Kenesbay Raxmanov - Birinshi muhabbatim

Kózimdi ashsam appaq qarday aq xalatlı adamlar dógeregimde páyik bolıp, bas ushımnan, ayaq ushımnan aylanıp júr eken. Kózlerimdi qayta jumdım, hesh nárse esimde joq. Aǵarǵan dúnya endi mınaw adamlardıń ústinde qıymıldap atırǵanday, appaq qarlarǵa

jan enip, meni aylanshıqlap júrgen qar adamlarına aylanıp ketkendey. Appaq qar bozordaǵa aylanıp, meni appaq kepinge orap atır ma?

­Shamurat! - degendey boldı olardan birewi. Men dodaqlarımdı jıbırlatıp, sóylemekshi boldım, biraq, sestim shıqpadı. Kózimdi ashtım. Aynalamdaǵılardıń bir-ekewin shıramıttım, doktorlar eken. Kem-kem ózime kele basladım. Dawısım qálpine túsip kiyatırǵanday.

­ Duqtırxana ma? Men qalay kelip qaldım? - dep sorap atırman.

-Seni qardıń arasınan ájel izlep júr eken, qolınan julıp

alıp qaldıq! - dep kúldi doktor Beknazar aǵa. ­ Qalay, Sháke, hesh jeriń awırmay atır ma?

­Sezbeymen… bir jerlerim ashıp atırǵanday.

­Hesh gáp. Jas jansań ǵoy, demde táwir bolıp, shapqılap keteseń. Ele de barǵan soń awılıńnıń iytlerine raxmet ayt, - dep olar kúlisti.

­Iytlerge?

­Awa! Sonsha adam qıran-qoyan bolıp túni menen taba almaǵan seni iytler tawıp alǵan ǵoy.

­Esheklerińe de alǵıs aytsın, - dedi taǵı birewi.

­Hee, nege? - dedi medsestra kelinshek.

­Arbaǵa salıp usı jerge súyrep ákeldi ǵoy.

Olar qıyqıw salıp kúlisti.

­Haw, ol awıldıń adamları qayda?

­Adamları ele Shamurattı izlep júr. Taǵı kúlisti.

­Qardıń astınan shanıshqı menen izlemese bolǵanı ǵoy.

Q

ırǵawılday etip jataqtan tutıp alamız dep…

Olardıń kúlkisinen-aq boyım jeńillenip qalǵanday, demniń

isleytuǵınlardıń kóbisi biziń awıldaǵılar menen dayılı-jiyenli bolǵan soń burınnan-sońǵa házillesip oynay beredi. Bul saparı da

jayılıp ketken. Bir emlenip ketken adam kurortqa barǵısı kelgendey hár jılı keliwdi qumartadı, ásirese, jazdıń kúnleri bul

tınǵanday boldı. Úydiń ishindegiler kelip tur. Emlewxanaǵa túskeli

bánelep kelse de, awır oylarǵa giriptar bolǵanday, kóp nárseler yadına túskendey kókiregin biryan qapladı. Ol Ibrayım atamızdıń izlerin kórgendey, hár bir tastı, diywaldı mańlayına tiygizdi. Ol ushın bul jerdi kóriw úlken zıyaratqa aylanǵanday, qısqı qar astında qalǵıp turǵan tallarına shekem qushaqlap tawap etti.

­Mına tallar tigilgende men de bar edim. Ibrayım ekewimiz eki shınardıń nálin otırǵızǵan edik. Olar házir qayaǵında qaldı, bilmeymen. Báhárde kelip tawıp alaman, quda qálese, - dedi Dárigúl sheshem. Ol bas shıpaker Rozım aǵa menen kóp sóylesti, burınnan bir-birin jaqınnan tanısa kerek.

Ol ketip baratırıp maǵan bir jańalıq ayttı:

­Ibrayım atań jete almay ketken taǵı bir ármanı bar edi, ol da

orınlanajaq. Axmettiń balası Marat jazda MGUdi pitkerip keledi eken. Ziynesh penen ekewiniń juldızı jarasıptı. Jazda toyın

ótkerejaqpız, buyırsa. Quda-qudaǵay bolıp qatnasamız dep Ibekeń ayta beretuǵın edi, jayı jánnette bolǵır! Tilegi qabıl bolatuǵın boldı.

­Qutlı bolsın, sheshe! Ziyneshti baxıtlı etse bolǵanı-dá! – dedim kewlim tolıp.

­Durıslı bala, bilimdan. Axmettey adamlar tárbiyalaǵan jaslar tegin bolmaydı ǵoy, - dedi sheshem. ­ Ziyneshim de jetimnen jetilgen qız edi, qutlı jerine qondırıp kete alsam, bolǵanı, balam. Seniń kempiriń ne sampıldap júr? Palbiydi aytaman-aw, kelinim ǵarlıq etken, qarnındaǵı bala haramı dep…

­Qáydem, sheshe.

­Nazlı menen ózim sóylesemen. Onday nakáslıqqa barmaytuǵın nashar ol.

Dárigúl sheshem ketkennen soń abırjıy basladım. Naz benen ózi sóylesip, barlıq waqıyanıń túbine jetpey tınbaytuǵın shıǵar. «Bılay tartsań ógiz óledi, bılay tartsań arba sınadı» degendey bolajaq.

Bir palatada altı adambız. Eń kishkentayı ­ men. Basqaları hár qıylı jastaǵı adamlar. Nawqasları da túrli-túrli. Qaysısı vrach,

qaysısı feldsher, qaysısı medsestra, qaysısı sanitarka ekenin

onsha ayıra bermeymen. Ústine aq xalat kiygenlerdiń hámmesin

«duqtır» dep, olarǵa qudayǵa isengendey isenemiz. Bir jaqsı jeri: adamnıń hár múshesine arnalǵan daraw-ara vrach joq, bir vrachtıń ózi qay jeriń awırsa da emley beredi. Jatırǵan jayımız da suwıq emes, azanda, keshte kúlin alıp, dóńgelek pechke tas kómir jaǵıp ketedi.

Pechtiń qasındaǵı kátte Nurabılla degen ǵarrı jatır. «Káti tússin, belim zar qaqsap baratır» dep geyde uyqılay almay túni menen dóńbekship shıǵadı. Gúrrińshil ǵarrı eken, tań atqansha da gáp tawıp beriwge tayar, átteń, bul jer áńgimeniń dúkanı emes, birewlerdiń janı ǵay, birewler tınısh uyqlaǵanına quwanadı.

Bul Nurabılla ǵarrınıń ákesi orta dármiyan xojalıq bolǵan eken, atı-hawazası jurtqa taralǵan bay bolmaǵan menen Nurılla dese, bir kelata el tanıydı eken. Qara malları, qoy-eshkileri, ógizleri, jılqıları, at arba menen eshek arbaları bolıptı. Kegeyli

kanalınıń jaǵasındaǵı «Nayıptıń qalası» degen jerde otırǵan soń suwdan da tarıqpaǵan. Esiginde diyqanları, kúnlikshileri jumıs islegen. Bir neshe tanap egislik jeri, baǵları bolıptı. Shaydakov baslaǵan qızıllar Tazǵarada qırılsa da, alǵan baǵdarınan qaytpaǵan keńes húkimetiniń jini aldı menen baylarǵa, kóktasınlı shańaraqlarǵa túsipti. «Mal-dúnyańdı tartıp alıp, ózińdi aq úyli etip jiberedi» degen gápke isengen Nurılla bir aqshamda elden qashadı. Áwel túrkmenlerdiń arasına barıp bas sawǵalaydı, ornıǵıp alǵan soń bala-shaǵaların da alıp ketpekshi boladı. Biraq, tumlıtustı jaylap ketken qızıllar ózin emin-erkin jasatıp qoya bermesligin sezgen Nurılla Awǵanstanǵa ótip ketedi. Keyin xabaroshar bolmaydı. Dáslepki jılları baydıń balası dep Nurabullanı jetim ılaqtay shetletken menen jańa húkimetke qarsı jamanlıǵın sezbegen atqa minerler onı óz jónine qoyadı.

­Ishimde dártlerim kóp, inilerim, - deydi Nurabılla ǵarrı ah shegip. ­ Ákemdi óz qolımnan jayǵastıra almadım.

­Ol ólip pe? - dedi jatqanlardan biri.

­Usı waqqa shekem jasay bere me? Ketkeli de otız jıldıń maydanı boldı. Ol waqları eliwlerge shamalasqan adam edi.

­Sonda seksenniń oyaq-buyaǵında boladı ǵoy. Ol ele tiri shıǵar,

Nurabılla aǵa. Sol jaqtan kempir alıp, dúnyanı jalpaǵına súrip júrgen shıǵar. Quday bilsin, qansha inileriń, qarındaslarıń dúnyaǵa kelgenin…

­Men qalay izleymen? - dedi Nurabılla ǵarrı bul gápke shın kókiregi menen inanıp.

­Tiri bolǵan menen tabıw qıyın. Quday bilsin, házirgi atı qanday bolıp ketkenin. Ibn Nurılla bek ál-Túrkstaniy dep atay ma? Soyaqlarǵa ketkenleriniń hámmesi de atların arabshalap jibergen

ǵoy. Shet elge barıwǵa ruxsat ta bermeydi-aw. Ásirese, seniń tuqım-

teberigińdi tekserip, bir watangedayınıń balası ekenińdi bilse, shırqıratıp Sibirge zıńǵıtadı, Nurabılla aǵa. Olar da el, olar da

xalıq, ákeń ólgen bolsa kómgen shıǵar. Ǵarǵa-quzǵınǵa jem bolıp atırǵan ólik joq ǵoy.

Bul gápler ǵarrınıń kewlin jubata almadı. Ishimde kóp dárt ketip baratır dey beredi. Biraq, ne dárt ekenin ashılısıp aytpaydı. Qorqadı. Shınlıqtı da, jalǵandı da ayttırmaytuǵın zaman ǵoy. Ishiń órtenip atırsa da hesh jerińnen sırtqa dút bermewiń kerek. Júregiń qan jılap tursa da júzińde kúlki oynasın.

Átirapqa alarǵan kózleriń menen emes, baxıt penen diydarlasıp,

kewlindegi arzıw-ármanların, júregindegi qápeste bánduwan bolıp, erkine usha almay atırǵan qanatlı qıyalların bir jarılıp aytıp ketpekshi. Ayta almaydı. Ayttırmaydı. Aytqanlar Sibirdiń muz aralas toń topıraqlarına kepinsiz kómilip ketti. Narazılıq

otızdan ótip baratırǵanlar dáslep murt, keyin ala saqal qoyadı. Eliw jasqa shekem olardı aq aralaydı, shashları da appaq. Alpıs jastıń dógeregindegiler úp-úlken ǵarrı bolıp kórinedi. Nurabılla aǵa da

ele payǵambar jasına shıqpaǵan eken. Gewgim túsip, ımırt jabılǵanda shıpakerler úmbá-dúm bolıp, ǵarrınıń qasına jıynala basladı.

- Úyine xabar bergende boladı eken. Áketiwi kerek edi, -desip atır olar ózinshe. Soǵan qaraǵanda, ǵarrınıń keseli janına batsa itimal. Ol sóylewden qaldı, kókiregi sırılday basladı. Baǵana sayrap atırǵan adamnıń demniń arasında usınday halǵa túsiwi aq xalatlılardı albıratıp tasladı. Bizler de kátimizge kósilip jata

bermey, halımız kelgenshe tiklenip, ǵarrınıń tileginde otırmız.

Aradan bir saattay ótip edi, koridordıń ishinde hayallardıń shawqımı baslandı. Bir hayal «al, óldim, al, kettim!» dep barınsha qıshqıradı. Bizlerdiń qasımızdaǵı shıpakerler ǵarrını jónine

qoya berip solay qaray shawıp ketti. «Shıda, shıda!» degen táselleler

qasımdaǵılar. «Tolǵaq-ám jaman-aw» dedi taǵı biri. «Jaman-aw deyseń-aw, jora, eki adamnıń ómiri ǵoy ol. Geybir tolǵaqlar awır keledi. Bala ústinen ólip ketip atırǵan qatınlar az emes».

Nurabılla ǵarrı qattı qorıldap uyqlap atır. Kelgeli búytip uyqılaǵanın kórgen emespen. Vrachlar, shaması, uyqılatatuǵın dári salıp ketse kerek. Olar endi ǵarrıdan tınshıǵannan keyin apırtopır bolıp koridorda tolǵatıp atırǵan hayal jaqta shabısıp júripti. Onıń da tolǵaǵı awır bolsa kerek. Tuwatuǵın hayallar bólek jatatuǵın palata bolmaǵan soń basqa qatınlar menen aralasıp jata beredi. Geyde orın tabılmay baratsa, hayallardı erkeklerdiń qasındaǵı bos turǵan kátlerge de jatqaradı. Awıllıq emlewxana, biytaplar birin-biri tanıydı, tanımaǵanları sorasıp tanısıp

aladı.

­ Men bir qızıq aytıp bereyin be? - dedi áynek bette jatırǵan kósenamaylaw kisi. Hámmemiz soǵan qaradıq. ­ Bul waqıyaǵa kóp jıl bolǵan. Qatınlardıń tuwıwı degenge yadıma túsip atır-aw. Biziń awıldıń eki kelinshegi otaqtan qaytadı. Jazdıń mıs qaynap turǵan ıssısı eken. Awıldıń ortasınan «Raykom jap» degen ótetuǵın edi. Japtıń basınan kiyatırǵan qatınlar ıssıǵa shıdamay shomılǵısı

kelipti ǵoy. Bir jaypawıt jerge kelip, ırashtıń basınan átirapqa

qaraydı, adam-bende kórinbeydi. Sonnan jańaǵı kelinshekler tırjalańash sheshinip, suwǵa ózlerin atadı. Bir waqta kelinshektiń birewi buwaz qusaydı, shomılıp atırǵanda balası shıǵıp ketedi ǵoy.

­ Qayaqtan? - dedi tań qalǵan birew.

- Jillimiseń? Tuwǵan qatınlardıń balası qayaqtan shıǵatuǵın edi?!

Larqıldasıp kúlistik.

­ ?ay, biyshara! Ájelge qara…

úyrengen ádet qalmadı. Sońında raykomdaǵılardıń ózleri de

«Roddom jap» degenin bilmey qalatuǵın boldı ǵoy.

Bizler bir tıma kúlisip aldıq. Bir gezleri Nurabılla ǵarrı qorıldaǵanın qoydı. Tım-tırıs. Uyqısı qansa, endi oyanatuǵın shıǵar dep oyladıq.

­ Nurıbılla aǵa! Ha, Nurabılla aǵa!

Ses joq. Hayallar jatırǵan palatadan tuwılǵan náresteniń ingálap qıshqırǵanı esitildi. Adam dúnyaǵa keldi. Jańa adam tuwıldı!

Doktorlardan biri entigip keldi:

­ Bosandı! Aman-saw bosandı. Ul tuwıldı. Ul!

Bizler kim ekenin bilmesek te quwanıstıq, oǵan qutlı bolsın ayttıq.

­Raxmet! Qáne, ǵarrınıń awhalı qalay eken, kóreyik, - dep ol

Nurabılla aǵanıń ústine eńkeydi. ­ Haw, Nureke!

Júreginiń tusın tıńladı, qolların uslap kórip:

­?ah! Ǵarrıdan ayırılıp qalıppız ǵoy, jigitler!

Bizler bir túrli bolıp kettik. Ǵarrınıń júzine qarayman, uyqılap atırǵanday. Burın ólgen adamdı kórgenim joq. Kóp qaray beriwge qorqtım. Ishimizdegi birewdi basqalardı shaqırıp keliwge jiberdi. Sol aqshamdaǵı xızmet isleytuǵın mediklerdiń hámmesi

úyilip-tógilip keldi.

­Al, Nurabılla aǵamız táǵdir bolıptı. Jayı jánnette bolsın.

Erte me, kesh pe, bárimizdiń de baratuǵın jerimiz sol. Úyine xabar etkende bolatuǵın edi, -dedi áwelgi doktor.

- Úyi uzaq ǵoy. Kólik joq. Azanǵa shekem saqlayıq.

­Qıstıń suwıǵında bir ayǵa shekem de saqlay bereseń-aw. Bizde jıllılay jayǵastırmasań bolmaydı degen gáp bar ǵoy.

­Jıllılay dep… bul bir taǵam emes ǵoy.

­Ne de bolsa, bul jerden alıp shıǵayıq. Qalǵanların shorshındırıp alarmız. Házirgiler tiriden kóre óli adamnan kóbirek qorqatuǵın bolıp ketken.

Sol aqsham kózimiz ilinbedi. Bir adam kelip, bir adam ketip atırǵan yalǵanshı dúnya bul!..

***

Adamlar óz ómirine jalǵaw izlep kelgen bul jerde bir ǵarrınıń janı úzilip, onıń shańaraǵına músiybet túskenine muńlı nápes jutıp otırsaq ta, bir jaǵı qarańǵı, bir jaǵı jaqtı álemniń zárre

baǵısh nurınan nesiybem qalǵan eken. Bir bólmesinde óz jolın tawısqan ǵarrınıń tım-tırıs óligi jatırǵan, bir bólmesinde óz

jolın baslap, ómirin shırqırap jılap qarsı alıp atırǵan bul imarat ishinde tańdı kúttik. Tábiyat hesh waqıtta da ǵabırıspaydı, adamlar ólip ketip atırǵan, adamlar tuwılıp kelip atırǵan ana-jer joq bolıp ketse de óziniń úyrenisken daǵdısı boyınsha waqtı-sáti

menen tań ata beredi. Appaq qardı taǵı da aǵartıp tań attı.

Áynekten sırtqa qaradım. Átiraptaǵı úylerdiń morılarınan burqırap tútinler kóterilip atır. Túni menen jata-jata ishi pisken, ayazdan gewdeleri qurılısıp qalǵan salpı qulaq iytler qar ústinde shapqılasıp oynap júr. Tereklerdiń shaqalarındaǵı qara

ǵarǵalar bir nárseden setem alıp qıymıldasa basladı ya birin-biri jańa tań menen qutlıqlap, tań sálemin berip atır ma? Olar da azdan keyin bir jaqlarǵa ushıp ketedi. Sap-sarı seńseń tonǵa oranıp, basına ǵawqıyǵan malaqay kiygen birew kelip jaqın jerdegi terekke atın baylap atır. Erdiń basındaǵı alashadan tigilgen dorbasın aldı, shaması, jatqan birewdiń izinen anaw-mınaw alıp kiyatırǵan kisi bolsa kerek.

­Nurabılla aǵanıń balası ǵoy, - dedi áynekten sırtqa qaraǵan

Polat aǵa. ­ Esitken shıǵar?

­Esitiw qayda? Túslerine ayan bergen bolmasa…

Koridorda onıń ayaq tapıldatqanı, etiginiń qarın túsirip atırǵanı esitildi.

­Endi ne deymiz? - dep albıraqlasıp qaldıq.

­«Ákesi ólgendi de esittiredi» degen. Júregi jarılıp keter deymiseń, posgellesin aytamız da qoyamız-dá!

­Duqtırlar aytqanda bolatuǵın edi…

­Olardıń bundayǵa eti ólip ketken ǵoy. Párwayı pánseri bolıp uyqılap atırǵan shıǵar, túwe.

Aytıp awzımızdı jumalmay atırıp-aq esik ashılıp «Assalawma

áleykum!» dep Nurabılla aǵanıń balası kirip keldi. Oǵan qosılıp

úydey ayaz kirdi ishke. Ol dárriw ákesi jatırǵan kátke qaradı:

­ Aǵam qayda?

Ne derimizdi bilmedik. Tınıshlıqtı Polat aǵa buzdı: - Ǵarrıń dáret alıwǵa ketti.

Polat aǵanıń usınday quwaqıshılıǵı bar-dá! Kúleyik desek, birewdi masqaralaǵanday bolamız. Mıń aytsań da, óliniń atı ­ óli.

Bul gápke ańq etip isenip qalǵan jigit:

­Mına suwıqta dáret alıp ne qıladı eken? - dep ákesin ayaqtan ayap qıynaldı.

­Haw, inim, musılman bolǵan soń… - dep atır edi Polat aǵa,

esik qayta ashılıp, arjaǵınan aq xalatlı doktorlardıń biri kórindi. Quwanıp kettik. Jigit onıń menen sálemlesip:

­Men Nurabılla ǵarrınıń balası edim, -dedi.

­Xabar ketti me? - dedi bizlerdiń gápimizden biyxabar doktor.

­Yaq. Ne xabar? - dep jigit qorqıp ketti. ­ Apam jaman tús

kórip shıqtım, aylanıp qayt, balam, dep tań atpay atlandırıp edi.

­ Kempiriń wáliy eken, inim, bılay barayıq, júr. Meniń izime er, - dep jigittiń ǵawdıraǵan tonın jeńinen tartıp alıp ketti.

Bizler awırmanlıqtan qutılıp qaldıq. Biraq, sálden keyin emlewxana ishin basına kótergen «way-way» shıqtı. Ǵarrınıń

ólimin esitkenler de, esitpegenler de bád dawıstan shorshıp oyanıp atırǵan qısqı tańda awsarday bolıp qaldı.

­Shúkir et, inim, kim áke-sheshesin beline baylap júr.

­Aldıńızda ketse, ármanıńız ne…

­Patshanıń da, qara tabannıń da aqır-aqıbet baratuǵın jeri

sol.

­ Paqır, Nurabılla aǵa bir iyman júzli jaqsı adam edi, -dep hámme onıń balasına jubatıw sózlerin aytıp atır. Emlewxananıń túye qosılǵan fayton arbası menen sáskege taman ǵarrınıń denesin alıp ketti.