Kenesbay Raxmanov - Birinshi muhabbatim

­Yaqshı! Boladı. Eki procent bolsa, eki procent. Esenbay aǵa, eki procentiń qansha boladı.

­2200 kila ǵoy.

­Boptı! - dedi Jańabergen aǵa wákilge nıqırtıp. ­ Búgin eki procent, erteń de eki procent paxta tayar dep esaplay ber, wákil jora!

­Onı qayaqtan alasań?

­Miywasın je de baǵın sorama! - degen gáp bar bizde. Saǵan

maǵlıwmatqa tússe bolǵanı emes pe?

­Boldı. Biraq, aldasań, qamatıp jiberemen!

­Ol jaǵın ne qılasań, jora. Pákize ǵarrınıń merekesinde dem al. Mına Jollıbay aǵa ayttı ǵoy, bir jaǵı toy dep. Sen joqarıdan kelgen wákilseń, ornıńa rayonnan kelgen wákildi jumsap, arqayın jata ber. Shetirekten bir jay beremiz.

Olar mashinasına mindi.

­Jollıbay aǵa, - dedi jańaǵılardan awlaq qalǵanında

Jańabergen aǵa. ­ Dúkannan aldıraman. Tap, erteń de tura almastay etip ishkize ber. Mal soyılǵan soń góshten jibertemiz.

­Onı sazlayman ǵoy, Jáke inim, - dedi Jollıbay aǵa. ­ Ózi

de araqtı jılap ishetuǵın qıylı eken.

Olardı awıldıń shetindegi, úlken joldan uzaq Ayımbet aǵanıń úyine jiberdi.

­Jańaǵı paxtanı qalay eteseń? - dedi adamlar Jańabergen aǵaǵa. ­ Jańaǵı osamastı aldap jeńe almaysań. Qansha ishkeni menen esi dúzelgen soń paxtasın soray beretuǵın shıǵar.

­Áyy, aldap atırǵanım joq. Territoriyamızda paxta punktimiz bar. Priemshikti awlayman ǵoy. Eki kúnge úsh tonna paxta alsam, qalǵanın atızdaǵı oqıwshı ballar teredi ǵoy. Azlıq

etse tórt tonnasın alaman. Bárin mınaw keltiredi, - dep

onlaǵan adamǵa dizim berildi. Men Turdan degen ózimnen úlken jigit penen Nókis tárepke kettim. Usı waqıtqa shekem

Ámiwdáryanıń arǵı jaǵına bir ret muz ústinen ótip edim, bayaǵı Dárigúl sheshemdi poezdan kútip alarda, bunnan keyin ol jaqlarǵa tabanım tiymedi. Taqıyatas degen qalanı ońım túwe túsimde de kórmedim. Úlken elektrostanciya salıp atır eken, jaqın waqıtlarda barlıq awıl-qalalarǵa sonıń toǵı baradı eken, elektr lampochkaları jarqıraydı eken dep kóp esitkenmen. Turdan mennen eki-úsh jastay úlken bolǵanı menen úyinen sırtqa atlap kórmegen mańlayı qara ma deymen. Qayaqtıń qayaq ekenin bilmeydi, men baslaǵan jaqqa izimnen jortıw menen boldı. Men

soǵan isenip kiyatırsam, bir sada, nadan eken, bilmeymen, mektepte on jıl boyı ne oqıtqanın. Awılda eken pańqıldap júrgeni, Xalqabadtıń arjaǵında pıssıyıp qaldı. Burın Nókiske de kelmepti ǵoy.

­Ondı pitkergen soń oqıwǵa kelmediń be? - dedim oǵan.

­Áy, qızıqsań-áy, Shamurat! Men qalay oqıyman?

­Haw, hárip tanımaysań ba?

­Hárip tanıǵan menen is pite me, inim? Awılda traktorshı bolsam, sonıń ózi baston, jetip atır. Hámme oqıwǵa kete berse, awıldaǵı jumıslardı kimler isleydi?

­Ol aytqanıń-ám durıs, Turdan.

***

Awılǵa yarım aqshamda óldim-azarda zorǵa jettik. Xalqabadtan berman qaray on bes shaqırım jolda payıw-piyada segbir tarttıq. Sonsha jerge hálek bolıp barǵanda Xojeliden bir úyge, Taqıyatastan eki úyge, Nókisten bes úyge xabar ettik, sadaǵası keteyin, dástúr bolǵan soń aytpasań ókpeleydi, ayttıq dep aldap kelsek bizler saǵal ayaqqa shıǵıp qalamız. Ekinshi ret merekege shaqırtpaydı-ám, isenip jumıs tapsırmaydı-ám. Bunnan artıq xorlıq joq.

Azanda aǵam qıyqıw salıp, basıma tepkendey zorǵa oyatıp aldı. Boldırıp qalıppan, barlıq múshem sırqırap awırıp tur.

Naz balası menen óziniń jayında jatadı. Onıń menen birge bolıwǵa men de úy-ishinen batına almayman. Bir saparı Nazǵa qıysańlaǵanday bolıp edim:

­Túni menen bala oyanıp jılaydı. Uyqıń shala boladı, - dep jolatqısı kelmedi.

Oyanıp sırtqa shıqsam, kún jańa shıǵıp kiyatır eken.

­Bizler de túni menen sol jaqta bolıp, kesh qayttıq, - dedi apam. ­ Búgin hámme úyge qonaq kirgiziledi, balam. Basqa jaqqa jumsap jibermese, úyge kel. Kelinniń balası bar, kóbirek adam kirgizse, albırap qalarmız.

Men namazxanaǵa keldim. Adamlar jıynalıp qalıptı. Esenbay aǵa menen Jańabergen aǵaǵa jibergen jerlerine aytıp qaytqanımızdı bildirdim. Keshegi azannan berli wákillerden tınısh tawıptı. Jańabergen aǵa «qoy da aman qalatuǵın, qasqır da ash qalmaytuǵın» jolın tapqannan keyin, bári arqayınlasqan

qusaydı. Keshe atızda bes-altı bala paxta terse de brigadamız kúnlik ósim boyınsha kolxozda birinshi orınǵa shıǵıptı.

­ Búgin de usı tawdı jazdırmaymız, - dedi Jańabergen aǵa mardıyıp. ­ ?ákillerge maǵlıwmat kerek, jazılǵan cifr kerek!

Bul kúnleri azanda, keshte, túni menen hawa rayı táwiraq salqın tartıp, túske taman «kempir quyas» ısıta baslaydı. Sonda

da ot jaǵılmaǵan jaylardıń ishi suwıq, diywaldan, edennen urǵan ızǵar sırttan terlep kelgen adamdı girjiyte beredi.

Namazǵa qatnasatuǵın qonaqlarǵa úyler belgilengen, awılda bir jerde úlken qazan asılıp, tabaq penen tartılmaydı. Hár úyge

qonıq beriledi. Ot jaqqıshlar da belgilengen.

­Sen, Shamurat, Pirnazar aǵanıń úyine kelgenlerge ot jaqqıshlıq eteseń, - dedi awıl biyi. ­ Kútiskendey balları joq, hayalınıń bir ózi kelistire almas. Pirnazar aǵanıń ózi usı

jaqta bolmasa bolmaydı.

­Ózimizdiń úyge…

aǵanıń úyine «Shınnıń awılı»nıń ǵarrıların kirgizdi. Olar saqalları quwday aǵarǵan úsh-tórt ǵarrı, taǵı da bir-eki qara saqallı, hámmesi onǵa jaqın adam edi. Pirnazar aǵanıń úyiniń qasında olardı kóliklerinen túsirip, esheklerin bayladım.

­Usı úydiń balasımısań, shıraǵım? – dedi birewi.

­Yaq, ot jaqqıshpan, ata.

­Hee, jaraydı, jaraydı, kóp jasa, balam!

Pirnazar aǵadaǵı jeńgey úlken ójiresin qalıń etip tósestirgen eken. Házir bul úyde ǵarrısı ekewi turadı. Bir qızın erterekte uzatqan, onnan keyingi balası oqıwın pitkerip

Nókiste bir abıraylı jumısta islep atırǵan qusaydı. Kishkene balası Tashkentte oqıp atır.

Ǵarrılar ishkeriledi. Qol jayıp pátiya qılǵannan keyin mıs

quman menen qollarına suw alıp shıqtım. Jeńgey dasturxandı sazladı.

­Pechke ot jaǵılǵan ba? - dedi bir ǵarrı.

­Yaq!

­Haw? Aqırapqa deyin jaqpasa, aqırette jaǵa ma endi?! - dedi jańaǵı ǵarrı pátlenip. ­ Pirnazar degen bir sók sanar adam-dá.

Q udaydıń otının da qızǵanadı. Qáne, pechti gúrletip jiber,

balam. Shay degendi terlep otırıp ishpeseń, shay ishken bola ma? Babaniyaz ǵarrı kúnde ólip atırǵan joq.

­Pirnazardı adam qatarınan shıǵarıp tasladıń ǵoy, Turdı

aǵa?

­Áy, bólem ǵoy, tuwısqan bólem… Oynay beremiz. Bayaǵı usı

kolxozda buxgalter bolıp islegenimde ol skladshı edi. Talay ret eshekke teris mingizgenmen, - dep kúldi Turdı ǵarrı.

Ottı jaqtım, jaydıń ishi laplap ketti. Birazları jambaslawǵa qaradı, jasıraqları maldas qurınıp otır. Ózleri

dım shayxor adamlar eken. Sırtta jeńgey sháwgim qazanǵa qaynatpaǵanda dúmshe menen bularǵa shay jetkeriw múmkin emes.

Aparǵan shaynegimniń birin-birine qospaydı. Bilmeymen, duzlanǵan balıq jep keldi me? Esikke jaqın otırǵan eń jasınan

áste sıbırlap soradım:

­Shay ákele bereyin be?

­Haw, ákelmey ne qılasań, inim? - dedi ol meniń soraǵanıma tańlanǵanday. ­ Tórdegiler tórtewden, esiktegiler ekewden ishtik

ǵoy. Jańa-jańa ala kesek bolıp kiyatırmız. Awqat piskenshe

ǵayrat salıp shay tasıy ber.

Mereke betten basqarıp júrgenlerdiń biri keldi.

­Qonaqlar, házlesip atırsız ba?

­Raxmet, xızmetlerińiz Alladan qaytsın!

­Shamurat, jaqsılap kúte ber, inim. Ǵarrılardıń pátiyasın

alsań shep bolmaysań, - dep ol otırǵanlardı bir sholıp ótti. Keyin dawısladı:

­Bayımbet háziret!

­Lábbay! - dedi saqalınıń dógeregin sulıwlap, tap-taza etip qırıp qoyǵan jumalaq júzli ǵarrı. Onıń basında aq sállesi bar.

­Mollalar betke shaqırıp keldim, taqsır.

­Ájep, ájep! - dep Bayımbet ata sırtqı kiyimlerin kiye basladı.

­Namaz ele jay ma?

­Asıqpay otıra beriń, qonaqlar.

­Há, solay bolsın, Tursınbay. Awıldan qashıp-pushıp degendey zorǵa shıqtıq. Mına wákil degen toz-toz qıldı.

Bilmeymen, úyiń jańǵırlardıń óletuǵın kempir-ǵarrısı joq pa? Bir nárse aytsań antipartiyasań dep judırıǵın alıp juwıradı. Sizlerde táwir eken bul quraqım asıqtırmasa…

­Nesine asıǵamız? Áwliyemiz jaqın. Kún batqanda aparsaq ta progul qaldıńız dep atırǵan joq.

Otırǵanlar kúlisti. Bayımbet ata menen Tursınbay aǵa shıǵıp ketti. Olar áńgimeshil adamlar eken. Túrli ańızlardı, kúlkili sózlerdi, el arasındaǵı gáplerdi esittim. Gáp aylanıp kelip

­Awa.

­Obalın aytsa, biyshara ballar-áy. Baymuratqa da qıyın bolǵan eken. Eger kelini táwir nashar bolsa, qoldan shıǵarmaw kerek.

­Baymurattıń basqa balası bar ma eken, ózi?

­Qáydem, mına bala bilmese, - dep olar maǵan qaradı.

­Bay ǵoy, - dedim. ­ Segizinshi klassta oqıp atır.

­Onda boladı ǵoy, on beske shıǵıp qalıptı.

­Mektepte oqıp atırǵan bolsa… qalay boladı?

­Áy, solardı birew tekserip júrme? Mektepti pitkergenshe nekelespey-aq qoyadı-dá!

­On beske tolsa, jigit bolǵanı ǵoy! - dedi birewi. ­ Haw, shıraǵım-aw, bayaǵıda Ímsın kempir toǵız jasımda zorlap turmısqa shıqtım. Allan baydıń tórtinshi qatını boldım dey beretuǵın edi ǵoy. Ya qızlar balaǵatqa erte jete me?

­Áy, báribir-dá. Burınǵılar aytatuǵın edi ǵoy, malaqay menen urǵanda qız jıǵılmasa boldı, erjetkeni dep. «On ekide otaw iyesi» degen naqıl da qızlarǵa qarap aytılǵan.

­Házirgi malaqaylardıń salmaǵı joq ǵoy, qız túwe, pıshıq ta

jıǵılmaytuǵın shıǵar.

Olar tap toyda otırǵanday qıyqıw salısıp bir tıma kúlisip

aldı. Bul ómir birewge toy, birewge aza degeni usı shıǵar. Bosaǵan shayneklerdi kóterip oshaq basına barsam:

­Endi shaydı tuwara ǵoy, qaraǵım, - dedi jeńgey. ­ Shaydan-

ám silesi qatqan shıǵar. Awqattıń gúrtigin salıp boldım, aldıların jıynastırıp, qollarına suw ala ǵoy.

­Bular, kishe shayǵa qanatuǵın báleler emes. Qumǵa quyǵanday

sińip baratır, - dedim kúlip.

Aylanıp barsam, qonaqlar áńgimeniń baǵdarın búgingi siyasatqa burǵan eken. Awqat tayın bolǵanın aytıp edim, olar aldındaǵı shayların keyin ısırdı.

­ Háy, bárekella, balam! Suw ala ǵoy. Ashtan da bir qıylı bolıp otır edik.

­Yapırmay, bala! Seniń ishińde jılanıń bar shıǵar, kúni menengi shaylar qayaqqa ketip atır?

­Shaydı qoysa, jora! Zıńqıldaǵan suw, tek sizlerge jarısıp iship otırman aldımız kúndiz bolǵan soń…

Olar baqqı sıyırdıń maylı góshinen tayarlanǵan awqattan ózi qayttıǵa jep, eki-úsh kesadan sorpa ishti. Endi tislerin shuqlap namazǵa shıǵatuǵın xabardı kútip otır.

­Baǵanaǵını aytaman-aw, - dedi bir ǵarrı góne patlaqtı

qozǵap.

­Ne baǵanaǵını?

­Baymurattıń kelinin. Aqlıǵı bolsa, Bayekeń jańaǵı oqıwshı balasına basın shata qoyıw kerek. Qatın alıwǵa

oqıwdıń ne keregi bar? Aǵası ólse jeńgesi inisiniki, apası

ólse sińlisi jezdesine qosılıp atır ǵoy.

­Qáydem, bul bir názik nárse. Ballardıń ózleri biledi.

Kelin jılınan keyin ne deydi, jańaǵı bala ne deydi? Ata-enesi

ne deydi? «Tesik monshaq jerde qalmaydı» degen. Oǵan da bay

qapılmas, balaǵa da qız qapılmas. Jańaǵı náresteni aytsa, eki ortada sol xor boladı.

Usı waqta namazjayǵa shaqırıp keldi…

aspandaǵı bultlar qar taslaǵısı keledi, biraq, kóp kúnnen berli kelistire almay atır.

Azanda Naz ekewimiz mektepke birge shıǵamız. Jaqınnan berli ol Aralbaydı emshekten shıǵardı. Biyshara bala talay sapar kókiregine talpınıp, awzına burısh jaǵılǵan mámme tiygen soń shırqırap jılap, oǵan jolamaytuǵın boldı. Aqlıǵınıń emshekten shıqqanına apam da quwandı, sebebi, Naz jumısqa aralasqalı balasın kempirge taslap ketedi. Emshektiń qumarı tutqan waqıtta apam onı jubata almay bası bálege qaladı eken. Endi sıyırdıń súti menen baǵıp otır, Naz úyde bar ma, joq pa,

oǵan bası aylanıp atırǵan Aral joq. Oǵan tek apam bolsa bolǵanı. Aǵama da úyrenisip, qasında oynap otıra beretuǵın jaǵımtay balaǵa aylanıp baratır. Bir jasqa tolayın dep tur.

Apam Xalmurat ustaǵa jalınıp, adaqarba soqtırıp ákelip edi, Aral sonı aydawdıń talabında.

Naz jayınan shıǵa bermeydi. Awıldaǵı merekelerge de kempirdiń zorlıǵına ushırap barmasa, zawqı soǵa bermeydi, kúni-túni kitap oqıw, jazıw. Maǵan da qudaydıń kóp kitapların

ákelip berdi, tiyip-qashıp oqıp júrmen. Barlıq ıqlasımızdı kitap jawlap alıp, bir-birimizge jatlasıp baratırǵandaymız.

Aramızda hesh nárse bolmaǵanday, muhabbatımızdıń baǵı gúllemegendey, qusları sayramaǵanday. Geyde ózli-ózime sawal beremen, ózimdi-ózim tergeymen. Kimmen? Aspandaǵı bultlardıń kóz jasların tilenip turǵan sahraǵa pitken ómiri qısqa gúlmen

aǵıp keter me eken? Endi bári mennen uzaqlaspaqta, asaw, úrkek

sarayımda tań atqansha sarnaydı. Sarǵısh gúzdey zapıran boyawdıń tápsi júzlerime uradı. Báhárimdi saǵınaman. Báhárimde muhabbatım óz soqpaǵınan qaytıp keletuǵınday, meniń ǵamlı júregime quwanısh sháshmelerin tamızatuǵınday, meniń qıs tońlatqan qushaǵıma jalınlaǵan otların qayta jaǵatuǵınday. Balalıǵım quyınday tez ótip ketti. Ya soǵan qosılıp jeldiń aldına túsken dúzdiń qańbaǵınday bolıp jaslıǵım da ótip ketti

Naz benen oyım teńlespese de, boyım teńlesti. Endi mektepke birge qatnaǵanda qasında iyinlesip arqayın júretuǵın boldım.

Biraq, geyde «túyedey boy bergenshe túymedey oy bersin» degen naqıl yadıma túskende bir túrli bolıp ketemen. Aldım gúńgirttey, erteń, onıń arǵı kúni, bir aydan keyin, bir jıldan

soń ne bolatuǵının, táǵdirimiz qaysı jol menen qayaqqa ketetuǵının bilmeymen, bálkim, Naz biletuǵın shıǵar, ol keleshektiń baǵdarın ózinshe topshılap qoyǵan shıǵar.

­Ájaǵamnıń jıl sadaqasın endigi ayda beremiz dep atır.

­Ele erterek emes pe? - dedi Naz.