Kenesbay Raxmanov - Birinshi muhabbatim

huwshımdı joytıp atırman. Usınday da túnler boladı eken-aw!

Ol ózinshe gúbirlenip atır:

teńizdey qayǵı da, tútindey shubatılǵan saǵınısh ta sıpırılıp túsip, ózimdi qustay jeńil sezip kiyatırman. Jolǵa sıyajaq emespen. Kókte qanat qaqqım keledi.

­Tashkent qalay eken?

­Úlken qala. Biyik jaylar, qoyıw sayamanlı terekler,

ızǵıǵan adamlar, mashınlar, miyiń aylanadı. Kitapxanalarǵa, muzeylerge apardı, teatrǵa bardıq. Jigirmalaǵan hayal-qız bardıq

ǵoy.

Ishimdegi kóp kúnnen bergi gúptiktey bolıp júrgen gápti aytıwǵa táwekel ettim:

­Direktorımız da bardı ma?

­Arzıbay Arzımbetov pa?

­Awa, atı sonday ma?

­Bardı…

Janım shıǵıp ketti.

­He, onı nege soradıń? - dep Naz sınshıl kózi menen maǵan

tigildi.

­Áy, jaysha sorap atırman-dá.

­Jaysha emes, ayta ber. Ne aytajaǵıńdı sezip turman.

­Sen ketkeli ol da joq bolıp ketti-dá, soǵan qarap…

­Awa, birge bardıq. Ne bolıptı sonda?

­Haw, qaydan bileyin ne bolǵanın.

­Sampıldama sonda! - dep Naz sharta ashıwlandı. Onıń ashıwınıń jaman ekenin bilemen, aldawǵa kóshtim:

­Adamlar duw-duw gáp qılıstı-dá…

­Ne dep?

­Ne dep?

­Ne deytuǵın edi? Bir sıltaw tawıp, birge qıdırıspaqqa ketipti dep.

­Soǵan inandıń ba?

­Inanbayın desem, «xalıq aytsa qalp aytpaydı» degen gáp

bar.

­Áy, bul jerdegi erkekler de qatınday eken! Men ne, baysırasam sonsha jaqtaǵı Tashkentke ketiwim kerek pe?

Buzıqshılıq eteyin desem, ayaǵımnıń astınan bay tabıladı. Sen ne, sen ne pitkerip júrseń, súmelek! Aytqanlardıń awzın nege julıp almaysań?

­Haw, sonsha awızdı ma?

Naz kúlip jiberdi. Men de kúldim. Biraq, nege kúlgenimdi bilmeymen.

­Direktorımız Arzımbetov aspiranturanı pitkergen eken.

Dissertaciya jazıp atırǵan qusaydı. Bıyıl gúzde jaqlap, ilim kandidatı bolmaqshı.

­Qanday ilim eken?

­Pedagogika dedi me? Sonıń soyaqta ilimiy basshısı bar eken. Sonı kóriwge bardı. Súwen-púwen apardı. Qurı qol barıwǵa bolmaydı ǵoy. Barǵansha birge bardıq, bolǵanı. Qorıqpay-aq qoy, onıń bala-shaǵası bar jigit.

Bala-shaǵası bolmasa da qorqıp ne qılayın? Insaptı Nazdıń

ózine bersin.

***

Jaz.

Aǵımdaǵı imtixanlarımızdı tapsırdıq ta kanikulǵa shıqtıq. Mektepte pitkeriwshiler qaldı. Bir qızıq jeri: Naz da solar menen qosılıp mámleketlik imtixan tapsıratuǵın bolıptı. Bir qıytıǵın tapsa kerek. Tapsırsa tapsırsın, attestat alıw eń

súyegi mamıqtan sınıp atır. Kimler mal-dúnyanıń izinen shawıp júripti, kimler mal-dúnyanıń astında ólip atır.

Ómirge ushqarı qaramań dey beretuǵın edi biyshara Babaniyaz atam, hár kimniń de dos-dushpanı boladı. Birewlerdiń tuǵırınan ushqan qus birewlerdiń tóbesine qonadı. Qudaytaala da aytqan ǵoy «meniń aydap júrgen malım joq, birewden alıp birewge beremen» dep. Aydıń jartısı qarańǵı, jartısı jarıq. Ómir bárha jaqtı

nur tógip turatuǵın kúndiz emes, balalarım, bir jerinde zulmet bar. Sonda da irkilip qalmaw kerek. Birewlerdiń adasıp qalǵan jolı menen birewler óz mánziline jetip aladı…

­ Naz! - dep qıshqırıp jeti túndi tik ayaǵınan turǵızǵım keledi. ­ Sen de kóp jıladıń. Endi biz jılamaǵaymız. Zárre hásiret, qayǵı-muń kórmegeymen kózlerińnen. Sorǵalaǵan kóz jas aldında erimestey tasqa aylanǵım keledi, biraq, untalanıp kete beremen. Meyli, kózlerińde shadlıq penen quwanısh óshpes ottay lawlap tursın! Túnlerde aspanda qalıqqan aydı bult jasırmaǵay. Men seniń kóz jaslarıńdı qolım menen emes, mehir-muhabbatım menen sıpırayın. Saǵan oq kibi tiyetuǵın bir awız sóz aytar

qanatların qomlaydı. Bálkim, Nazdıń da eglengen báhári aldında kútip turǵan shıǵar. Ol erjetkenlik attestat qolına tiygennen keyin ushqalaqlap bir orında tura almadı, esi-dárti oqıw boldı.

­ Nókiste-aq oqıy ǵoy, - desek tıńlamadı. Qanday oqıwǵa kiretuǵının ózi de bilmeydi ya aytqısı kelmeydi. Bizler menen durıslap xoshlaspay-aq hayt qoydı. «Qulap qalıp tezden aylanıp keledi ǵoy, sol ushın dábdebe qılmay kete bereyin dep oylaǵan shıǵar» dep dáslep onsha basım aylanbadı.

Jaz ótti.

Gúz baslandı. Onnan derek joq. Birewden aytıp jiberipti: «oqıwǵa kirdim, meni joytpay-aq qoysın» dep.

­Ol jaqqa barıp keliw ańsat pa, balam? Pulın oylaǵan shıǵar, - dedi apam kelinine shıq juqtırǵısı kelmey.

­Qayrawǵa baylanǵan ǵazı qaldı ǵoy, Aralın bir saǵınıp

izlep keler-dá, - dedi aǵam. Men ne deyin? Men dawısımdı shıǵarıp hesh nárse de ayta almayman. Túni menen jaqsı-jaman oylar ishimde ayqasıp shıǵadı. Tańlarǵa kirpigim ilinbeytuǵın uzaq aqshamlardıń azabın tartaman. Naz! Nazlı! Nazlıbiyke! Alıstaǵı nurıma, túnlerdegi saǵımıma aylanıp baratırsań sen. Júrektegi jalınım lawlay túsedi, seni dúnyanıń qay tárepinen izleyin, janım… ?aqıtlar ótedi, quslar keledi, jıl qusları… muhabbat baǵımnıń shaqaları búrtik jaradı, kóklemniń nóserleri baslanadı, sonda seniń jaslı kózlerińdi saǵınaman…

Átirap qardı appaq kórpe etip jamıladı, qóldegi muzlardıń astında suwlar uyqlaydı, tóbemdegi bastırmam aspandaǵı qalıń bultlar boladı. Sen qaylardasań, quyashım? ?aqıtlar ótedi, jıl

qusları ketedi, jıllı jaqlarǵa sap tartadı. Baǵımnıń japıraqları sarǵayadı, seniń tullanǵan gezlerińdi saǵındırıp gúzdiń qara dawılları qutırınıp esedi. Ushıraspaymız. Kelmeyseń, erteń de kelmeyseń. Men muhabbat otı jalap ótken órtenge aylanaman. Bilemen, sen kúlge emes, gúlge aylanasań…

Táǵdir bazda ırqıńa kónbeydi, suwlıǵın shaynaǵan asaw attay dizginine baǵınbay ketedi. Sonday gezde ózińniń ázziligińe arlanıp ókirgiń keledi. Táǵdir bazda arzıńa qulaq qoyıp aldıńa jıǵıladı. Ne buyırsań da qulınday juwırıp-jortıp pitkergisi

keledi. Sonday gezde bálent hawaz benen dúnyanı shadlandırıp kúlgiń keledi. Táǵdir de bir jetim, ol da bizlerge uqsaydı. Jılaǵanda jubatatuǵın, kúlgende qosılatuǵın kimimiz bar…

Qırǵıydan qashqan shımshıqtay tabansız jıllarım ótip baratır. Ómir uzaqtay, mánzil alıstay edi, men tóte soqpaqtan

juwlaydı, aqırı, sen gúlzarımsań ǵoy. Geyde sóner sholpanǵa da baqqım kelmeydi, sen sónbes, móldiregen juldızımsań ǵoy, aqırı. Zárre eglen aldımda, mınaw barlıqta ele de jasaǵım keledi, sen meniń jalǵız ómirimseń ǵoy, Naz…

Seni saǵındım… Nurım ediń, sensiz jollarım qarańǵı. Maǵan ókpelediń be, baxtıńdı izlep kettiń be, nege bunsha aranı ashıp baratırsań? Hámmesin bastan oylayman, qayta-qayta kóz aldımda tiriltemen, ǵaybana telmiremen. Men quyashqa dilgir

ayǵabaǵarman, eger sendey quyashım sónip ketken bolsa qayda baǵarman?

Aspanda tolıq ay qabaǵın shıtpay maǵan qarap turǵanday, japıraqlarda shıq tamshıları hinjiw-marjan monshaqlarday ay

nurı menen shaǵılısadı. Sol túnler yadımda, sonda seni dáwranım bolar dep edim, ármanım bolıp qaldıń. Yadıńda ma, jaz túnlerinde baǵlar uyqılar edi, bizler qol uslasıp awıldıń sırtına juwırasatuǵın edik. Sonda seni yar-yarım bolar dep edim, páriyadım bolıp qaldıń sen. Ay uyasına barıp batar edi, atqan tańlardaǵı waqıtsha ayralıqtan qorqar edik. Al, endi sol máwritler qaytıp aylanıp keler me eken? Gúlzarım bolar dep edim seni, janım, muń-zarım bolıp qaldıń sen. Baǵlarda sayraǵan búlbil namalarınıń jaǵımlı hawazları, olar ármansız sayrar edi, bálkim sol namalarda olardıń da, bizlerdiń de júrektegi muhabbat nalalarımız aytılıp atırǵan shıǵar? Seniń

óziń de, sóziń de shiyrin-sheker edi. Ómirimshe tek meniń mazalım bolıp qalar dep edim, azabım bolıp qaldıń sen. Endi kóp nárselerden qádigim bar, aldımnan gúman tawları gújireyip kórinedi. Ekewimiz ótkergen jánnetiy kúnlerdiń qádirin bilmeppen. Endi sol ótip ketken dáwranıma zıyaratlap ǵana baratuǵın shıǵarman. Seni hayalım bolatuǵın shıǵar dep quwanatuǵın edim, tek qıyalım bolıp qaldıń sen…

Aralbay eki jasqa shamalasıp kiyatır. Biraq, bir qorqatuǵın jerimiz: ele sóyley almaydı, túsiniksiz bir ses shıǵaradı. Bir

ózin baǵıw da apama awırlıq etip, jaqınnan berli Jańabergen aǵanıń Araldan sál úlkenlew balası menen oynaytuǵın boldı. Gá

onıń úyinde, gá bunda. Ol balanıń atı Ájiniyaz, biraq, hámme

Ájek dep atap ketken. Aralbay bolsa onıń atın Ájek demey Ájep deytuǵın boldı. Ájep! Ájep! Usı sózden basqanı oǵan ayttıra almay-aq qoydıq.

­ Sen de úsh jasıńnan baslap sóylep ediń, - dedi bir kúni apam.

Demek, apam balanıń ­ Araldıń meniki ekenin moyınlaǵanı ma? Ya tuwısqanı retinde aytıp saldı ma? Qáydem, onı sorawǵa bolmaydı. Túbinde Aralbay sóylep ketip, Dárigúl sheshem árman etip aytıp ketkendey sheshen, dana adam bolsın, xalıqtıń tek júregin tıńlap qoymay, olardıń kókiregindegi dártin dúnyaǵa

jar salıp aytatuǵın azamat bolǵay! Házirshe ol shaqırsań da

«ájep», baqırsań da «ájep», al deseń de ájep, ber deseń de ájep!

oysırayıp qalǵanday boldı. Apam Aralbay menen bánt. Ayaǵına oratılıp, bılay-bılay shıǵarmaydı. Qıstıń qaqaman bir kúninde aǵamdı Nókiske, jollaǵan emlewxanasına alıp keldim.

tek óz-ara qodireń gáp aytısıp jatqanı bolmasa, hámmesi de bir sazdıń bózindey nawqaslar. Shetinen arıq, qıstıń suwıǵında diywalǵa súyenip turǵan fermanıń mallarınday. Apamnıń puxtalıǵı menen shaynek-kese, qant-shay, nan ákelgenimiz táwir bolǵan eken, jarıtıp hesh nárse ǵawzastırıp atırmasa da, qasındaǵılar qıymıldasıp atırǵanda jaydıń tóbesine qarap

jata bermeydi ǵoy.

­Keshigip qalarsań, qayta ber, balam, - dedi aǵam.

­Qáyerden keldińiz? - dedi jatırǵanlardıń biri.

­«Jalpaqjap»tan.

­Hee, onda jaqın eken ǵoy. Bizler Taxtadaǵı Dáwqaradan kelip jatırmız. Úydiń ishiniń kelip ketiwi de ońay emes.

­Úyińniń ishin qıynap ne qılasań? - dedi oǵan taǵı birewi.

­Sen bir tuwıp atırǵanıń joq. Pákize jata bermeyseń be? Awqatqa da ishteyiń joq.

­Men kete bereyin, aǵa, xabar alıp turamız ǵoy.

­Kete ber, balam, úyde de mıń jumıs…

Palatadan shıqtım. Koridorda emlewshi vrach irkti:

­Sen jańaǵı kelgen ǵarrınıń balasısań ba?

­Awa.

­Erteńge shekem analizlerin shıǵaramız, inim. Bir kelip keterseń. Biraq, ǵarrını tıytıǵına jetkenshe emletpey júre beripsiz-dá.

­Rayonda jatıp edi, - dedim aqlanbaqshı bolıp.

­Meyli, házir pálen-tólen dep bolmaydı.

Men aǵama qaytıp barıp, erteń azanda taǵı kelip ketetuǵınımdı ayttım.

­Qudanıń úyine barıp jata ǵoy, - dedi ol Dosbergen aǵanıń úyin názerde tutıp. ­ Kópten xabarlasa almadıq-ám. Sálem ayt.

Kún keshkirip qalǵan eken. Olar ele taza jayına kirmegen shıǵar, ne de bolsa burınǵı mákanına bara bereyin dep tez-tez júrip kiyatırman. Mına suwıqta shıyraǵıraq bolmasań, juqaraq jerlerińdi jalap baratır. Barsam, sırtqı esigi ilik eken.

Qońırawın bastım. Ishten qızdıń dawısı esitildi:

­Kimsiz?

­Men Shamuratpan!

­Shamurat? - dep oylanıp qaldı ishtegi qız. ­ Qaysı Shamurat?

­Bayaǵı úyińe keletuǵın ne? Naz benen…

­Naz benen?

­Ájapań ne?

­Hee, Nazlıbiyke dese! - dep kúlimsiregen qız qapını ashtı.

­Sálem berdik!

­Sálem, sálem! ?ay-booy, sırtta boran, - dep ishke kirdim. ­ Haw, úyde bir óziń be?

­Apamlar jumısta, házir keledi. Keshirersiz, men sizdi

dawısıńızdan tanımay qalıppan, - dep qız keshirim soradı. ­ Sheshinip, bılay óte beriń. Házir kerogazdı qoyıp, shay qaynatıp beremen.

Sırttan ǵawırlasqan Tazaxan, eki balası keldi. Qız mamasınıń aldınan súyinshi sorap shıqtı:

­Mama, mam! Qonaq keldi.

­Kim?

­Shamurat…

Tazaxan kórindi, men ushıp turıp sálemlestim, balaları da qol alıstı. Jeńgey bir qatar aman-esenlik sorastı. Keyin shayǵa otırdıq.

­Amanlıq pa, quda bala? - dedi ol. ­ Mına suwıqta…

­Áy, ǵarrı awırıp qalıp, emlewxanaǵa jatqardım.

­Awırıwı táwir bar ma?

­Bar ǵoy. Erteń analizi shıǵadı. Rayondaǵılardıń qolınan kelmey usı jaqqa jiberdi, - dedim túsindirip. ­ Tamaqtan.

­Ne, awqat ótpey me?

­Ótip jarımaydı. Skelettey bolıp qaldı.

­Quday saqlasın, - dedi Tazaxan ayanısh bildirip. ­ Ananday awırıw bolǵanı ǵoy.

­Áy, kórermiz-dá, jeńge. «Awırıw óle me, saw óle me» degen,

júrimi bolsa táwir bolıp keter, - dep gápti basqa tamanǵa ózgertkim keldi. ­ Men taza jayına kirgen shıǵar dep sol jaqqa da barǵım kelip turdı.

­Jaydı yadıma salmasa, qaraǵım, - dedi Tazaxan qapalanıp. ­ Jay da ketti, Dosekeń de ketti.

­Haw, - dep tańlandım. ­ Ne bolıp qaldı sonsha?

­ Ne bolǵanın sorama, qaraǵım… Araq degen shirkin

Dosbergenniń basına jetti. Pyań bolıp júrip, baslıǵı padpıs

túrmede ájaǵań. Áne, biziń dártimiz. Meniń qurttay aylıǵım ne boladı? Jaqınnan berli bir kontorǵa sipsekesh bolıp óttim. Burınǵı pochtashılıqqa qosımsha bolar dep. Hár kúni keshte mına ballar menen barıp pol-solın tazalap qaytamız. Úsh balanı oqıtıw kerek, awqat kerek, kiyim kerek. Dosbergen bolǵanda, ishse de kámbaǵalshılıq kórgen joq edik. Qáydem, bunnan-buyaǵı qanday boladı? - dep Tazaxan jeńgey qamsıǵıp aldı.

­Qoy, jeńge, ilajı bolar. Ballarıń erjetip kiyatır ǵoy. Ol jaqta jaqsı islese, Dosbergen aǵa da erterek qaytar.

­Ol óziniń tarawına bende emes-aw, tek araq ǵoy qurtqan.

­Túrmede araq bola ma? - dep dógeregime qaradım. ­ Ǵarrı kórinbey me?

­Atam ba? Atamdı Tashkentte emletemen dep ana qız áketip qaldı ǵoy.

­Nazlı ma?

­Awa. Onıń balası úlkeyip atır ma?

­Shapqılap júr ǵoy. Nazlı oqıwǵa kirip pe?

­Esitpediń be?

­TashGUge kirgen ájapam, - dedi Tazaxannıń qızı.

­Shaqqan bala ǵoy. Bayǵa da tiyip alıptı!

Usı sózdi rastan-aq esitip turıppan ba? Ishki dúnyama bomba túskendey boldı, es-huwshımnan ayırılıwdan sál qaldım. Hesh kim sezbesin, hesh kim maǵan qaramasın, mına halımdı kórmegey, átirapımdaǵılar kór bolıp qalsın, men gór bolıp qalayın.

- Kúyewiniń atı kim edi, qızım?

­ Bahramov Akbar. Professor eken!

Professor degen sózdi esitiwden meniń kóz aldıma bası jıltır, kózine áynek qıstırǵan, samay shashları appaq, egede adam elesledi. Sonda… Naz ózinen úp-úlken birewge turmısqa