Kenesbay Raxmanov - Birinshi muhabbatim

taslawdı saǵınıp kelgen Zinaǵa teris qaramasa bolǵanı ǵoy.

Aǵamnıń geyde shoshtıyıp ketip, hesh kimdi tıńlamaytuǵın ógiz minezi bar. Zinanıń kindik qanı da usı topıraqqa tamǵan ǵoy.

tárbiyalanǵan qız ekenin hár bir qıymılında, sóylewinde sezdirip tur. Anaw-mınaw adamnıń atı shıǵa ma, qanına da tartsa kerek.

Avgust ayınıń ortaları bolıp qalıp edi. Bıyıl jazdaǵı dem alısım demde ótip ketkendey boldı. Atızdaǵı ǵawashalar meniń boyımday, sırǵıǵan ǵorek, aldı ashılıp atır. Endi bir aydan jaw shapqanday taǵı terim baslanadı. Zina endi bizlerden kóre awıldıń kórinisine qızıǵıp qaray berdi. Kúni menen ıssı bolsa da, keshke

qaray salqın samal esip, adamlar sharshaǵanların shıǵaradı, padadaǵı mallar kelip bolǵan soń awıl ortasındaǵı arba joldaǵı shańǵıt basıladı. Samal menen sıbırlasqan jer de, juldızlı aspan

da tań saz bergenshe arqayın dem aladı. Ilgeri jılları bunday aqshamlarda jasırınbaq oynar edik. Ishimizde bizlerden táwir-aq

úlken balalar, qızlar boldı. Házir olardıń kópshiligi óz baxıtları menen «gókek»lesip, jasırınbaq oynap júr.

Aǵam da, apam da úy gúmırashılıǵınıń keshki gúybeńi menen úy aldında qıbırlasıp júr eken. Bizlerdiń qasımızdaǵı úrpek shashlı biytanıs qızdı kórip, ekewi de turǵan-turǵan jerinde sárriyisip qatıp qaldı. Zina irkilip turǵan joq, qaraqalpaqshalap sálemlesiwdiń retin tappay «Assalawma áleykum!» dedi de juwırıp

atır. Kózinen ırshıp jas tamshısı da júzine jumalap ketti. Nege búytip jismi jibisip ketkenin ózi de bilmese kerek. Sálemlesiw jaǵı usılay pitken soń tım-tırıslıqtı buzǵım kelip:

­Bul Zina ǵoy, aǵa, apa! – dedim tolıp-tasıp.

­Zina? - dep qayta soradı aǵam.

­Zinaida Ibragimovna! - dedi tolıqtırıp Zina.

­Bayaǵı bizlerdiń muǵallimimiz. Taǵı kelipti. Taǵı oqıtadı.

Íraqtan-jıraqtan qashqanday sózlerimiz bir-birine sháppiktey jabıspay atır. Usını túsingendey Zina gáptiń aldındaǵı bógetti alıp jiberdi:

­ Men Ibrayım «bolshoy»dıń qızıman!

Aǵam júregine iyne suqqanday selk kete qaldı. Bul azlıq etkendey:

­ Aǵayinlerimdi izlep kiyatırman! - dedi Zina. Aǵamnıń túrine qarasam, qosawız mıltıq penen ústi-ústine atqanday jer tayanıp otırıp atır eken.

­ Biz tanımaymız onday adamdı, - dedi aǵam betiniń qanı qashıp. ­ Bizdi qurtpaqshı bolmasań, bul jerden tabanıńdı taydır,

qız! Arqayın, óz irgemde, óz imaratımnıń tórinde óleyin.

­ Ǵarrı, saǵan ne boldı? - dep apam onı ornınan turǵızbaqshı boldı. Bir túrgelgen aǵam ayaqlanbaǵan baladay taǵı qulap tústi.

kórgenligi, xalıq kórgenligi bar ǵoy.

­Papam aqlandı! - dep qıshqırdı birden, sóytti de qolındaǵı sumkasınan bir gazetalardı shıǵardı, jazılǵan maqala, súwret… Orıssha gazeta bolsa da qoldan-qolǵa ótti. Haldan tayıp qara jerge bar salmaǵın salıp, seńge mingendey ábiger tartıp otırǵan aǵam gazetadaǵı adamnıń súwretine áwel nemquraydılaw qarap tur edi, birden:

­Ózi! Tap ózi! Ibrayım aǵamnıń ózi! Sol-sol! - dep ornınan ushıp turdı. ­ Aqlandı ma? Aqlandı ma, tuwısqanım?!

­Aqlandı! Gúnasız eken! Jala menen ketken eken! Ármanlı ketken papam! - dep Zina zar eńiredi. Onı apam menen Naz qushaqlap jubatıp atır.

­Jigitlerdiń sultanı ediń ǵoy, Ibrayım aǵam! Júyriklerdiń

tulparı ediń ǵoy, tuwısqanım! Qarakeńniń som qanatlı suńqarı ediń ǵoy, azamatım! - dep aǵam oqırıwı menen taqır jerge boyın tasladı. Aǵamnıń jılaǵanın birinshi kóriwim, men de ózimdi tutıp tura almadım, kózimnen qalay bolsa solay jas shubırıp qoya berdi. Aǵam ókiriktiń arasında:

­Jigirma jılday ishimnen qan jutıp jıladım. Atıńdı, shıǵısıńdı, tuwısqanshılıǵımdı aytıwǵa qorqtım. Eger sen desem, seniń kim ekenińdi aytsam, eki iynimde mıltıǵın asınıp eki jállad turǵanday, atıp taslaytuǵınday… Qayda qaramayın, qayda barmayın, seniń izleriń qalǵan, biraq, seniki ekenin ayta almayman, Ibrayım aǵa! - dep ózinshe sóylenedi.

Hámme állenemirde solıǵımızdı basıp ishkeriledik. Sonsha tógilgen kóz jaslardan keyin júzlerimiz jamǵırdan sońǵı daladay bolıp qulpırıp ketti. Aǵamnıń búgingidey shadlıǵın hesh qashan kórgen joqpan. Endi ol «kimseń, pálensheniń inisi» bolıp kóp jerlerge ushırasıwlarǵa shaqırtıladı, óziniń tuwısqanı jóninde esinde qalǵanların gúrriń etip beredi. Burın kózge ilmey júrgen sháltik ǵarrılar «haw, Bayeke» dep ısırılıp tórden orın beredi.

­Kóp juwırdım, - dedi Zina papasın aqlaw jolındaǵı azapların eske túsirip. ­ Birge islesken adamlar menen ushırastım, aytqanların qaǵazǵa túsirip aldım. Arxiv materialların aqtardım. Leningrad, Moskva, Almata, Tashkent qalalarına qurday qatnadım. CKǵa xat jazdım. Túbinde miynetlerim bosqa ketpedi. Stalin óldi, Beriyanı ózleri attı. Endi kóp jazıqsızlar aqlanıp atır.

­Jeńgemiz tiri me?

­Mamam ba? Tándar ele. Bıltır azmaz awırıp edi, jaqsı bolıp ketti. Usı jaqqa kelemen deydi. Ólsem, súyegim kúyewimniń jurtınıń topıraǵında qalsın dep qoyadı.

Aǵam ótkendegi bir qızıq waqıyalardı esine túsirgendey kúlimsirep qoydı:

­Onda Ibrayım aǵamnıń gúrlep turǵan waǵı. Astında

esitetuǵın edik-tá, biraq, túr-túsin kórmegenbiz. Tuwra biziń úyge kelip atın bayladı. Tóbem kókke jetkendey tabanım jerge tiymey ushıp-ushıp quwanıp júrmen. Esheyinde kolxozdaǵı shontıqlar esigimnen atlap kirmeytuǵın edi. Pay, adamına tap bolmay júr eken-dá! Aldında qańbaqtay jumalawǵa qaradı ma de! Sonda sen tuwılǵan joq ediń-aw, Zina?

­ Papamdı tutıp áketkende men eki jasar ekenmen ǵoy, - dedi

jıynalıp qaldı. Ibekeń oǵırı gúrrińshil adam edi ǵoy, jarıqlıq!

Bir waqta birew:

­Aqsaqal, jeńgeydiń atı kim edi? - dep soradı.

­Ózinen sorasań boladı ǵoy, bala, - dedi Ibrayım aǵam.

­Sorap edim, jónin aytpaydı. Dárya deydi.

­Dárya bolsa, dárya ǵoy! Ne, ishine kemeńdi salayın dep pe ediń? - dep Ibrayım aǵam hámmeni qıran kúlkige batırdı.

­Qoysańız da, aqsaqal, qaraqalpaqtıń qızlarında dárya degen at bolmaydı, - dep qırsıqtı sol birew.

­Qızlarda bolmasa, qatınǵa aylanǵan soń bolatuǵın shıǵar! - dep

Ibrayım aǵa taǵı ishek-silemizdi qatırdı. Biraq, soraw berip turǵan bala da bále eken:

­Bizde Dáryabay degen erkeklerdiń atı bar.

­Onda Dáryagúl dey ǵoyıń!

­Yaq, onday da at joq! Qáne, Dárigúl degen at qoyamız. Ibrayım aǵa, kelisim beresiz be?

­Kelispegende qayda baraman, jigitler! Atın sizlerge berdim,

zatın ózime qaldırsańız boldı.

Pay, sol aqshamı tań atqansha shaǵal máslik boldı-aw, kúlistik, kóp nárseni esittik, bildik. Sonnan keyin arnalar qazdırıp suwǵa

ǵarqálleziy etti, bolnica saldırdı, mektep saldırmaqshı edi,

úlgere almadı. Jeńgemizdiń atı sonnan baslap Dárigúl bolıp ketti, kewline keler me eken dep edik, yaq, qayta qaraqalpaqtıń kelinsheklerindey kiyinip, Nókiste tursa da awıldaǵı merekelerden

qalǵan emes. Tandırǵa da nan jabıwdı úyrendi, basqa xızmetlerdi de…

­Ele sol Dárigúl bolıp júr ǵoy, - dep Zina taǵı bir jańalıq ayttı. ­ Meniń atımdı da ózgertti mamam.

­Haw, haw?

­Atım Zina yamasa Zinaida emes, Ziynesh dep ózgertti.

Pasportımda da Ziynesh Ibragimovna. Biraq, siyasattan qorqqanınan mamam familiyamdı óziniń qız waqtındaǵı familiyasına ózgertip

milletińniń tilin umıtıwǵa bolmaydı deydi mamam. Áne, sonday.

Ele gáp kóp. Asıqpay sóylese beremiz.

­Kóship kelsin, qızım, - dedi aǵam.

­Telegramma jiberemen.

­Eki kempir basımızdı qossaq táwir bolar edi. «Áńgime buzaw emizip»… - dep apam da quwanıshın bildirdi.

­Mına taza jayda birge bola beremiz ǵoy, - dedi Naz «endi mennen ayrıldıń» degendey kóz astınan maǵan bir qarap qoyıp.

­Awa, mektepke birge qatnaysız, - dedi aǵam. ­ Shamurat ta

qarawılshılıqtan qutıladı.

­Apamnıń ornına mektepti qarawıllayman, - dedim qarap

turmay.

­ Boladı, boladı! - dedi Ziynesh. ­ Aytmurattıń xuliganshılıǵınan da xabarım bar. Valya menen kóp sóylesetuǵın edi. Úylengen adam-ǵo, dep dıqqat bólmeytuǵın edim. Bunday bolatuǵının kim bilipti.

Aǵam kópke shekem ne derin bilmedi me ya basqa bir ótkendegileri yadına túsip ketti me, ájaǵamnıń gúnasına tiyisli gáp aytpadı.

júrgenleriniń hámmesi bir háptelik qoslas bolǵan jesir kempirdiń

qorasına buyırǵan eken. Apam sol Sayıp degen dayımdı názerde tutıp aytıp otır. Aytmurat dayı jaǵına tartpaǵan.

­Barıp qaytsam ba eken? - dep aǵam birden ǵurıjǵa mindi.

­Qayaqqa? - dep hayrana kózin tikti oǵan apam.

­Balanıń bolıp atırǵan jaǵına-dá!

­Qoy, ǵarrı, otır shoshańlamay! Sennen de ayırılıp qalarmız. Bizler kúlistik.

­Áne, bul da saw emes! - dedi apam bizlerge qarap. ­ Bóketayǵa hákislik usınnan juqqan.

Bizler taǵı kúlistik.

­Men bunı anıqlamay qoymayman, - dedi Ziynesh oyshań. ­ Jaqında Valyaǵa morallıq jaqtan buzıq ekenseń, pedagog bolıp islewge haqıń joq, dep urısıp xat jazıp jiberdim.

­Sizler bir jerde turmaysız ba? - dedim Ziyneshke.

­Yaq, ekewimiz eki oblasttanbız ǵoy, - dedi Ziynesh Valentinaǵa ashıwı kelip.

­Erkek qapılıp qalǵanday, birewdiń bayına asılǵanına qara! – dedi apam tońqıldanıp.

­Erkektiń qapılıp qalǵanı ras ǵoy, kempir, - dedi aǵam. ­

Mıltıq kótergendeyiniń bári urısqa ketti, qırılǵanı qırıldı, múshesinen ayırıldı, dártke asatuǵınday erkek te qalmaǵan shıǵaraw.

­Áy, gáp onda emes-aw, Baymurat aǵa, - dedi Ziynesh. ­ Orıstıń qızları ózi sonday boladı. Semya máselesine jeńil-jelpi qaraydı.

Olardıń qosılıwı da, ajırasıwı da ap-ańsat. Biziń qızlarday birewge tiyip alsa, ómir-ómirinshe sonıń qulı bolıp kete bermeydi. Uyat ta bolsa aytayın, túske shekem birewdiń qatını bolsa, tústen keyin ekinshisiniń qatını bolıp kete beredi. Balaǵa da bası aylana bermeydi. Jaqpasa, detdom degenlerge taslap, basın boslap aladı. Aytmurat aljasqan. Mınanday kelinshegi turǵanda… Endi ne

qılmaqshısań, Nazlı?

Naz úndemedi. Ne desin? Taslap kete bere me? Kimdi?

Q ıynalǵanday úyi joq, artıqmash dáskesi joq, qushaǵında bayı joq!

Taslap kete bermey ne qıladı? Qayaqqa baradı? Qayaqqa? Joq, Naz ketpeydi! Ketpeydi ol!

ılashıqtıń ishinde uyqlap qaldım.

Úyrenshikli ádet boyınsha awıldaǵı azannıń qıymılı erte baslanadı, tek, túni menen oyınnıń shaba-shabına túsip ketip, keshirek jatqan balalar bolmasa, basqaları kún shıqpay turıp-aq ayaqları juwan sanına deyin shıqqa malınıp qawın atızdı aralap, páleklerdiń astın tintedi. Qawın piskeli kempir-ǵarrılarǵa jarısıp shay ishe bermeymiz, azanda da, túste de torı gónergen

qarap toyar emes. Men eń mazalı qawınnan jarıp berdim.

­ Biziń jaqtaǵı orıslar qawınnıń júzine qumsheker sewip jeydi, - dep kúldi Ziynesh. ­ Mına qawınlardıń ózi qanttan mazalı ǵoy.

Ol pitip turǵan jayǵa súysine qaradı.

­Bir jaǵın mektepke bergenińiz jaqsı bolǵan eken!

­Awa… - dedi aǵam oylanıp. ­ Mektep salıw, keshe de ayttım

ǵoy, janı jánnette bolǵır Ibrayım aǵamnıń ármanı edi. Anaw diywalǵa órilgen gerbishlerdi kórdiń be, qızım Ziynesh, sol gerbishler ákeńniń kózin kórip qalǵan gerbishler.

Ziynesh jaydıń qasına bardı da gerbishlerge qarap turdı, keyin diywaldı qushaqlap gerbishlerdi súydi. Ol gerbish emes, óziniń súyikli, diydarın esley almaytuǵın ákesin uzaq ayralıqtan soń ushıratıp, nárestelik, jaslıq jıllarınıń saǵınıshların monshaqmonshaq kóz jasları menen sol gerbishlerge sińdirip atırǵanday sezildi maǵan…

***

Ó mirimshe awıldan uzaqqa shıǵıp kórmegen ekenmen. Eń uzaǵı

Xalqabadqa, Shımbayǵa bir-eki ret bardım. Nazdıń tórkinine bir

qonıp qayttıq. «Nókiske barıp qaytamız» degen Nazdıń wádesi yadıma tússe, júregim sháwkildep, ózimdi qoyarǵa jer tappay qalaman.

Biraq, Ziynesh kelgeli bul aytqanın umıtıp ketti me, ya basqa sebep boldı ma, házirshe Naz túr-túsinen qıdırǵanday iz bilinbeydi, meniń menen ashılısıp sóylesip te qarq etip atırǵan shaması joq. Geyde onıń háreketlerine qarap tursam, bul úyde waqıtsha jasap atırǵan amanat birewdey seziledi. Islep atırǵanınıń hámmesi de barmaqlarınıń ushı menen atqarılıp atırǵanday, aytılǵan sózlerdi

turǵanday. Men onıń úndemey sam-saz bolıp júrgeninen qorqaman.

Lekin, ol bir aytqanın eki shaymalamaytuǵın edi, qáne, bul saparı da bir kóreyin.

Taza jayǵa kóshirdik. Ziynesh ekewi egizlerdey bolıp quwanısıp qaldı. «Eki jartı, bir pútin» degendey, biri qaraqalpaqsha, ekinshisi orıssha sóylewge, úyreniwge qumar, túni menen kitap oqıp, jazıp ózlerinshe ózge dúnyada jasay basladı.

­Keshki mektepte oqıp, erjetkenlik attestatın alsam oqıwǵa ketemen! - deydi Naz. Ziynesh te onıń niyetin qollap-quwatlaydı.

- Sen qashshan erjetkenseń ǵoy, - dep kúlemen Nazǵa. ­ Saǵan erjetkenlik emes, qurı attestat bolsa bolǵanı emes pe?

­Qanday bolsa da, joqarı oqıwǵa kirsem boldı.

Ol endi jaslıq dáwirin basınan baslamaqshı. Student boladı.

Burınları Nókistegi pedinstituttıń qızları paxta terimde awıllarǵa keletuǵın edi ǵoy. Olardıń Nazdan artıq jeri joq. Naz turmısqa shıǵıp kelinshek bolǵan menen sonday ekenin mańlayına jazıp qoyǵan joq ǵoy. Qalaberse, institutta gileń boydaqlar oqımaytuǵın shıǵar? Haw, bıltırdıń aldındaǵı jılı paxta terimde biziń úyde jatırǵan bir student qız «balam awırıp qalıptı» dep muǵalliminen sorap ketip qalǵan joq pa? Nazdıń bolsa, ele balası joq. Qoy! Ele qızban dep bir jigitke tiyip ketse, qalay boladı?

Men ne qılaman? Qalay jasayman? Joq, Nazdı hesh kimge, hesh adamǵa bermeymen… Kózimnen jas aylanıp ketti.

Aylanıp kelsem, aǵam bir oylasıqtı baslap atır eken.

­ «Mıń siz-bizden bir shıj-pıj» degen, kempir, - dedi aǵam hámmemizdiń basımız quralǵan soń. ­ Ibrayım aǵanıń haqqına bir duwa oqıtıp, as tarqatayıq. El-xalıqtıń pátiyasın alayıq. Ruwxları shad bolsın biysharanıń.

awıllaslarınan, zamanlaslarınan kóp nárselerdi bilip aladı. Eń abzalı: áesiniń aqlanǵanın, biygúna óltirilgenin, onıń isleriniń haq, jolı dúziw ekenin xalıq biledi. Burınǵıday oǵan qorqınıshlı

húrey menen emes, al, súysingen kózleri menen qaraydı, súwretlerin, qaldırǵan izlerin tawap etedi.

­Bul bir sawap is ǵoy, ǵarrı. Qashshan sóytkende bolatuǵın edi, biraq, zamannıń túrinen qorıqtıq ǵoy, - dedi apam maqullap. ­

Eger, meniń gápimdi pátiwaǵa alatuǵın bolsań, ǵarrı, bılay eteyik. Sál egleneyik. Ishinde sheshem de bolsın.

­Dárigúl me? Al, usını men oylamappan-áy! - dep aǵam quwanıp ketip qasındaǵı apamnıń arqasın dúrs ettirip qaǵıp qoydı. ­ Pay,

aqıldıń dánesiseń-aw, kempirim! Álbette, Dárigúl ishinde boladı.

Haw, ǵarrınıń iyesi sol ǵoy!

Aǵamnıń bul usınısı bárimizdi de quwanttı. «Ólini sıylaǵan

bay bolar» degendey, búgingi azannan baslap úyimizdiń ishine bereket, quwanısh darıp atırǵanday, kewillerimiz kóterilip qaldı. Aǵam kolxozdıń, awıldıń basshıları menen oylasıp, qanday etip

ótkergende gáp-sóz bolmaytuǵın jaǵın keńesip kórmekshi boldı.

***

Nókisti birinshi kóriwim. Biriniń ústine biri mingesken záwlim jaylar, tep-tegis kósheler, zuwıldasıp ótip baratırǵan túrli

jaǵasına barıp kórgen joqpan. Shımbaydıń ortasınan aǵıp turǵan

Kegeyli kanalınan táwiraq úlken eken. Qalanıń balaları shomılıp, júzip júripti.

­Sen de shomılsań-o, Sham, - dedi Naz, óziniń suwǵa túskisi kelip turǵanı anıq.

­Qorqaman. Óziń shomıl, Naz.

­Bolmaydı. Ishte shomılatuǵın kiyimlerim joq.

Adamlar sımǵa baylanǵan úlken kemege minip, arjaqqa, berjaqqa

ótip atır.

­Kanaldıń arjaǵı góne qala dep atalıp ketken. Berjaǵı taza qala delinedi. Xalıq onı Nókistray dep ketken.

­Nókistrayı ness?