Kenesbay Raxmanov - Birinshi muhabbatim

qulaqlarımnıń túbinde qaldı. Onıń ústinde awıl topıraǵı ketti.

Aspandı qara bult qapladı. «Besqonaq»tıń dawılı órden-ıqqa shabadı. Ol da ketkenlerdiń izinen quwıp baratırǵanday. Meniń pútin barlıǵımnan, kishkene dúnyamnan, qısqa ómirimnen Nazlıbiyke de, Aralbay da shıǵıp ketip baratır. Olar da bes kúnlik qonaq eken. Endi olarǵa mınaw bosaǵa jat esikke, mınaw awıl-el ǵayrı jurtqa aylanadı. Olar meni umıtadı, men ne, men umıta alar ma ekenmen. Awzım gáshshiyip, Aralǵa qarasam seni

jibergenime qara! Bermegende ne qılaman, Nazdiki durıs, men onı balam dep ayta almadım. Sol balanıń ákesi men edim dep nege jar sala almadım? Gúna ózimde!

Úyge kirdim de Nazlıbiykeden qalǵan pıttıqı-sıttıqınıń hámmesin góne tamǵa zıńǵıttım. Kózime kúyik bolmasın, oqıǵan kitapların da, jazǵan dápterlerin de, modadan shıǵıp qalǵan eski kiyimlerin de, súwret albomın da, Aralǵa tiyisli kiyimlerdi

de ózlerimiz burın otırǵan jayǵa aparıp tasladım. Ashıwımdı solardan alǵım keldi. Biraq, olardıń atların, ózlerin júregimnen qalay shıǵarıp taslayman? Júregimdi suwırıp taslasam ba eken?

Sırtta jininen ayıqqanday dawıl qutırınǵanın qoyıp azmaz toytarıs alıptı. Jawdıń topılıs aldındaǵı tınıshlıǵınday

gáp bul. Bir-birine tutasıp ketken bult demin shegip atır. Mine, palatınan, keyin ádiraspannan islengen oyınshıq monshaqlarday tamshılar túse basladı. Aralbay da usınday jas tamshıların tógip jılap baratırǵan shıǵar? Perzent degen demde óz anasına bawır basıp ketedi ǵoy.

­ Jamǵırda neǵıp tursań, balam? - degen anamnıń dawısınan shorshıp kettim. Onıń kelgenin bilmey qalıppan. ­ Aral ash bolıp qalar dep erte qayttım. Uyqılap atır ma?

jetkenshe, bawırıma basqansha asıǵatuǵın edim… Jańaǵı tiygen

ǵarrısı biyperzent birew qusaydı ǵoy. Sol iytshirkin aytqan

ǵoy, balań bolsa ákel, ózim bala qılıp alaman dep!

Men hayran qaldım. Kempirler bul gáplerdiń barlıǵın qayaqtan, kimnen esitedi eken? «Otız eki tisten shıqqan sóz otız eki uruwlı elge jayılar» degen durıs eken-aw.

Jamǵır jatarǵa qaray sheleklep jawǵan úlken nóserge aylandı.

Mekteptiń sebebinen jayımızdıń bası shiferlanǵan soń jawınnan qorıqpaymız. Túni menen uyqımız kelmedi. Ishte men de, apam da jas tógip atırǵandaymız, apam bazda óksip qoyadı. Sırtta aspan jılap atır. Báribir, qansha jılassaq ta bir Araldıń ornı tolmaydı. Sóytip jatıp, kózim ilinip ketipti. Apamnıń dawısınan shorshıp oyandım.

­Aral, ha, Aral! Haw, shıraǵım-aw, qoynımda Aral joq ǵoy, - dep apam sandıraqlaǵanday bolıp atır eken. ­ Shamurat, ha, Shamurat?

­Newe, apa?

­Qasımda Aral joq ǵoy? Awnap sen betke ketken joq pa?

- Haw, apa… Araldan ayrıldıq ǵoy…

Ol endi yadına túskendey tım-tırıs boldı. Uyqılap ketippen.

Gúrs etip qulaǵan dawıstan oyandım. Tań saz berip kiyatır eken.

dawısıma juwap qatpadı. Shayqasam… ol da máńgige qulaǵan eken…

EPILOG

«Kelistirmeyin dese isińdi, bılamıq sındırar tisińdi» degendey, qápelimde qara basım shoshayıp, jalmawızday jalǵız qaldım. Jaqında ǵana gúrlep turǵan xojalıq edik, birazın qara

jer juttı, jer jutpaǵanı tuǵırımnan ushıp ketti. «Kempir úydiń tıǵını, óle qoysa shıǵını» degeni ras eken, burınnan

qalǵan-qutqan juqnanıń hámmesi sonıń jolına shashıldı. Ǵarrınıń da, kempirdiń de tuqım-teberiginen iyge tatarlıq hesh kim qalmaǵan eken, isenishim awıldaǵılar boldı.

Kópshilik bolsań arqayınlaw jasaydı ekenseń, al, jalǵız basıń qalsa, sonsha dańǵırlaǵan jayǵa bir ózińniń sıyıwıń

qıyın eken ǵoy. Dáslepki kúnleri kún batıwdan qara uwayım basıp, geyde shıranı jaqpastan jatıp qalatuǵın boldım.

Mekteptegi muǵallimlerim de, basqalar da:

­ Eplep onınshı klasstı pitkerip al. Arjaǵı bolsa, baxtıńnan kóre bererseń, - dep táselle bergen soń oqıwdan qol úzip ketpedim. Sol jılları joqarı oqıw orınlarına kiretuǵınlar eki jıllıq miynet stajına iye bolmasa qabıl etilmeydi degen tártip shıǵıp edi. Bunısı maǵan oń keldi. Mektepten keyin basqa jaqlarǵa ketip oqıwǵa tabanım da tartıp turǵan joq. Qalay oqıyman? Student bolǵannan keyin táwir kiyiniw kerek, awqatqa, jataq jerge aqsha kerek. Tómen oqısań stipendiya da ala almay qaladı ekenseń. Alaǵadashılıqtı qoyıp izine túsip oqısam, basımda bále joq, umıtshaq emespen. Biraq, oqıwdan meniń nesiybemdi salmaǵan ǵoy. Degen menen, jetimnen

ketip, balalar úylerinde tárbiyalanǵan, sol jerde oqıǵan, izinde elge, xalıqqa tanılǵan. Meniń ǵoy kempir-ǵarrım erjetkennen soń qaytıs boldı. Endi óz arbamdı ózim tartatuǵın dáwirge jettim. Oqıwǵa kirmegenler dúzde qalıp atırǵan joq, eki qolǵa bir jumıs tabıladı.

Mektepti pitkergennen keyin úyde bastırnıǵıp qarap jata beriwge dátim shıdamay ǵawashalardı suwǵarıw jumısına qatnasıp júrmen. Bir kúni eshegi menen júrgen Esenbay aǵa atızdıń shetine shaqırıp aldı. Iynimde belim, qasına barıp qol alısıp sálemlestim.

­Harma, Shamurat!

­Bar bol, Esenbay aǵa.

­ Suwlar qarıq boylap aǵıp atır ma? - dedi ol, ayaqları saw bolǵanda aralap kórer edi. Onıń sorawına kúlip jiberdim. ­

Pay, Esen aǵa deymen-aw. Suwlar qarıq boylap aqpay ǵawashanıń usha basına qarap aǵa ma?

Ol da jımıydı.

­Men saǵan bir gáp penen kiyatırman, Shamurat, - dedi ol. Men hayran qaldım. «Úylen, inim Shamurat, men saǵan bir qız tawıp keldim» dep aytatuǵın shıǵar dep dámettim. Qız qayda?!

­Brigadamızǵa tabelshik kerek.

­Ospan qayda?

­Oqıwǵa ketemen dep qıńırlıq etip atır. Ketse ketsin. Seni

qolaylap turman ornına.

­?ay-boy, Esen aǵa, meniń qolımnan keler me eken?

­Áy, aqırzaman bola berme. Ospan quraqım isley almaysań ba? Ne ol, qatnasqanlarǵa islegenine qaray tabel jazasań. Kelmey qalǵanlarǵa kelmedi dep belgi qoyasań.

­Oylanıp kóreyin.

­ Oylanatuǵını joq. Búgin-aq sovxozǵa barıp prikazdan ótkertemen!

Sonnan tabelshik bolıp bir jılday isledim. Keyin dawkes adamlarǵa shıdam bere almay shıǵıwǵa májbúr boldım. Sovxozdıń ne kórsetpegen xorlıǵı bar, adamlardıń aylıǵın tórt-bes aydan keyin beredi. Soǵan shekem islegenler de, islemegenler de qanday jumıslardı atqarǵanın umıtıp ketip, aylıq alǵanda meniń

menen, brigadir Esenbay aǵa menen aqsham az, ananiki nege kóp, dep qırampısh bolıp atırǵanı. Sadaǵası keteyin, búytip islegennen mal baǵıp ketkenim abzal. Dawkesler «bárin qudaydan kórdik» dep qolqawsırıp qalmaydı, sovxoz direktorına deyin barıp shaǵım etedi. Direktor «tekserilsin» dep arzalardıń bir múyeshine jazadı da Jańabergen aǵaǵa jiberedi. Jańabergen aǵanıń demine nan pisip turǵan bas buxgalter, shómish qolında, talay direktorlar ózgerip atır, biraq, Jańabergen aǵa qudaydıń

ápsanawiy tas súwretindey bir orınnan jılıspaydı. Kelgen jańa direktorlar áwelgi pátte ári-beri shayqap kóredi de, keyin ózi de

sol tas súwretke súyengenin bilmey qaladı. «Qazanına ne tússe, shómishine sol ilinedi» degen biykar, «shómishtiń de túrli-túrli bılǵawı bar». Arzalar Jańabergen aǵaǵa barǵan soń gúm boladı,

«aǵayinniń atı ozǵansha, awıllastıń tayı ozsın».

Bir saparı Jańabergen aǵa:

­Usı jumıstı qoya qoyshı, Shamurat. Basqasın tawıp

­Onı tas-talqan etemen ǵoy!

­Boptı! Al, endi seniń menen ashıqshasına sóyleseyik, - dedi ol áhmiyetli gápi barday. ­ Dizeńdi qushaqlap qashanǵı bir

óziń jatasań? Bir shúberek baslını tawıp, kindigińdi jıllıǵa

tiygizseń-o, - dep kúldi ol. Haw, sennen-ám zúriyad qalsın, shańaraq qulamasın. Oylanatuǵın waqtıń jetti ǵoy, qosshım.

­Qáydem, - dedim qádimgi ádetimshe. ­ Birge oqıǵan qızlar da ketip boldı. Birazı oqıwǵa ketti, birazı bayǵa…

­Allambergen aǵanıń qızı úyinde ǵoy. Birge oqıǵan joqsań

ba?

­Birge oqıdım. Almash…

Altınshı klassta ma? Onıń maǵan jazǵan xatın muǵallimimiz

beretuǵın edik. Nege onday edi-áy? Nazlıbiykeniń ǵalawıtı baslanbaǵanda, bálkim…

­Nege oylanıp qaldıń? - dedi Jańabergen aǵa. Men ózimdi durıslap aldım.

­Áy, jaysha… ótkenlerdi eslep…

­Sol qızda kewliń bolsa, keshqurın aparayın.

­Qayaqta bası jas, ǵarrı? - dedi Qızlarxan apa kúyinip. ­

Tandırı shıqsın oqıwdıń. Qızım otırıp qaldı ǵoy.

­Otırıp qalsa, turǵızıp alaman ǵoy! - dep jiberippen sonda

laqqıshılıq etkim kelip. Meniń baxtıma, olardıń bári kúlisip jiberdi.

­ Baymurattıń usınday ilip túsetuǵın ádeti bar edi, - dep Allambergen aǵa kúlip turıp ákemdi esledi.

Shaylar iship bolınıp, palaw demlenip turǵanda Jańabergen aǵa tiyip-qashıp bir ushlıǵın bildirip otırǵan gápti rasladı.

Q ız degen dúkanda turǵan zat emes, sorawdan «má» dep qolına uslatatuǵın, kúni menen jalınday shalqıp otırǵan kempir-ǵarrı

háwiri basılǵan ottay bir-birine kóz astınan qarasıp, oylanıp

qalǵanday boldı. Qáydem, «qızımız usı jetim menen xojalıq bolıp keter me eken?» dep qara uwayımǵa túsip atır ma? Meniń beretuǵın qalıń malım da, qızınıń ústine kiygizetuǵın bes kiyimim de joq. Toy beretuǵın shamam da qarq emes. «Bılamıqtı may keltirer».

­Bizlerdiń qolımızda turǵan ne gáp bar? - dedi bir waqta

Q ızlarxan apa ǵarrısınıń atınan da sóylegendey. ­ Ballardıń

ózleri bilsin. Juldızı jarassa…

­Jarasqanda qanday! - dep jiberippen taǵı awzıma kúshim

jetpey. Endi olar kúlmedi. Awqat tayar bolıp, Almash qolǵa suw alıw ushın quman, lágen kóterip keldi.

­Mına ballar saǵan kelipti! - dedi Qızlarxan apa qıpsa saqlamay.

­Men áwele bulardı bir toydırıp alayın, apa, - dep kúldi Almash qolımızǵa suw quyıp atırıp. ­ «Ash bala toq bala menen oynamaydı» degen. Ásirese, Shamurat shırtıldaq ǵoy…

Gápke Allambergen aǵa aralastı:

­Bulardı taltaq deytuǵın edi.

Hámmemiz kúlistik.

­Bulardıń arǵı babaları taltańlap júretuǵın bolsa kerek.

­Bay-dáwletli adamlar bolǵan shıǵar, - dedi Allambergen aǵa.

­Bolmasa, ash adam nesine taltańlaydı.

Palawdı kúlkiniń astında kewillenip otırıp, ishteyli jedik. Bir gezde Almash esik bette turıp «sırtqa shıq» degendey maǵan ım qaqtı. Shıǵıp baratırǵanımda Jańabergen aǵa sıbırladı:

­Júre bermeń qalanıń parkinde júrgendey.

­Boladı, aǵa.

Jazdıń jaǵımlı jumsaq samalı elpip esip turǵan túni.

Aspanda ele ay kórinbeydi, juldızlar shashıp jibergendey shaǵırayısıp tur. «Qayshılı kópir»den ótken jerde tutzarlıq bar. Almash meniń bir qolımnan qattı uslap alıp, sol jaqqa baslap kiyatır. Nege kiyatırǵanımızdı ekewimiz de bilmeymiz. Jaqında ǵana nawqan qurtlarına shaqaların kesip alǵanlıqtan tut aǵashlarınıń basları doǵalaqlanıp qalǵan. Almash qolımdı jazdırar emes, qolı tastay, miynetkeshligi bilinip tur, sıyır sawıp, qazan asıp, ot jaǵıp, qazan-tabaqlardı juwıp, beldiń, ketpenniń, oraqtıń, baltanıń sabın qayta-qayta uslay-uslay alaqanları qabarıp qalǵan. Tutzarlıqqa kirgennen keyin irkildik. Men onıń eki iyninen ózime tartıp, awzıma awzın basıp súymekshi bolıp edim, ol shapalaǵı menen jaǵıma qoyıp saldı. Sharp etti. Sonda bayaǵı Nazdıń urǵanı yadıma túsip ketti. Ol urǵanda jılap edim, endi bolsa, Almashtan jegen shappatıma kúldim. Qolları qap-qattı bolsa da jaǵımlı eken, urıwın urdı

da, meni ayaǵanday alaqanı menen betimdi sıypadı. Alaqanı gedir-budır, jıraq-jıraq gilmaladay bolıp tiyse de jaǵıp baratır. Japıraqları nawqan qurtlarına azıq bolǵan tutqa súyendik.

­Iytshiligiń pitti me? - dedi Almash.

­Ne iytshilik?

«Jigitshilik­ iytshilik» deytuǵın edi, sonı aytıp tur ma

eken, dep oyladım. Sóytsem, baǵı xatında jazǵan túsi yadıma tústi. Ol pıshıq bolıp qashqan, men iyt bolıp quwǵanman. Bir kempirge jorıtsa, sizlerdiń turmısıńız ómirinshe iytlipıshıqlı bolıp ótedi eken. Qoya ǵoyıń depti. Tús degen tersine kelmey me dese, tań sáhárde kórgen tús ońınan keledi depti.

­Bayaǵı túsińdi aytıp tursań ba, Almash?

­Awa!

Ekewimiz de kúldik.

­Boldı endi, qaytayıq, - dep birden asıqtı ol.

­Haw, jańaǵılarǵa ne deymiz?

­Ne deytuǵın edik? - dedi Almash. ­ Neshe jıl ótti?

­Neden?

­Sol xattan berli?

­Onlaǵan jılǵa shamalasıp kiyatır ǵoy.

­On emes-tá, jeti jılǵa shamalastı. Onnan berli sol pıshıq

ta, sol iyt te ólip qalǵan shıǵar? Jeter usı júrgenimiz! Men seniń azabıńa endi shıday almayman, - dedi Almash ashıw aralas.

­ Ne azap? - dep, túsinsem buyırmasın.

- Haw, janım-aw, usı azap emey ne? Aramız tayaq taslam jer, bul ne degen tawsılmaytuǵın ayralıq! Jeter endi, atıńdı ertley

ber!

At qayda! Ǵarrıdan qalǵan eshekti de satıp jiberdim. Adam eshek satıp, iyt satıp bayıy ma?

­Qashan kelesiz? - dedi ol izinde.

­Jańaǵılar biletuǵın shıǵar?

­Jańaǵılar emes, ózim bilemen! Bir hápte máwlet…

­Ne tayarlıq kóremiz, aǵa?

­Aldı menen kúyewlikke ózińdi tayarlaysań, Shamurat, - dep

kúldi ol. ­ «Awıldaǵınıń awzı sasıq» dep kókiregińdi kere bermey, múláyimsip barıwıń kerek. Jigit aǵası bolıp ózim baratuǵın shıǵarman. Taǵı eki-úsh adamdı ertemiz. Piyada barıwǵa da bolmaydı. Atlı, arbalı barıwǵa olardıń sáwkelesi kelisip turǵan joq. Joqarıdaǵılar at penen eshkige jaw shapqanday etip bárin qurttı ǵoy. Mashınlı barıwǵa mashın bar ma? Xojakeńniń