasbaqa júris penen kele berdik. Bul qarekeńniń qádesi-aq kóp eken, «kópir qáde» dep bir irkti, «baqan kerer» qáde dep bir irkti, «kempir óldi» qáde dep taǵı irkti. Irkken sayın Jańabergen aǵa olarǵa pul beredi, qız jeńgeleri kewli tolmay aytısadı, sondayda sózin tawıp Jańabergen aǵa da olardan basılıp qalıp atırǵan joq. Bir jaqsı jeri: «jıllı-jıllı sóyleseń jılan inine kiredi»

degendey, qızdıń jeńgeleri de táwekelge turadı eken, bostanbosqa shalawıtlay bermey, sózden jeńilse jolımızdı ashıp atır.

Q ullası, eki júz adımday joldı eki saatta júrip ótken shıǵarmız. Bir waqıtları bir hayal kelip:

­ Háy, Aysara! Qaynaǵa baqırıp atır kúyewlerdi kóp irke bermesin dep, - dedi. Onnan keyin qız-kelinshekler biraz salpawsıp bizlerdi úlken sókittiń astına tigilgen qara úyge kirgizdi. Bizler aq otawdıń oń qaptalında, qız-kelinshekler sol

qaptalında otırdı. Sırtta, úydiń iynewin kóterip, awıldıń jas balaları beldemelerine asılıp «bizlerdiń shabdırma qádemizdi beriń» dep baqırısadı. Shaylar kelip, azı-kem kese alıspaqtan keyin alatuǵın qádelerin tawıssa kerek, qız-kelinshekler ruxsat sorap shıǵıp ketti. Olardıń ornın awıl jigitleri iyeledi.

Hámme bir-birewdi atam zamannan berli tanıytuǵın bolǵan soń qalǵan jaǵı qádimgi otırıspaday emin-erkinlikke aylandı.

eken. Jazdıń ishi bolǵan soń hesh gáp, qıstıń qaqaman boranında basına suw quyar bolǵanda halıń ne keshedi? Hámmesin kúlki ushın, qızıq ushın oylap tapqan-aw, shaması. Biraq, azı-kem aqsha menen qutılıp atırmız. Bir waqıtları Jańabergen aǵa

sırtqa shıǵıp edi, azdan keyin meni shaqırdı. Eshimbetke de shıǵıp ket dedi. Kelgeli bir patırat shıǵama dep tıshqan ańlıǵan pıshıqtay seziklenip otırǵan palwan juwırıp shıqtı.

Tún yarım aqshamnan awıp baratır edi.

­Házir qızdıń qasına baramız, jeńgeleri kútip otır.

Tayarmısań, Shamurat? - dedi Jańabergen aǵa.

­Tayar bolmasa, qız alıp ne qıladı? - dep kúldi Esimbet gúrildegen dawısı menen.

- Haw, men ol jaǵın aytıp atırǵanım joq. Jeńgeleriniń alatuǵın qádeleri bar.

­Qádeden-aq mańlayımız qurıdı-aw, - dedim bir jaǵınan ashıwım kelip.

­Sen nesine ashıwlanasań? Ráhátin kóretuǵın óziń! - dep

Esimbet aǵa taǵı kúldi.

Barsaq, Almash otırǵan jayda eki kelinshek bar eken.

­«At ólse de qáde ólmeydi» dep otırmız, Jańabergen, - dedi onıń birewi.

­Usı qızdan bayıp qalayın dep otırǵanımız joq, - dedi ekinshisi. Men Almashqa qaradım. Ústine jarasıqlı kiyimler kiyip, dım sulıw bolıp ketipti. Jeńgesinen biri onıń qolınan

uslap maǵan qaray sozdı. Burınnan tanıs qol bolsa da Almash olarǵa naz etkendey qolın sozıwǵa qarsılıq etip atır. Ol da, men de mıyıǵımızdan kúlisip, Almash bolsa jortaǵa tuwlap jeńgelerine kúsh bermey atır.

­Qáne, Jańabergen quda, «qol uslatar» qádeni ber!

­Maǵan «shash sıypatar» qádeni uzat!

Q ádelerinen qutılıp, tań aldında qızdı alıp atlandıq.

Almashtıń kempir-ǵarrısına barıp tájim ettik, pátiyaların aldıq. Olar jaqsı adamlar eken, «qızımız sepsiz ketpesin» dep telejkaǵa arsha, kórpe-tósek, kópshikler, kát, kishkene gilem, kiyiz qusaǵan xojalıq zatların salıptı. Bundaylardı qalıń mal tólegenlerge saladı eken.

Shıǵıs tárep bozarıp, jańa dúnyamnıń tuńǵısh tańı atıp kiyatırǵanda awılǵa aralastıq. Úydiń qası bıǵan-jıǵan adam, Kópshiligi túni menen uyqı kórmegen qız-kelinshekler, jas

Q ayda qarasań ulı-bıǵırlı. Qaltamda soqır tiyinim joq dep qorqıp júrsem, úydiń qaptalında mal soyılıp atır. Awıldıń

hayalları jeńlerin shıǵanaǵına shekem túrip taslap úlken samarlarda qamır iylep atır. «Endi ne qılamız?» dep mennen sorap atırǵan qudaydıń bendesi joq. Almashtı da jeńge-peńgesi menen qosıp qashshan shımıldıqqa tıǵıp taslaptı.

Kúptegende toy baslanıp ketti. Adamlar qutlı bolsın aytıp kelip atır, kelip atır. Bilmeymen kim shaqırǵanın. Shaması, Jańabergen aǵanıń xızmeti bolsa kerek. Túske taman sovxozımızdıń direktorı da apparatındaǵı barlıq adamları menen keldi. Mektepten muǵallimler de topar-toparı menen kelip atır. Kópten berli awılımızda bunday toy bolǵan emes.

kelinshektiń betin ashtı. Onı kim ákelgenin bilmeymen. Beti ashılǵannan keyin Almash shımıldıqtı túrip taslap, usı úydiń adamınday xızmetke aralasıp ketti. Nókisten Niyetbay degen baqsını da aldırǵan eken, kelgenler qonaqasıların iship-jep

kelinshektiń qolınan shay ishiwge jıynalıp, qazan asıldı.

­Kóz jumıp toydı baslap jibergenimiz maqul boldı, - dedi

Jańabergen aǵa mennen beter quwanıp. ­ Házir jumıstıń sawaraq waqtı. Aytılǵanlar da, aytılmaǵanlar da keldi. Esaplap kórsem, baqsıǵa túsken puldıń ózi biraz qárejetti jawıp ketti.

Dúkannan alınǵan qarızlar bar. Maldı sovxozdıń esabınan ózim bergizdim. Ol jaǵınan biyǵam bola ber, Shamurat. Mine, mınaw túsken aqshalar. Óziń esaplasa bererseń, - dep bir qara korzinkanı aldıma qoydı.

­Qalǵanı bar ma? - dedi Esimbet jalaqlap. Dárriw túsindim. Almash mennen burın túsingen eken, eki shiyshe «Moskvanıń ayrıqsha araǵın» ákelip qoydı. Olar bólisip ishti. Men ishpedim. Iship kórgen joqpan…

Almashtıń aytıwı menen awısqan pullarǵa mal aldıq, úydiń ishine kerek-jaraq aldıq. Ol sovxoz keńsesindegi jumısımdı

qoydırdı, sonsha jerge kúnde qatnaw ózime de jaqpay júrip edi. Xojalıǵımızǵa bes gektar jer aldıq. Paxta egip, gúzde pálen

centnerden ónim tapsırıwımız kerek. Jerimiz úydiń qasında, jaman emes, jılda paxta egilip turǵan jer. Biraq, kóplew emes pe?

­Kúshimiz jetpey baratırsa, kómekshi shaqıramız, - dep jubatadı Almash. Qáydem, kómekshi bar ma? Suw mol bolsa, suwǵarıw qıyın emes. Tapqa keledi, traktor aydaydı, egedi. Al, kógerip shıqqannan sońǵı jumısları qalay boladı? Ǵawashanı birlew kerek, otaǵın alıw kerek, qarıqlap suwǵarıw kerek. Taǵı otaw kerek. Taǵı suwǵarıw, taǵı, taǵı… chekankalaw… Qullası, ashılǵansha ishinen shıqpaysań. Basıma aspan taqalıp qalǵanday, tawday uwayım.

­Azıp kettiń ǵoy, Sháke? - dedi bir kúni Almash.

­Áy, jerdiń uwayımı… bes gektar-aw! Bes gektar degen qansha

jer bolatuǵının bileseń be?

­ Ilajı bolar. Haw, bunday-ám aqırzaman adam bola ma eken! Úydiń qasındaǵı atamnan qalǵan jerlerdi de qolǵa almasaq bolmaydı. Shóp basıp ketken. Oǵan da egin egemiz.

Sóyttik. Oǵan da aǵam ne ekken bolsa, bizler de sonı isledik. Quwrap qalǵan miywalardıń ornına nál ákelip otırǵızdıq.

Júzimler burınǵı qáddin tikledi. Jazda studentler kómekke keldi. Mekteptiń partaların shıǵarıp taslap, sol klass jaylarında onlaǵan qız jattı. Paxtamız zor boldı. Almash eki-

úsh adamnıń jumısın bir ózi atqara aladı eken. Biraq, hámledar ekeni biline baslaǵalı awır jumıstı isletpey júrmen. Ol jaz ortasında kóz jardı. Egiz tuwdı, eki ullı boldıq. Sonnan jıl

qurı emes tuwa berdi, tuwa berdi. Bir jılda eki ret tuwǵan hayaldı Almashtan kórdim.

­ Endi tuwmay-aq qoy, demińdi al, qudaydıń usı bergeni de jeter, - dep edim, ol da maqullaǵanday boldı. Hákisine aradan bes-altı ay ótip yanvar ayında bir qız tuwdı, keyin «qırqınan kóterippen» dep dekabr ayında taǵı bir ul tuwıp tur. Bunday-ám tuwǵısh hayal boladı eken! Doktorlarǵa da kórinip atırǵan joq. Birewin sıyır sawıp otırıp-aq tuwıp qoydı. Sonda da tınbaydı. Tuwa sala, úydiń jumısına aralasıp kete beredi.

tárbiyalayman, - dep marapatlap ketti. Qáydem, izi kelisip kete berse. Úsenim bolsa duwtar shertiwge qızıǵadı. Seytniyaz ustaǵa barıp, jalınıp-jalpayıp bir duwtarın satıp ákeldim. Oyın oynawǵa, qosıq aytıwǵa intalı qızlarım da bar qusaydı, biraq, olardıń ayaq oyının ya qosıǵın esitip, tamashalap kórmedim. Muǵallimleri aldap júrgen bolmasa, bári jaqsı dep maqtasadı. Shetinen Almashqa tartsa kerek, ol da mektepte sabaqlarınan dım bilgish edi ǵoy. Oqıy bergende qashshan-aq ilim doktorı bolıp keter edi. Qoy, oqımaǵanı da jaqsı bolǵan, onday bolıp ketkende

maǵan Almash qayda! Maǵan tartıp balalarımnıń ishinen diyqan shıqsa bolar edi-aw, dep uwayımlayman.

­ Oqıwdan qulap kelse, diyqan bolmay aspanǵa ushıp kete me, aqırzaman ǵarrı-aw! - dep Almash meni jubatadı. Qashshan eki bólmeli jay tarlıq etip, bes-altı qat úlken jay salıp aldıq.

Tap bayaǵı jamǵırda qulap qalǵan jayımızdıń ornına saldıq. Sóytip, birewden ilgeri, birewden keyin degendey, orta dármiyan xojalıq bolıp jasap atırmız.

Bazda táǵdir haqqında oylarǵa talaman. Bul adam balası jarıq dúnyaǵa kelgen jolınıń basında-aq bir turıp, bir qulap, ómir saparına qádem atqan. Táǵdir kimdi uwı menen uwıqtırsa, kimdi palı menen sılap-sıypaǵan. Bul adamzat túrli buwınǵa bólinedi, sadası da, sumı da aralasıp jasay beredi. Kimler otında kúyipjanıp atırsa, kimler salqın suwında shomılıp atır. Ashlıǵı jannan azdıradı, toqlıǵı joldan azǵıradı. Bul táǵdir kimlerdi

ústinde ushpaǵa qanatı joq, kimlerdiń ǵarǵa adım jerge barıwǵa

tóseklerinde qıynaydı. Bir shayım jarmaǵa zarlar bar, qustıń sútine murnın jıyırıp qaraytuǵınlar bar. Jerdi tósenip, aspandı jamılǵan adamdaǵı tózim tasqa megzeydi. «Tas qattı ma, bas qattı ma? Bas qattı» deytuǵını sol. Táǵdir kimdi kórpesinde muzlı ayaq etip tońdırıp atırsa, kimdi qardıń astında gúlletip atadı…

Ó mir degen tek arqan boylı-aq maydan eken ǵoy, sol quday tańıp ketken jerde nesiybeńdi shópleyseń, otlaysań. Jıllar

ótken sayın ózińniń zayıbıń da bir músheńe aylanıp ketkendey onıń ashı menen toǵına, túr-túsine itibar bermeydi ekenseń. Búgin azanda Almashqa qarap otırsam, súmbil shashlarına aq enip qalıptı. Mine, sol arqan boylı jerde qansha jıl ómir súrdik,

toylardı kórdik, qazalarda qabırǵalarımız qayıstı, kimler menen diydarlastıq, kimlerdi joǵalttıq. Shashın aq aralaptı, onıń kempirlik dáwiri appaq gúllerin ashıp baslanıp atır ma?

Balalıǵım shomılǵan arnap kewip qaldı, maǵan qanat baylaǵan

árman tútindey tarqap ketti. Meni keshir, Almash, ómirińshe jalańbas júrmegen soń shashıńa aq engenin abaylamay qalıppan.

Biraq, bizler tatıw jasadıq. Tórimizde tenteklik tepsinbedi, dasturxanımızda gójemiz tógilmedi, ústimizden gúze sınbadı. Jas shańaraǵımız dawıllarǵa shıdam berdi, qoltıǵımızda qıs ızǵırmadı, kókiregimizdi qayǵı-hásiret tası baspadı. Sen balabastı boldıń, biraq, hár tuwǵan náresteń saǵan báhár bolıp keldi.

Hásiretimiz bolsa qaǵaz betinde qalsın, quwanıshımız bolsa jer betine sıymasın. Almash, sen káywanı hayalǵa aylandıń. Appaq shashlı ullı Ana! Meyli, bul dúnyadaǵı tirishiliktiń qaraları

seniń shashlarıńday aǵara bersin. Qasıńda barıma shúkirlik et, Almash ­ Almaxan!

Awıllarǵa barsańız ǵarrılarǵa kózińiz túsedi. Olar dım kishipeyil adamlar, sen jas bolsań da, balası menen qatar bolsań da juwırıp kelip qolıńnan aladı, pátiyasın beredi. Onıń túri-

júr. Olar bul malaqayların júnin kúyege jegizip almasa qısıjazı kiye beredi. Ústindegi kiyimleri de jupını, úlken balalarınıń modadan shıǵıp qalǵan góne-kóksileri. Jaǵaların ildiretuǵın sádepleri de túsip qalǵan. Sırtqı kiyimlerine shań

menen may sińip qalǵan. Úyinde kempirleriniń kózi de buǵan

úyrenisip ketken. Táwir kiyim kiy dep ayta-ayta sharshaǵan. Olar taza kiyim kiyiwge uyaladı, ózin basqa adamday sezedi. Bir jaqqa ketse, arqayın jata almaydı, úyine jetkenshe, óz úyim ­ óleń tósegim dep sozılıp jatqansha asıǵadı. Sanatoriyǵa barsa da úsh kúnnen keyin awılına qashıp ketedi. Jası qırıqtan ótiwden-aq dáslep murtın, keyninen saqalın qoyadı. Kózi ázziler, eplemey sawatı menen oqıp júrgen gazetaların da oqımaydı. Kózáynek alıp taǵıwdı úrdis etpeydi. Tisleri ketilip túse baslaydı. Birewi, ekewi ketken soń geshir qoparǵanday unırap túse beredi.

Qalada tis doktorı degen bar, tisińdi emlet, saldır dese de soǵan quntı joq. Tisiniń bárinen ayrılǵan soń iyegi boksshınıń

qolqabınday iymeyip, awzı menen bir nárseni jalmap jutarda murnına tiyedi. Nandı kesasındaǵı shayına jibitip jeytuǵın dárejege jetedi. Sóytip, olar tez qartaya beredi. Olar menen hesh kimniń, olardıń da hesh kim menen isi joq. Hámeldarlar ústine kirgizbeydi, másláhát soramaydı. Hámel atına mingen jas jigitler olardı shańına kómip ketedi. Aqıl-keńesin soramaydı. Basında dana miyi bolsa da, ústinde jańa kiyimi bolmasa…

Ómirinshe moynıńa galstuk baylap kórmeseń, kóylek penen shalbarıńa bir ret te utyug basılmasa, tufliyiń til menen jalaǵanday bolıp turmasa, bet-awzıń máyektiń qabıǵınday jıltırap turmasa, basıńda artqa qayırıp tarap qoyǵan shashıń bolmasa, jazda jalańbas, gúzde qalpaqlı, qısta soppaslı ya qundız malaqaylı júretuǵın basıń bolmasa… Degen menen, awıldıń

ǵarrıları iytjanlı adamlar ǵoy, sonda da úp-súp dep, ózine pardoz berip júrgenlerden kóp jasaydı. Kóp jasaǵan menen onı qudaydan basqa bilmeydi. Jaslıǵında onıń da bir jigit bolǵanın, qızlarǵa muhabbatı bolǵanın, yar ıshqında kúyipjanǵanın kim biledi? Bilmeydi. Qızıqpaydı. Soramaydı.

Solardıń qatarına qosılıp kiyatırman. «Bes kúnlik dúnya» degen ómirdi jalpaǵına súrdim dep ayta almayman. Asqınıp ta ketpeymen. Teń jarpı jaqtı, teń jarpı qarańǵı dúnyanıń jolları mashaqatlı eken. Adamzat ómiri shańǵıtıp atırǵan maydanlıqlardan, qar jamılıp atırǵan dalańlıqlardan, órtenip