Kenesbay Raxmanov - Birinshi muhabbatim

- Way, bárekella! Taǵı keldińler me? Anaǵan qarań, shıǵıs táreptegi qanatı da qulayjaq. Birewdiń ústine qulap kete me dep

qorqıp júrmen. Hákisine awıldıń malları da sonıń sayasınan shıqpaydı. Barlıǵın qulatıp, tiyep ákete beriń.

Endi ákelgen gerbishlerimizdi jay salatuǵın orınǵa túsire basladıq. Túske shekem eki-úsh qatnap, tústen keyin de qalǵanın tasıp alıwǵa bardıq. Kasımızǵa Jumaniyaz ata kelip, bizlerge harmasın ayttı. Jaqsı niyetimizge tilegin bildirdi. Aq saqallı uzın boylı ǵarrı. Ol usı dógerektegi eki-úsh awıldıń mektep mollası. Onı hámmemiz jaqsı kórgenlikten «ata» deymiz.

- Ibrayım degen adam boldı, - dep ol áńgimesin basladı. -

Bizlerden eki-úsh jas úlken edi. Hámme onı «Ibrayım balshoy» dep atap ketti. Tınıp-tınshımaytuǵın kisi edi. Usı jerden

qumbız saldırıp, gerbish quydırıp, mına qulap atırǵan diywallardı basında turıp órgizgen sol kisi edi.

-Ata, «Ibrayım jap» degenler de sol kisiniń qazdırǵan jabı ma? - dep soradıq qızıqqanımızdan.

-Awa, házir eki jaǵında adamnıń boyınan-ám bálent

ırashları bar, biraq ishinen gá suw aqsa, gá aqpay, kóp jerleri kómilip qalǵan «Ibrayım jap» degen úlken arna bolǵan. Sol kisi

qazdırǵan. Umıtqanım joq ele, anaw ál aspanǵa boylap ósip turǵan kók tereklerdiń tuqımın Kavkaz betlerden tawıp ákeldim deytuǵın edi, biyshara. Nókiske de, basqa jerlerge de kóp etip ekken...

Sonda meniń yadıma tústi, balalar túrli-túrli jazıwlardı oyıp jazıp taslaǵan tórt túp usınday terek mektebimizdiń aldında da bar edi.

- Onday adamlar dúnyaǵa siyrek keledi-aw, ózi, - dep Jumaniyaz ata gúrsinip qoydı. - Barǵan jerine bereket darıp, baǵlar ırǵalıp daqıllar pitik bolıp kete beretuǵın edi ǵoy.

Berdaq shayırımız aytqanday, naǵız xalıq ushın tuwılǵan jigit edi. Keyingi táǵdiri awır boldı...

Jumaniyaz ata taǵı suwıq demin aldı. - Ne boldı, ata?

-Bala-shaǵası bar ma edi, ata?

-Júrińkirep úylendi bir orıs qızǵa. Úyleniwge qolı da tiygen joq-aw paqırdıń. Tórtkúlde oqıdı. Alamatada oqıdı.

Tashkentte oqıdı hám isledi. Ibekeń iske shatılǵannan keyin kóp adamlardı qamadı, tergew aldı. Usı awıldı toz-toz etti. Seniń ákeń Baymurat ta bir hápte qamalıp shıqtı. Onı

sawatsızlıǵı aman alıp qaldı. Usınday sawatsız nadannıń qolınan ne keledi dep shıǵarıp jiberipti. Aytpaqshı, Ibrayım

balshoy sizlerdiń ámekińiz boladı. Ámeki bolǵanda da tuqımteberigińiz bir. Kóp bolsa, eki-úsh atadan aylanatuǵın shıǵar. Ol

qamalıp ketkende, Aytmurat, sen eki-úsh jasar náreste ediń umıtpasam. Al, Shamurat onda anasınıń qarnında da joq.

Bizler kúlistik. Jumaniyaz atamız gápin jalǵadı:

- Ibrayımnıń eki jasar qızı bar edi. Hayalı sonı aman alıp qalıw ushın bul jaqlardan shıǵınıp ketipti. Olardıń táǵdiri menen qızıqsınǵan adam da bolmadı. Olardıń ózleri de xabar-atarsız ketti. Ibrayım atılǵannan soń kóp uzamay urıs baslanıp, tiriler túwe, ólilerdiń hálekshiligi xalıqtıń silkpesin shıǵarıp, hár kim qara basınıń qayǵısı menen bolıp ketti. Ol kisi sol basqa qalalarda kórgenin islegisi keletuǵın bir tınımsız, sharshamaytuǵın adam edi. Usı tas jaylardı

órgiziw ushın ustalardı da bir jaqtan ákeldi. Pitken soń emlewxana boladı, nawqaslar mádeniyatlı appaq jaylarda emlenip, dógeregi kurorttay gózzal boladı, bunı pitkergen soń anaw jerden orta mekteptiń jayın saldıraman dep adamlardı jıynap bulqıp sóylep turatuǵın edi. Bizler júdá quwanatuǵın edik. Biraq, quwanıshımız uzaqqa sozılmadı. Jaydıń diywalları órilip, endi ústin bastırıwǵa kelip turǵanda Ibrayım aǵanı qamap

taslaptı dep esittik. Jılastıq, sıqlastıq, biziń qolımızdan

ne keledi. Al, Aytmurat jan-áy, sizlerge aytayın degenim, mına gerbishler sol balshoy atańızdıń kózin kórgen sıyqırlı estelik, yadgarlıq jaqsı adamnan qalǵan. Ruwxına duwa oqıtıp, bir jan sadaqa aytıp, qutlı isińizdi baslay qoyıń. Men bunı mollashılıǵımnan emes, musılmanshılıǵımnan aytıp atırman.

- Boladı, ata, boladı, - destik ǵawırlasıp. Hayalı orıstıń qızı edi, jalǵız qızın aman alıp qalıw ushın bul jaqlardan

basqa begisiz tárepke ketip qalǵan. Usı sóz basıma qayta-qayta oralıp, soramasqa taqat ete almay qaldım. Jalǵız qızınıń amanlıǵı ushın tuwılǵan jurtına ketip qaldı ma eken? Valentina Poxomova... Sergeevna... Al, Zinaida she? Zina she? Shashları qońırlaw, ózi de sarı emes, biyday reńlilew... Zavyalova Zina...

-Ájaǵa, Zavyalovanıń otchestvosı kim edi? - dep soraǵanımdı bilmey-aq qalıppan. Bul haqqında Aytmurat ájaǵam

da oylanıp tursa kerek:

-Ibragimovna ǵoy! - dep qıshqırıp jiberdi. - Zinaidanıń

Ibragimovna ekenine dım itibar bermey júr ekenmen.

Ájaǵamnıń da abırayı bar eken dep oyladım sonda. Valyaǵa

ashıq bolmay Zinaǵa kewil qoyǵanda qanday masqarashılıq bolar edi. Ózimniń ájapam bolıp shıqtı ǵoy. Ózimniń tuqımım...

Mektepke barǵannan keyin hámmesin aytıp, túsindirgenimshe túsindiremen. Úyge ertip kelip, aǵam menen, apam menen, kishem menen tanıstıraman. Ákesiniń jartısı qulap qalǵan tas jayların kórsetemen, izinde qalǵan baǵların, talların,

qazdırǵan japların kórsetemen. Awıldaǵı aǵayinleri menen tanıstıraman. Awılda, ata-babasınıń izleri qalǵan, ákesiniń kindik qanı tamǵan topıraqta birotala jasap qaldırıwǵa kóndiremen. Ol qaraqalpaqsha sóyleytuǵın, kiyinetuǵın, dástúrlerimiz boyınsha jasaytuǵın bir awıl qızına aylanadı.

Tiri bolsa, anasın da aldıramız.

Jumaniyaz ata, qızı tabıldı! Zinaida sol, sol, sol!!!

Kútilmegen quwanısh meni eseńkiretip tasladı. Arbalarǵa júklenip atırǵan gerbishler emes, al, ótmishtiń tariyx kitaplarınday kórindi maǵan...

***

Kúnler ótken sayın jańa oqıw jılı jaqınlasıp kiyatır.

Ele ıssınıń tawı qaytqan joq, tek, túnlerde az-maz salqın

Jańa oqıw jılına hesh bolmaǵanda taza kóylek kiyip barmasań, murnıń pushtıyıp qalatuǵınday arıń keledi. Bir bazar kúni kishem qalaǵa ertip barıp, óziniń jazı menen tapqan pulların jumsap, maǵan eń sulıw naǵıslısınan bir kóylek áperdi. Shapshaq eken, kiyip kórip, dúkandaǵı aynaǵa qarap edim, ózimdi tanımay qaldım. Bir shalbar da áperdi. Sonsha adamnıń kózinshe kiyip kóriwdi qolaysız kórip turıp edim, dúkanshı anaw perdeniń arjaǵına kiriń, ayna da bar dedi. Sóytip, adamlar alǵan kiyimlerin kiyip kóretuǵın kabinaǵa kirdik. Putımdaǵı shań-shań shalbarımdı kishem sıpırıp tasladı da tazasın kiygizdi. Balaqları uzın da emes, qısqa da emes, ózime shaqlap tikkendey eken. «Boldı, shesh!» dep kishem shalbarımdı tómen qarap tartıp jiberip edi, ishtegi kelte dizgiyimim de qosıla

túsip ketti. Uyalǵanımnan kóylegimniń etegi menen jasırıp qaldım. Kishem ishek-silesi qatıp bir kúldi me de! Qoya ber, onday etip kúlgenin birinshi kóriwim shıǵar. Keyin shúberek tufli aldıq. Eń arzanı sol edi, kópshilik balalar kiyip júrgen

soń ayıp emes. qasnaqlı shápek áperdi. Endi wakıt tezirek ótip, oqıw baslansa, mınalardı kiyip barsam... Almash qızıǵıp qarap tursa...

Imaratımız tiklenip qaldı. Koridorı menen esaplaǵanda

ballarım, - dedi aǵam bir gápinde. - Adamlardıń yapırmayı da jaman, sál jerde bir bálege ushırarmız házir bir jılda jay salıp, sol jılı pitkerip, ishine kirip atırǵanlar az. Aldımızdaǵı qıstan eplep shıqqanday jayımız bar ǵoy. Aytmurat, eki qat jayıńdı da sazla, sıba, hákle, pech qurǵız.

qonaq-sonaq kelse, ekewin de adam otırǵanday etip qoyǵan shep bolmaydı.

Aytmurat ájaǵam qarsılıq etpedi, bir jayǵa dóńgelek etip gúńgiralı pech saldırmaqshı boldı. Sol házir modaǵa aylanıp kiyatırǵan qusaydı. Men aǵama Jumaniyaz atamızdıń Ibrayım balshoyǵa bir jan sadaqa etip, jolına duwa oqıtıp jiberiw tilegin aytqanımda aǵam shorshıp tústi:

-Qoy, qayaqtaǵın tappay! Basımız bálege qaladı.

-Aǵayinimiz qusaydı ǵoy?

-Qoya ǵoy deymen, bala!

Aǵam, shaması, bayaǵıda bir hápte qamalıp shıqqanda kórmes qorlıqtı kórip, shekken azapların ómirinshe umıta almastay bolǵan ba deymen.

-Qızı bar eken ǵoy, - dedim taǵı da onıń kewlin jumsartıw ushın. Aǵam onnan sayın sıbırlanıp sóylewge qaradı:

-Qoy degen soń qoysań-o. Shamurat! Atın aytpa maǵan. Ya seniń de atılıp ketkiń kelip tur ma?

Aytmurat ájaǵam kúldi.

-Nege atılaman? - dep ójetlestim aǵam menen. Men ne, atıla berip qoyaman ba? Stalin óldi, Beriya atıldı... endi nesine

boldı. Endi ol óz balasına emes, basqa bir dushpanına qaraǵanday etip:

-Bılshıldıńdı azayt, haywannıń balası! - dep qıshqırıp jiberdi de, meni urıwǵa bir nárse izlegendey ján-jaǵına qolın soza berdi. Aǵamnıń dawısınan selk ete qalsa kerek, qasımızǵa apam juwırıp keldi:

-Óyppey, amanlıq pa?

-Amanlıq-aw, apa, - dep ájaǵam onıń háwlirgen kókiregin bastı. - Shamurat ǵoy, aǵam menen házillesip atır.

-Jigirma jıllıqtı qozǵaydı-áy, bul júwernemek, - dep

aǵam turǵan jerine sılq etip otıra ketti. Apam ne dárt ekenin sorawǵa qorıqtı.

Aytmurat ájaǵam mektep betten aylanıp qaytaman dep ketip qaldı, men joralarımdı izlewge baratır edim, apam shaqırdı.

Bardım.

-Ákeńe ne dediń?

-Xesh nárse.

-Ne dedi ǵarrı?

-Xesh nárse, - dedi aǵam da. Kempir hayran. Shınında, oylap tursam, aǵam ushın qaytalap aytıwǵa bolmaytuǵın gáp eken.

Endi hesh qashan Ibrayım balshoy haqqında sóylemeske shárt ayttım. Eger Zina sonıń hıqıyqıy qızı bolıp shıqsa she, úyge

qalay mirát etemen, bular menen qalay tanıstıraman? Bálkim, Ibrayım atamız aqlanǵan shıǵar, qamaqtan kelip atırǵanlar da bar qusaydı ǵoy. Qamaqtaǵılardı azat etse, ólip ketkenlerdi, jazıqsız atılǵanlardı ne ushın aqlamasın? Aqlaydı. Olardıń muqaddes atları tiklenedi. Áne, sol gezleri meniń sawatsız ákem de qorıqpaytuǵın boladı, haqıyqatlıqtıń kúshli ekenine kózi jetedi. «Ibrayım balshoy menen atalas aǵayinbiz! Biziń tuqımnan shıqqan el perzenti edi ol!» dep merekelerdiń tórinde maqtanıp otıratuǵın boladı ele...

Zinanı kórgim, ájapa dep qushaqlaǵım kelip ketti. Meniń

ájapam, maǵan ol orısshanı úyretedi, men oǵan qaraqalpaqshanı –

óziniń birinshi ana tilin úyretemen. ózine ılayıq bir jigit tabılıp, qánekey, usı jaqta turaqlı jasap qalsa... Kim bar oǵan ılayıq?

...Keshte ájaǵam bir gáp tawıp keldi: burınǵı direktorımız úlkeyip, rayONOǵa baslıq bolıp ketipti. Ornına alıstaǵı jeti

jıllıq mekteplerdiń birinde direktor bolıp islep atırǵan birew saylanıptı. qaqpashtay qatıp qalǵan quw sheke, jaqları qalaqtay, boyı sırıktay arıq adam eken. Mektepte onı jaqınnan tanıytuǵın muǵallimler joq qusaydı.

-Túr-túsi maǵan unamadı, - dedi ájaǵam.

-Túr-túsin ne qılasań? - dedi aǵam. Ne onıń menen qoslas bolayın dep atırsań ba?

Bizler kúlistik. Gápke apam aralastı:

-Háy, ǵarrı-áy, «túri kelispegennen keńes sorama» degen ǵo.

-Usı Aytmurat Aytmurat bolatuǵın bolsa, túr-túsin altın

menen qaplap qoysa da keńes soramaydı, - dedi aǵam. Bizler taǵı kúlisip qoydıq.

-Qáydem, islese alaman ba, ya diplomıń joq dep quwıp jibere me? Fizkultura , sport degendi túsinde de kórmegen adamǵa uqsaydı.

-Jamanlıǵı, burınǵı direktorıńa bararsań-dá!

-Qoysa, aǵa! Birewge shaǵınıp barǵandı jeti jinim kóremen. Onnansha, armiyaǵa alǵanday bolsa, kete bereyin.

-Kelin ruxsat etse.., - dedi apam.

Ájaǵam kúldi:

-Keliniń ne, voenkomattıń ústinen qaraytuǵın qorǵanıw ministri me?

-Óziń bil, balam, - dedi aǵam eń sońında. - Armiyaǵa ketip qalsań, mına jayıńa obal bolatuǵın boldı-aw. Sonsha miynet penen tikeytkende shala-sharpı kúyinde úsh jıl turatuǵın

bolsa, bilmedim, qar-jawınnıń astında qulap qalatuǵın shıǵar.

- Sizler ne? - dep jekirindi ájaǵam. - Men bolmasam jer tólede otırasızlar ma? Haw, ústine aǵash jayıp bastırıwdıń nesi qıyın. Sen de bala! - dep maǵan nıqırttı ol. Azannan keshke deyin basıńa paydası joq oyınnıń izine túse bermey,

úyge qayırıń tiyetuǵın talap penen aylanıs!

-Sonda men ne qılaman? - dedim gá oǵan, gá aǵama jaltaqlap.

-Úyde meniń joǵımdı bildirme, usılardıń isle degenin

isle. Mektepten keliwińnen joralarıń menen qańǵıp ketpe! - dedi ájaǵam tap kúni erteń uzaqlarǵa ketip baratırǵanday. - Endi sen de erjetip qaldıń. Gaydar degen bala on bes jasında polktı basqarǵan.

-Polk pa, volk pa? - dedim biletuǵın bolsam da, ájaǵamnıń jinin keltiriw ushın.

-Polk pa, volk pa? - degeniń ne, nadan! Haw, volk degen

qasqır.

-Polkı ne sonda, shıraǵım-aw?- dedi apam.

-Soldatlar ǵoy, apa, - dedim endi bilgishlik etip. - Mıń ba, eki mıń ba, úsh mıń ba... solardıń toparı ǵoy. Bizde zveno deydi, brigada deydi, kolxoz deydi, rayon deydi. Sonday ǵoy... bir kolxoz soldattıń komandiri bolǵan. Rayon bolsa, ol úlken boladı, onı diviziya deydi. Solay ma, ájaǵa? Sen de komandir bolıp ketseń...

-Onıń da oqıwı bar shıǵar? - dedi aǵam.

-Awa, haw, oficerlikte oqıytuǵın oqıw orınları bar ǵoy.

-Házir ózi, oqımasań dártke aspay qalasań-aw!

-Ájaǵa, birotala oqıwın pitkerip qaytsesh! Voennıy forma saǵan yammana jarasıp keter edi! Mineziń de oficerdikindey qatal, - dedim oǵan aqıl bergendey.

-Otır, inim, - dedi ájaǵam meni jaqtırsa da jaqtırmaǵanday. - Ózim bilemen. Onı oqıǵannan keyin awılǵa

qaytarsa, ne jaqsı...

-Haw, qaytarmasa, qoy, qarası batsın, balam! - dep shırladı

apam.

-Awa, wayannıy tártip qatal ǵoy. Jibergen jaǵında isley

bereseń.

-Sonda kelin ne qıladı? - dep tańlandı apam.

-Kelindi de áketedi. Bala-shaǵalı adamlarǵa jay-pay

beretuǵın shıǵar. Anaw qıpshaqtaǵı Sarıbay degenniń balası urıstan aldın ketip edi. Mayor dey me, urısta da bále kelmegen.

Kempir-ǵarrısı menen durıslap sóylese almaptı. Ketkenshe keliniń ústinde otırıptı.

- Keliniń ústinde otırǵanı qalay?

Ol jaqta stolda otırıp, stolda awqatlanıp úyrenip ketken bolsa kerek. Tósekte otırsa dizesi uyıp qala beripti ǵoy.

- Bala-shaǵası bar ma eken?

Biziń Aytmurat qusap armiyaǵa ketpesinen bir jıl burın

úylengen eken. Bir balalı da bolǵan qusaydı. Kelgen jaǵıma

ákete bereyin dese, kelin kónbegen kórinedi. Bir maqsımnıń qızı edi ǵoy, ol jaqqa barsań kápir bolıp keteseń, shoshqanıń góshin jeyseń dep qapıltıptı birewler.

Men kisheme qaradım. Tap, onıń basına da usınday sawda túseyin dep turǵanday, ájaǵam ketip qalǵannan keyingi táǵdirin oyladım. Biraq, onıń júzi basqasha, úmitsheń kózlerinen nur tógilip turǵanday edi. Álwan-álwan qıyallardıń qanatında ushtım. Endi úydegilerdiǵ ne aytıp, ne qoyıp atırǵanı qulaǵıma kirmes

edi, tún qoynın shuwlatıp alıs-jaqın jerlerde shaǵallar ulıdı, olarǵa «únińdi óshiriń, bizler barmız!» degendey awıldıń iytleri áwpildesti. Kaylardandur meniń qulaǵıma bir shireli nama, deneńdi balqıtıp jiberetuǵın mukamlar jetip atırǵanday,

onı tıńlaǵan sayın tıńlaǵım keledi. Sóytip jatıp, ılashıqtıń ishinde uyqlap ketippen.

Azanda erte oyandım. Júregim ornında emes, sháwkildeydi, hesh nárse batar emes. háwizge kelip, kók-kómbek suwǵa juwındım. Sap-salqın eken. Uyqım shayday ashıldı. Búgin sonsha sarǵayıp kútken birinshi sentyabr. Gúz baslandı. Lekin, átirap ele sol

burınǵı jaz qálpinde, japıraqlar da, shópler de, daqıllar da eleberin sarǵayǵısı kelmeyjaq, olar jap-jasıl, tań samalı menen quwanıshlı qıymıldasıp, oynap atırǵanday.

Ájaǵam menen kishem de kúndegiden erte turıptı. Olar menen awızsha sálemlestim.

-Bizler tústen keyin oqıytuǵın shıǵarmız, ájaǵa?

-Búgin hámme azan menen barıwı kerek, - dedi ájaǵam. -

Jańa oqıw jılına baǵıshlanǵan miting boladı. Pionerlerdiń sborı ótkeriledi. Jańa direktor menen, tazadan kelgen muǵallimler menen tanısamız. Durıslı sabaq ótilmeydi, anıq oqıw erteńnen baslanadı.

«Tazadan kelgen muǵallimler menen tanısamız» degen sózinen shorshıp kettim. Orıs qızlar ketken jaǵınan kelmey,

ornına basqa muǵallimler keldi me eken?

Táwekel etip ájaǵamnan zorǵa soradım:

-Burınǵılar ma?

-Ne burınǵılar ma?

Ájaǵamnıń ishi sezip tur-aw kimlerdi sorap atırǵanımdı, biraq, ańqawsırap, sır bergisi kelmeydi. Kishemde gúman tuwdırǵısı kelmeytuǵın shıǵar. Bizlerdiń gápimizge qulaq asıp atırǵan kishem joq-aw, ol azanǵı shaydıń tátárriginde.

-Muǵallimlerdi aytaman-aw...

-Seni kim oqıtqanda ne eken?!

Ájaǵam endi jónin aytpaytuǵının bilip, soraǵandı qoydım. Bir gápti shıqlastıra berseń, mańlayıńa tas jiberiwden

de qaytpaytuǵın haywan minezi bar. Meyli, mektepke deyin shıdayın, barǵan soń hesh kimnen soramay-aq bilip alaman ǵoy.

Shalama-shákki shay ishken soń apam meni ayadı ma, bir tostaǵan qatıq berdi. Ózi alıp bergen taza kiyimlerimdi kishemniń ózi kiyindirdi, moynıma qıp-qızıl galstuk taqtı. Sumkama altınshı klasstıń sabaqlıq kitapların saldım, olar

onsha kóp emes edi, úsh-tórt oqıwshıǵa bir kitap jetedi, gezeklesip oqıymız. Sebebi, jılda-jılda kitap shıǵa bermeydi

dep muǵallimlerimiz kitaplardı jırtpay taza saqlawdı hár sabaq