Kenesbay Raxmanov - Birinshi muhabbatim

­Jerdiń astınan, jańaǵı Maratlar baratırǵan Ústirttiń astınan gaz shıǵatuǵın qusaydı. Neft bar desedi. Gazdı oshaqqa otın esabında jaǵasań, qazanıńdı qaynatadı. Neft degeni mashınlarǵa, traktorlarǵa quyatuǵın may boladı. Túsindiń be, Palbiy kelin?

­Túrli bále shıǵar, - dedi apam. ­ Otqa jaǵatuǵın tas kómir boladı deytuǵın edi.

­Ol da bar ǵoy, biraq, onı basqa jaqtan ákeledi. Gaz degen hawaday boladı.

­Hawaday? Haw, onı mashınǵa tiyep qalay ákeledi? Ákelgen menen oshaqta qalay turǵızamız?

­Onı óziniń ıdısı menen ákeledi. Bolmasa, temir trubalar

menen keledi. Qulaǵın ashıp shırpını tiygizip jiberseń lawlap jana beredi. Qulaǵın japsań óshedi de qaladı…

Usı shırpı degen sózdi esitsem quyqam juwlap ketedi dá, ájaǵamnıń kelbeti elesleydi. Shırpıǵa salınǵan kúl, kúli salınǵan shırpı…

Keshki awqattan keyin de birazǵa shekem sóylesip otırdıq.

Dárigúl sheshemdi qaladaǵı turmıs jalıqtırıp jiberipti. Birotala usı jaqta jasaǵısı keledi. Hámel degen attan túsken

soń adam birden tınısh ómirge kónlikpeydi eken. Axmet aqsaqaldıń da awıra beretuǵını sonnan bolsa kerek. Burınǵıday aldında iyilip turǵan adamlar joq. Sonsha kútim tús kórgendey zım-zıya, astında zuwlap turǵan avtomashina bolmasa. Qashanǵı dem

qaytalana bermey me? Shaynalıp taslanǵan nárseni awzıńa qayta sala almaysań. Kurort jaqpaǵan adamǵa bul jer ústinde jaǵatuǵın, unaytuǵın ne qaldı sonda?

­ Meniń de burınǵıday mazam joq, - deydi Dárigúl sheshem. ­ Qara basıp, jer bawırlap jatqım kele beredi. Bıltır dińkildep-aq júr edim. Mına, Aytmurattıń sonday bolǵanı da shóktirip jiberdi. Úh!

Hár kim hár nárseni oylaǵanday tım-tırıs qaldı. Únsizlikti aǵam buzdı:

- Ózińe qara, duqtırlarǵa qaran, Dárigúl kishe. Jetpis jas degen-ám qulaǵır jol. Sonsha azap-aqıret kórdiń, tosqınshılıq, júrekke túsken jaraqat. Bári jasıraq gezińde jerge sińip ketkendey bolǵanı menen qartayǵanda qalqıp shıǵa beredi. Endi

qálese… Aytmuratımızdıń ómiri qısqa eken, jazmıshında solay jazılsa, bendeniń qolınan ne shara keledi. Qalǵanları aman bolsın, áytewir.

Apam kózine jas aldı. Naz da muńlı, Aralbay bir qaptalda jatıp, ayaq-qolların sermep atır.

­ Men óle qoysam, usı úyden shıǵarıń. Namazım musılmansha bolsın. Aytmurattıń qasına jerleń. Meniń kelgenimdi bilip

onıń ruwxları shad bolsın. Shıraǵım, jalǵız jata bermesin.. Kempirler ózlerin tutıp tura almadı, dawıs shıǵarıp

jıladı, Nazdıń kózleri de lámlendi. Tek, aǵam menen men erkek ekenimizge sadıq qalıp, tımsırayıp otırıppız. Aralbay, sıńsıp jılap atırsań ba, way-way salıp atırsań ba, basın da burmastan suwda júzgendey ayaq-qolların tınımsız qıymıldatıp bir jatısta jatır. Onıń tuwılǵanına da jeti ayday bolıp

qaldı. Endi eńbeklewge, ǵaz-ǵaz turıwǵa talaplanajaq. Densawlıǵı jaqsı bolsa, endigi jılı júrip te ketetuǵın shıǵar. Sol aqsham

tún awǵanda uyqıǵa bas qoydıq…

Naz qádimgi ádetinshe tań aǵarıwdan turıp úydiń aldıların

júrgen jaǵına barıp, waqtımızdı ótkerip qaytatuǵın edik. Ol baǵıp júrgen qaramalların, qoy-eshkilerin suw tolıp aǵıp turǵan «Bozjap»tıń boyına iyiredi de, tústegi ot esip turǵan ıssıda birge shomılamız. Ol túslikke alıp shıqqan nanların suwǵa basıp jep, júregin jalǵaǵannan keyin bizlerge ertek aytıp beredi. Ózi dım xoshhawaz jigit edi, baqsınıń jolına salıp aytqanda awzımız ashılıp qaladı. Atı Jumaq edi. Ákesi burınǵı zamanda bay bolǵan kisi eken. Qızıllar kelgende jónli xabarlaspaptı. Ashırqap kelgen soldatlar bir qoyın zorlıq

qasha beripti. Biraq, olardı hesh qaysısı quwmaptı. Anası otız jastıń dógeregindegi sulıw nashar eken, ákesi bay adam bolǵan soń saylap-shanshıp alǵan bolsa kerek. Soldatlar sol jerde bir aqsham shaǵal-máslik qurıp, baydıń sonsha úlken jayına ot berip, ketip qalıptı. Jumaq anasınıń tiri ekenin ya sol otta

janıp ketkenin bilmeydi. Ájaǵasın da joytıp alǵan. Sóytip, birewlerdiń aytıwı menen biziń awılda shopan bolıp júr eken.

Qısta mallar óz basına jayıladı, shopanǵa zárúrlik joq.

Jumaqqa qıyınlaw, kúnlikshilik etiwge talap ta tabıla bermeydi. Basında panası joq, jazı menen mal baqqan menen adamlar kók tiyin bermeydi. Ol onı soramaydı da, sebebi, awqatı, jataq jayı mut. Birewlerden qalǵan góne kiyimdi jamapjaqsap kiye beredi. Bıltır Aynazar degen ájaǵası izlep kelip, ekewi jılasıp kóristi. Bunıń ras atı Jumanazar eken, onı tolıq aytpay Jumaq desip ketken eken. Aynazar oqıp, úylenip, jay salıp qalalı bolǵan qusaydı. Tabıslı jerde islep atırǵan

eken. Jumaqtı alıp ketti, sonnan berli kórmedik.

­ Shamurat! - dep Dárigúl sheshemniń baqırǵan ashshı dawısı oyımdı bólip jiberdi. ­ Shamurat! Berman kel!

Ol Aralbaydı kóterip, esiktiń aldında tur edi. Men qasına juwırıp bardım. Kempirdiń júzinde bir qolaysızlıqtı sezdim.

­Shamurat, sen Aralǵa ózińdi kórsetpey art bette tur, - dedi Dárigúl sheshem. Men onıń ne qılajaǵına túsinbedim.

­Amanlıq pa, sheshe?

­Qáne, Araldıń atın aytıp shaqır!

­Aral! Aralbay!

­Qattıraq.

­Aralbay! - dep dawısımnıń barınsha baqırdım. Bunı esitip

úydegiler, sırtta júrgenler juwırısıp keldi.

­Boldı, gúmanım durıs eken, - dedi Dárigúl sheshem. ­ Kesheden berli qáwiplenip júr edim. Ras eken.

­Ne ras?

­Ne gúman?

Bizler qorqınıshtan bir qısım bolıp turmız.

­ Aralbay esitpeydi… Aral ger!

Tóbemizge jasın túskendey boldı. Naz qorlıǵı kelgendey jılap jiberdi. Bunıń hámmesine párwayı pánseri Aralbay sheshemniń qolında máyekten jańa shıqqan shójedey qıymıldar edi. Kempirdiń gápine kewli yarıy bermegen aǵam:

­Aral! Há, Aralbay! - dep iri dawısı menen náresteni ózine qaratpaqshı bolıp edi, bala ol tárepke moynın da burmadı.

­Endi ne qılamız? ­ Bul hámmeniń basında payda bolǵan sawal edi.

­Kelin, hár nársege jılay bermesh, - dep apam onı jubatqan

boldı.

­Usı áytewir nárse me?

­Haw, duqtırlar bar. Ashar qulaǵın. Jaqında ǵoy tuwılǵanı,

birotala tas bolıp pitelip qalmaǵan shıǵar, - dedi aǵam Araldıń

qulaǵın uslap, tap ol sesti qulaǵınıń sırtı menen tıńlaytuǵınday.

­ Kelin, shayıńdı iship al da mına bala menen «duqtırxanaǵa» kete ber. Awırıwdıń aldın alǵan jaqsı. Ótlesip keter, - dep apam bizlerdi birden asıqtırdı. Durıs ǵoy, azanǵı

bilgishlerin izlep ketip otırısımız.

Awıllıq emlewxanamızdaǵı shıpakerler Araldıń óyerin bir, búyerin bir túrtip, náresteni qurı jılatqanı bolmasa, jarıtıp

hesh nárse ayta almadı. Olarǵa mına jerim awıradı dep aytpasa, ya nawqası sırtınan kórinip turmasa emlewge táwekel ete almaydı eken. Balanıń qulaǵı esitpeytuǵının olar da anıqladı, eki

qulaǵı da tasgereń, biraq, onıń tesigine pitelip turǵan nárseniń ne ekenin bilmegennen keyin bilgishsine beriwge qorıqtı.

Balalardı emleytuǵın arnawlı shıpakerler boladı eken, al, qulaq, murın, tamaq keselliklerine óz aldına tayarlanǵan qánige boladı eken. Biz qaydan bileyik, aq xalat kiyip, basına aq toppını kiygenlerdiń hámmesi birdey, ómir saqshıları dep oylaymız.

Olar Nókistegi respublikalıq emlewxananıń LOR degen bólimine qaǵaz jazıp berdi. «Tez emletpeseńler bolmaydı, asqınıp ketiwi múmkin» dep qapıltqanlıqtan qudaydan qulaq sorap jata bermey tús awa, kúnniń otlı lebi sál háwirinen túskennen keyin Dárigúl sheshem, Naz balası menen tórtewimiz jolǵa shıqtıq. «Jol azabı ­ gór azabı» degenindey, ıssıda júriw ańsat pa, ásirese, Dárigúl sheshem eki iyninen zorǵa dem alıp, hár jerde otıra beredi. Íssıdan entigip qalǵan Aral da tez-tez jılawǵa qaradı. Xalqabadta óldim-azarda bir samqal mashınǵa minip, qas qarayǵanda Shımbayshayxanaǵa jettik.

­ Usı miynetimizge qulaǵıń ashılıp ketkey, Aralım, - dedi Dárigúl sheshem náresteniń júzine úńilip. ­ Dúnyanı tıńla, zarın esit, quwanıshına quwan, adamlardıń kókiregin tıńla, júrekleriniń dúrsildisin esit. Xalqıńnıń sonsha ásirlerden berli ayta almay ishinde tasqa aylanıp qalǵan sherlerin tıńla. Tek, tıńlama, solardı sen ayt, aytıp álemge jar sal, Aralım, balam!

Artımız tas qarańǵı, aldımızda qalanıń shıraqları jana basladı, olardıń jaqtısı úmit shıraqlarınday kewlimdi

sergitti, júrgen sayın sharshaǵanımdı umıttım, júrgen sayın aldımda bir shadlıq kútip turǵanday edi. Dárigúl sheshem Axmet Saparovichtiń úyine aparmaqshı bolıp edi, bizler kónbedik, náhán adamnıń úyinde qısılıp-qımırılıp otırǵannan Dosbergen aǵanıń úyinde emin-erkin otırǵanımız mıń abzal ǵoy. Eki bastan, Iskender qudamız da sol jerde. Qoyarda-qoymay Dárigúl sheshemizdi de aytqanımızǵa kóndirip Dosbergen aǵanıń

úyine alıp kettik.

- Bul jerler maǵan burınǵıday tanıs, - dedi Dárigúl sheshem eki qabatlı jaylardıń aldınan júrip kiyatırǵanımızda. ­

Bayaǵıda da aytpadım ba? Bir waqıtları bizler de usı úyde jasaǵanbız. Ziynesh tuwılǵan mákanı bul úyler.

Qalalılar, ásirese, etajlı jaylarda jasawshılar sırtqı esigin ishten ilip otıratuǵının bayaǵıda-aq bilgen edim. Biraq, negedur Dosbergen aǵanıń jayınıń qapısı ańqayıp ashıq turǵan

­ Haw, haw, óyppey, keliń, kelińler! - dep Tazaxan qushaǵın ashtı. Iskender aǵa da shıyqıldaq divanda qıysayıp jatır eken,

qaldırılmay soralıp atır. Aman-esenlik sorasıwlar pitkennen keyin dasturxan sazlanıp, shay ákeline basladı. Naz óz úyinde qonaq bolıp otıra beriwdi ersi kórip, jeńgesiniń qasında járdemlesip júr.

­Quda-qudaǵay tándar ma? - dedi Iskender aǵa jańa ǵana sorasqanın umıtıp, qaytadan sorap.

­Tándar ǵoy. Aǵam ele tepse temir úzedi, - dedim.

­ Úzeǵoysın, - dedi Iskender aǵa, ­ ol da azǵana miynet kórgen joq.

­Óziń qalaysań, quda? – dedi Dárigúl sheshem onıń qasına jaqın otırǵannan keyin.

­Jaman emespen. Áy, qartaydıq ǵoy. Bir jaǵı biytapshılıq,

- dep ol maxorkasın tutatıp jiberdi. ­ Óziń sırqatlanıp qalmay júrseń be? Qızıńdı uzattıń ba, Dárigúl?

­Qız teńin tawıp ketti ǵoy. Biraq, ózimniń dińkem qurıp, sońǵı kúnleri jatqım kele beretuǵın boldı.

­Dosbergen aǵa qayda? - dep soradım Tazaxannan.

­Jaydıń basında, - dedi Tazaxan. ­ Bala da, qız da sol jaqta. Shertek qurıp jatır. Ara-tura kelgeni bolmasa, keregin

ózim jetkerip turman. Atamnıń kelgeni jaqsı boldı. Atam kelmegende bıyıl da qurǵaq wádesi menen ótip ketejaq edi.

­Basladı ma?

­Diywalların órip boldı. Aǵashı tayın, áynek-qapısı tayın. Mákemesi pol-sollıq taxtay tawıp beretuǵın bolǵan.

Suwıq túspey kiretuǵın shıǵarmız, quda qálese, - dedi Tazaxan jeńgey quwanıshın jasıra almay. Bizler de quwandıq. Imarat degen pirli nárse ǵoy, jarıqlıq, adam sonıń ishinde tuwıladı, jasaydı, ónip-ósedi. Bir waqıtları esine túskendey Iskender

aǵa maxorkasın burqıratıp shegip bolǵannan keyin Aralbayǵa

qolın shoshaytıp:

­Ana jaman, aqlıq pa? - dedi. ­ Qáne, maǵan áper, bir túkirip qoyayın.

Nazdıń túri ózgerip ketti. Maxorkanıń alaburqan tútini, bir túrli iyisi shekken adamnan basqaǵa jaǵıp turǵan joq. Ol tútinnen sarǵayıp ketken tislerdiń arası menen balasınıń betine túkirse…

­Uyqılap atır edi, papa, - dedi Naz ákesin aldap, balasın

onıń qolına uslatqısı kelmey turıptı.

­ Hee, onda jata bersin, tiymey-aq qoy, - dedi Iskender aǵa kelisimge kelip.

Ananı-mınanı aytısıp waǵırlasıp-shaǵırlasıp tún jarpı bolǵanın bilmey qalıppız. Jatıwǵa qolaylasıp atırǵanda Tazaxan bir gáp taptı:

­Pay, kúni menen yadıma kelmepti-aw! Qulaqtıń qudayı

qońsımız ǵoy.

­Ne qulaq? - dedi hesh nárseden xabarsız Iskender aǵa.

­Mına aqlıǵıńnıń qulaǵı esitpeytuǵın bolıp shıǵıptı.

­Ne deydi? Ol qalay?

­Tuwma ger qusaydı.

­Qapıltpash! Jas náreste, ashılıp ketedi ǵoy, - dedi Iskender aǵa. ­ Endigi jaǵında esitse de bul dúnyanıń jırı az emes.

­Abdullaǵa kórsetsek qalay bolar eken, ata?- dedi Tazaxan.

­Usı jeti túnde me? Qoy… ­ Ol qırshın da ishpey

júrmeydi, házir xabarlasa almaspız. Nede bolsa azandı kúteyik.

­Úyi jaqın ba? - dep soradım.

­Jaqın ba deyseń-aw, mına podezd…

­ Azanda tura sala Tazaxan «qulaqtıń qudayı»na barıp qayttı. Ásbap-úskenelerim menen kórmesem bolmaydı, analizin alıw kerek, resbolnicaǵa bara qoysın, birinshi gezekte

qabıllayman depti. Tanıs qay jerde de kerek-aw. Tazaxan úlken sumkasın arqalap pochtasına ketti, bizler Dárigúl sheshem bárimiz emlewxanaǵa kettik. Maxorkasın burqıratıw menen Iskender aǵa úyinde qaldı.

­Abdulla degen men, - dep tolıq deneli tompaq jigit kúlimsirep qarsı aldı. Ol Naz benen balanı ishke alıp ketti de,

bizler sheshem ekewimiz taldıń astındaǵı otırǵıshta qaldıq.

­Qulaǵı ashılsa bolar edi-aw, - dep uwayımlaydı Dárigúl sheshem.

Mende onday uwayım joq, vrachtıń qolına túsken soń sawalıp ketetuǵınına isenip turman. Ilayım, solay bolǵay.

Emlewxananıń dógereginde bizlerdey uzaqtan kelgen adamlar, aq xalatlı medikler júripti. Ayaǵınan aqsap, qolın moynına asıp

kelip atırǵan da barshılıq. Emlewxana bolǵan soń túrli nawqaslar keledi ǵoy, ómirin uzaytıw ushın, mınaw qara jerdiń

ústinde sońǵı demi tawsılǵansha júrip qalıw ushın keledi. Bir saattay waqıt ótti, Nazlardan ele derek joq. Bir gezde olar ishten

shıqtı, Nazdıń qolındaǵı Aralbay shırqırap jılap jubanbay kiyatır. Bizler qorqıp ketip, orınlarımızdan ushıp-ushıp turdıq ta solar betke shaptıq.

- Qulaǵı ashıldı, esitetuǵın boldı! - dep júregi jarılıp

quwanıp kiyatır Naz. Aldınan shıqqan Dárigúl sheshem «Shıraǵım, qulınım!» dep Araldı qolına alıp, kóz jaslarınan

súye berdi. Adam balası ushın bul dúnyanıń shawqımın birinshi ret esitiw de qorqınıshlı eken-aw!

­ Suwıqtan tapqan eken. Tuwma gereń emes eken, apa! - dep Naz aytıp atır. ­ Esitetuǵın jerin perde qaplaǵan eken. ?aqtında

kelipsiz dep vrach quwanıp atır, ótlestirip alǵanıńızda bir

ómir ger bolıp qaladı eken.

­Má, emizip al, jılaǵanın qoyar ma eken? - dep Dárigúl sheshem balanı Nazǵa uslattı. Skameykaǵa kelip qayta otırdıq.

­Bir dárilerge recept jazıp berdi, apteklerden tawıladı dep. Sonı hár waq qulaǵına tamızıp turadı ekenbiz, - deydi Naz

qaǵazın maǵan berip. Kóz juwırttım da qoydım, latınsha háriplerdi qalay oqıyın. Ózimizshe jazsa da doktorlardıń

jazǵanların oqıw mashaqat ǵoy. «Gúńniń tilin anası biledi» degenindey, olardıń jazǵanın tek sol kásiptegiler ǵana oqıy aladı. Jılap-jılap sharshadı ma, awzı mámmege tiyiwden Aral ház etip uyqılap qaldı.

­Doktor balaǵa raxmet ayttıń ba? - dedi Nazǵa sheshem.

­Ne qılarımdı da bilmedim. Túslenersiz dep qaltamdaǵı barın shıǵarıp edim, ya ondaydan támesi joq pa, uyat boladı dep qaltama qaytarıp salǵızdı. Eki-úsh shiyshege jetkendey pul edi ǵoy.

­Dosbergen aǵalarǵa qońsı bolǵan soń almaǵan shıǵar? - dedim qarap turmay.

­Qudaydan tilegen bala ǵoy, jarıqlıq! Usı xızmeti ushın

húkimet aylıq tólep qoyıptı. Xalıqtan alǵan alǵısınıń ózi

aqshadan abzal ǵoy. Turayıq onda, - dep Dárigúl sheshem asıqtırdı. Bizler emlewxananıń sırtına shıqtıq. Kún ısıp

kiyatır, túske taman tandırǵa aylanatuǵın shıǵar.

­Úyge kete bereyik, - dedi Dárigúl sheshem.

­Bizler qayta bereyik, apa. Úydegiler de bereketi qashıp

jırlaytuǵın er jigit bolsın, ilayım! Bul jamandı saǵınaman-

aw endi. Tez-tez kelip turıń. Dińkem enińkirese barıp turaman. Al, jollarıń bolsın! - dep Dárigúl sheshem Nazdı da, meni de

qushaqlap qayta-qayta súydi. Kózlerine qarasam, ájim basqan júzinde sızatlanıp jas tamshıları domalap baratır eken. Ol

Araldı súydi, náresteniń shappattay betine de kózlerinen jas tamdı. Sonda Aralǵa qansha-qansha jas tamshıları tamatuǵının, bul ele baslaması ǵana ekenin bilippen be? Sonda Dárigúl sheshemniń kózlerinen tamıp atırǵan jas tamshılarınıń eń birinshisi hám eń sońǵısı ekenin oylappan ba?...

***

Aralbay qulaqları ashılǵannan keyin súykimli balaǵa aylandı. Burınǵıday bir noqatqa qarap jata bermey, adamnıń dawısı ya basqa nárseniń sesti shıqsa dárriw jalt etip qaraydı. Atın aytsań jımıyıp mıyıǵınan kúletuǵındı shıǵardı. Úyge

waqtımdaǵı fotosúwretime uqsap baratır. Aǵam hesh nárse aytpasa da, ara-tura meniń kózimnen tasalanıp Aral menen maǵan urlanıp qaraydı da, oylanıp qalǵanday boladı. Sál jerde gellemdi julıp alǵanday ótkir sóz aytıp sala ma, dep tikenektiń ústinde