Kenesbay Raxmanov - Birinshi muhabbatim

­ Jas adamlardikin burın berse sawap bolatuǵın qusaydı ǵoy.

qaytama azanǵı suwıq samal onıń kelbetin aymalap, ózin jıltıp atırǵanday.

­Sen wáliy ekenseń! - dedim gápimdi jalǵastırıp. ­ Bayaǵı azanda tús kórdim dep úyde jılaǵanıń esińde me?

­Awa.

­Ájaǵamdı qus bolıp ushıp kiyatırıp, jalınlaǵan otqa qulap

tústi, Aralbay shırpı menen oynap júr eken, shırpı menen oynama dep baqırdım dediń ǵoy. Bári ras eken, Naz. Ájaǵam menen bir jerde xızmette bolǵan bir jigit aytıp kelipti, Aytmurat Baymuratov degen komandirimiz ucheneniń waǵında samoletı janıp ketip, jerdegi soldatlardıń ústine qulap tústi. Otızlaǵan bala qaytıs boldı, biraq, bunı aytpań, voennaya tayna depti. Áne, otqa qulaǵan samolet, Aralbaydıń oynap júrgen shırpısı da ájaǵamnıń kúlin ákelgen shırpı…

Abaylasam, ántek etippen, kóshede wajıldap ne bolsa sonı janı ashımay ayta beretuǵın qatınlarday aytıp turǵan sózlerimniń oǵan qanday tásir etip atırǵanın oylamappan. Haw, tuwısqan meniki bolsa uzın qulaqtan esitilgen gáp bolsa da sál janım qıylanıp, kózime jas alıp, asıqpay aytsam, ózimniń de ishki debdiwlerim shıqpas pa edi. Ya kózi ashıqlıǵın aytıp Nazdı quwantayın dedim be? Ájaǵamnıń qáytip nabıt bolǵanın izertlep júr me edi ol? Onı maqtayman dep qapa qılıp aldım. Jańa ǵana jaynap turǵan júzine gewgim shókti, túpsiz oylardıń tereńine túsip ketkendey boldı. Júrip kiyatırmız, ayaǵımızdıń astındaǵı tońlap atırǵan qar ǵırs-ǵırs dep ses shıǵaradı.

­ Taǵı ne esittiń? - dedi bir gezde Naz. Men túsindim. Bul sırlı sawal edi. Onıń kózlerine qaradım. Kúlimlegen kózde jas tamshısı azanǵı quyash penen jıltıraǵanday bolıp kórindi. Onıń kózlerinen jas aylandırǵan azanǵı ayaz ba, ájaǵamnıń qayǵılı ólimi me, ya ol júregine taslap ketken hásiret pe?

­ Basqa gáp te esittiń be, Sham?

Kóp waqıtlardan berli Naz maǵan «Sham» degendi qoyǵan edi, bul saparı awzına qayaqtan túskenin bilmeymen. Rasın aytpasam bolmaytuǵını beseneden belgili boldı. Endi nesin qıpsalayman,

Naz báribir bilip turıptı. Ájaǵamnıń nabıt bolǵanın túsinde kórgen adam, basqasın da bes barmaǵınday biledi ǵoy.

­Sol jaqta da qaytıs bolǵanlardıń jerlew máresimi bolǵan qusaydı. Traurǵa orıs qatını qatnasıptı. Qolında qızı da bar eken.

­Valya ma? - dep nıqırtıp soradı Naz.

­Sol shıǵar? Oǵan kúnde bir orıs qatın qayda?

Ol qaytıp til qatpadı. Bizler mektepke kelip qaldıq… Bir kún jılıtsa, bir kún suwıtıp, jerdegi shańlardı astın-

ústin etip uytqıtqan dawıl qutırıp, jamǵırlar selge aylanıp, alasapıranlı báhár de baslandı. Orıstıń ullı shayırı Pushkin

«meniń eń jaman kóretuǵın máwsimim ­ báhár» degen eken. «Haw, hámme shayır báhárdi maqtap jazadı» dese, ol «báhárdiń batpaǵın unatpayman» depti. Sol aytqanday, báhárdegi jamǵırdan biziń awıllar da kóship ketedi. Jollardıń batpaǵı dizden keledi, ayaǵıńdaǵı kiyimiń artıńda qaladı. Sonda da báhárdiń atı ­ báhár. Tábiyattaǵı tirishilik qayta oyanadı, erteńgi kúnge bolǵan

úmitler basların kóterip, jatqan orınlarınan turadı.

Aytmurat ájaǵamnıń jıl sadaqasın ótkerdik. Dárigúl sheshem bolmaǵan soń Ziyneshtiń úyine ayttırǵanımız joq. Mákemesinde esap-sanaqtan patırat tabılıp, Dosbergen aǵa da iske shatılıp

qalıptı. Iskender aǵa da jataqqa jatqan qusaydı. Tazadan salıp atırǵan jayı ústine aǵash jayılıwı menen qalıptı. Ájaǵamnıń

jıl sadaqası namazındaǵıday úlken bolmasa da, kemis-qutıqsız ótti. Naz sońǵı sabaǵına ilinip turǵan alma edi, adamlar

jılınan keyin ketetuǵın shıǵar, jas qatın, qashanǵı baysız otıradı dep aytısatuǵın kórinedi. Ásirese, awıldaǵı balashaǵalar usınday sıpsıń gáplerge tamızıq izlep, tútetip júrgendi máp kóredi. Bunı maǵan dálden-dál aytpasa da olardıń sırlı kóz jaslarınan ańǵarıp júrmen. Sonda men qayaqta qalaman? Balasın bizlerge qaldırıp ketip qalsa, onıń eteginen hesh kim tartıp qala almaydı.

­ Mına Aralbay degen bala meniki! Mennen bolǵan bala! Men jeńgeme úylenemen! Jaqsını jatqa jibermeymen! - dep jar salıp ayta alsam edi, joq, ayta almayman. Aytpasam da kempir-

ǵarrı túsiniwi kerek ǵoy. Balanıń ákesi kim, Shamurattıń dál

ózi ǵoy dep nege oylanbaydı, nege Nazdı meniki etpeydi? Muhabbat degenniń ne ekenin olar qayaqtan bilsin? Olar túwe, ele

ózim bilemen be? Naz bile me? Bizler bilmeymiz. Hátte, bul

awılda muhabbattı biletuǵın hesh kim joq. Olar bir-birine ashıq bolmay qosılǵan.

­ Meni qáleyseń be, qosshım?

Jaqsı kórgen qızına da qosshım dey me, sirá? Biziń awıldıń jigitleri solay sóyleydi.

­ Oylanıp kóreyin, - deydi qız. ­ Ata-enemniń kewlin tapsań…

Q

ızdıń gápine qara: «ata-enemniń kewlin tapsań»… haw,

óziniń kewliń qayda? Óziń menen qoslas bolmay ma?

­ Ata-anań qız maqul dese, yaq demeymiz dep atır ǵoy.

­ Maqul…

Áne, usınıń menen qız ayttırıp kelgen jigit aǵası da, qız jeńgesi de óz wazıypaların bárjay etedi. Jasıúlkenler kelip quda túsedi, nan sındırısadı, qalıń malın aytısadı. Qız benen jigit muhabbat degen sózdi tillerine de baspaydı. Qosıladı, toy beredi, balalı bolıp, erli-zayıplı shańaraqtıń iyesine

aylanadı. Biziń awıldaǵılar sonday. Muhabbat dep zar qaqsań, qoy, oǵan bir nárse salqının salǵan shıǵar dep masqaralap kúlisedi. Onday muhabbat tek kitapta boladı dep oylaydı.

«Sáwir bolmay, táwir bolmas» degendey, jaǵımlı sáwir samalları esip, «jawzada jawday egis» baslandı. Mekteptiń on

ministrliginde bir juwapkerli jumısta islegen qusaydı, balashaǵası bar ma, joq pa, bilmeymiz. Burınǵı direktordan qalǵan jayda házirshe bir ózi turadı.

­Ministrdiń inileri qusaydı, - dep shamaladı birewler.

­Inileri bolǵanda bunnan úlken jumısqa jibermey me?

­Qızıq adamlar ekensiz! Ne qılsın endi, ministr óz ornın bersin be?

­RayONOǵa baslıq etkende de…

­Birden uyalǵan shıǵar. Barıp-barıp boladı ǵoy. Is tájiriybesin arttırsın dep tómenirekten baslatıp atırǵan ǵoy.

­Onda abaylı bolayıq, jigitler!

Muǵallimlerdiń bası quralsa tawsılmaytuǵın jırı usı boldı. Al, bizlerge kim direktor bolǵanda ne, sabaǵın talap etetuǵın muǵallimler, tártibimizdi baqlaytuǵın klass basshımız.

?aqtında kelsek, tapsırmasın orınlasaq, shataq shıǵarmasaq, basqa ne kerek?

Báhárge qaray awıldaǵı shańaraqlardıń kópshiligi albıray

murtın buzbay qoyǵan uraların ashadı, tuqım ushın da nedáwir dán kerek. Ol gezleri biziń awıllar biyday egiwdi úrdis etpedi, kishkene qıytaqlarǵa qırmızı salı egetuǵın edi, suwdıń jaǵdayına qaray ol da jıldan-jılǵa kemip baratır. Bir

taslandı. Qudaydıń kóp koreecleri kelip salı egiwdiń izine shuqshıyıp túsip edi, keyin olar da qolaylı jer izlep tımtıraqay tarqasıp ketti.

Bizler de dánimiz tawsılıwǵa shamalasıp, kolxozdan da doxod ala almay urqanatımız ushıp, erteń bazarǵa qaǵıstırıpsoǵıstırıp bir mal satpaqshı bolıp otır edik, keshqurın Naz mektep betinen aspanǵa ushıwǵa qanatı bolmay tolıp-tasıp keldi.

Ondaǵı bunday kútilmegen ózgeristi aldı menen apam ańǵardı:

­Amanlıq pa, kelin?

­Tashkentke ketetuǵın boldım.

­Tashkentke? - dep hámmemiz tań qaldıq.

­Arzımbetov Arzıbay ayttı!

­Ol kim edi, shıraǵım-aw?

- Taza direktorımız ǵoy. Tashkentte kitapxanashılardıń úsh kúnlik seminarı boladı eken. Soǵan qatnasıp qaytasań dedi.

­ Alla bárekella, erteńgi satatuǵın eshkiniń pulınıń da ornı tabıldı onda, - dedi aǵam. Nazdıń oylamaǵan jerde Tashkentke ketetuǵını bizlerge jaǵıp turǵan joq.

­Bir óziń barasań ba, kelin?

­Hee, qosılıp keteyin dep pe ediń? - dep aǵam apamnıń gápin jaqtırmadı.

­Mektepten bir ózim. Basqa mekteplerden de baradı.

­Óziń bil. Mına balaǵa kúshim jetse…, - dep ózinshe oynap

atırǵan Aralbayǵa qaradı. Aral bolsa, anası Tashkent emes,

Marsqa ushıp ketse de bası aylanatuǵın bala emes. Oǵan apam bolsa boldı, dalaǵa shıqsa arqasınan túspeydi. Nazǵa «hesh jaqqa da barmaysań» dep aytatuǵın adam joq, ásirese, ájaǵamnıń jıl sadaqası ótkennen keyin kempir-ǵarrı onıń ketip qalıwınan

qorqıp, úp-súp dep zorǵa otır. Kewlin qabartıwǵa qorqadı. Jańa

ǵana aqshanıń jırı bolıp, bir eshkini satıwǵa shártnama jasasqan edik, endi sonsha jerge barıp qaytatuǵın bolsa, onıń pulı juǵım bola ma?

­ Tashkent uzaq emes pe? - dedi apam, qıysını kelispegen soraw berip.

­Kempir, sen de aljıyın degenseń be? - dedi aǵam onıń gápin taǵı jaqtırmay. ­ Haw, alıs bolǵanda piyada baratır ma? Bayaǵı urıs waqtında Tashkentke FZUǵa áketken ballar, qızlar jayawdanjayaw qashıp ta kelgen ǵoy.

­Bayaǵını ayta beredi ekenseń, ǵarrı, - dep apam da ójetlesti. Shıdamasań, dozaqtan da qashıp keleseń!

Naz kúldi. Óziniń kúlkisi keldi me, ya aytılıp atırǵan gápsózlerge kúldi me, kúldi. Ayrıqsha kúldi. Kópten berli búytip kúlgenin kórgen joq edim. Úydiń ishine shıraq jaǵılǵanday boldı. Hár sózin ańlıp, hár qádemin timiskilenip, gúman batpaǵına bılǵanıp júrgen kempir-ǵarrınıń da, meniń de kewillermiz kóterilip qaldı. Kúlip barıp-qaytsa Tashkentke kete bersin, meyli úsh kún emes, bir hápte qıdırsın, ómirinshe kórmegen qalası, ózindey qızlar ol jaqta student bolıp shalqıp júr, awa, Nazdıń payǵazısına almaytuǵın qızlar. Jabıqqan

kewlin sergitip, mına náwbáhárde ashılǵan gúldey jaynap

qaytsın!

­Aqshasınan qorıqpay-aq qoyıń, maǵan sizlerdiń pulıńız kerek emes, - dedi Naz. Bul gápi jaǵımlı bolsa da maǵan jaqpadı.

Ol… bizlerden bóleklenip atır ǵoy, jik ayırıp atır ǵoy. Bolmasa, «sizlerdiń pulıńız kerek emes» dep aytar ma edi? Basqa aqsha kerek emes dese, júzikke qas qondırǵanday bolıp tur ǵoy. Demek, ol basqa dúnyanıń adamına aylanıp atır, ol basqa jolǵa túsiwge tayarlıq kórip atır. Endi onı bul jerde, usı úyde irkip

qalatuǵın qúdiret joq. Aralbay bir jıǵılıp, bir turıp meniń

aldıma keldi. Náreste de bir nárseni abaylaǵanday, Nazǵa onsha úykelese bermeydi. Ol ele sóylewdi úyrenbedi, túsiniksiz bir

sózleri az ba?

­ Aylıǵımdı beretuǵın boldı, - dedi Naz quwanıshın jasıra almay. Men endi baǵanaǵı jik ayırıp atır dep onı gúnalaǵanımnıń orınsız ekenin túsindim. ­ Komandirovochnıy da tóleydi.

­O nesi, kelin? - dedi apam.

­Barıp-keliwge jol haqı, - dedim bilgishlik etip.

­Onda jaqsı ǵoy, men óz qaltańnan baratuǵın shıǵarsań dep qorqıp otır edim, dep apam suwıq demin aldı.

­Jataq jayǵa da, ishetuǵın awqatqa da tóleydi…

Aǵam eshkisiniń pulı ózine qalatuǵınına quwandı.

May ayınıń ishi. Báhárdiń sońǵı ayı aldındaǵı jaz máwsimin gúlleri menen, gózzal kelbeti menen qarsı alıp, átiraptı balqıtqan ıssı nápesi menen halıqlap atır. Nazdıń ketkenine de úsh kúnge qaradı. Bir hayran qalǵanım: sol úsh kúnnen berli direktorımız Arzımbetov ta kórinbedi. Birewden sorayın desem, onıń aytatuǵın juwabınan qorqaman. «Tashkentke ketti!» dese, tamam, basıma taw qulaǵanı, ayaǵımnıń astı oyılıp

qurdımǵa ketkenim, lawlap turǵan otqa ayaq-qolımnan uslap shıńǵıtqanı onda! Qoy, soramayın, hesh kim aytpasın! Otız jastıń dógeregindegi jigit, qálegen qızına qasın qaqsa, izine

erip kete beredi. Men kimmen? Onıń jarı jasındaǵı balaman,

ústimdegi kiygenlerim de ábiger. Qarawındaǵı oqıwshısıman. Naz kim? Tul hayal. Bir bala tuwǵan menen ele sını buzılmaǵan, bir kórgenler on segiz jasar nazálim ǵoy dep ıntıǵı

qurıytuǵını turǵan gáp.

Sabaqta otırǵannan partamnıń ústinde onıń kelbeti jayılıp atırǵanday, aldıma qarasam da, qaptallarıma qarasam da tek sonı kórgendeymen. Klassta otırǵan qızlar da soǵan uqsap ketedi.

Bilmeymen, ózime-ózim túsinbeymen, ózime basqa adamdayman, sır sandıǵım basqa adamnıń erkine berilgendey. Bul áweresarsań halatım uzaǵına dawam etetuǵın bolsa, kúnlerim qalay kesher eken? Birewge ayta alatuǵın, birewden járdem ala alatuǵın nárse bolsa eken-aw. Qasımdaǵı arqayın qatarlarıma qızıǵaman, olardıń yadında oqıwǵa kelip-ketiwden basqa táshwish joq.

esitedi. Oǵan qıynalıp atırǵan joq. Hár kúni usınday, hár kúni tákirarlanıp, sıyqaǵı shıqqan ómir baǵdarlaması.

ústinde bolǵanım menen, júregim, qıyalım, ármanım jerde emes,

ol Naz benen birge Tashkentke ushıp ketti. Birden yadıma

bolǵanda da birge barıwǵa haqıń joq ǵoy seniń! Sen oqıwshısań, sen mektep balasısań… usını umıtpa. Joq! Men ákemen! Meniń balam bar dep qıshqırǵım keledi. Átteń, onı zaman kótermeydi.

Zaman kóterer-aw, ózim kótere almayman, ózim mártlik ete almayman, ózim ázzimen. Nazdıń da abırayın oylayman. Nege? Aralbaydıń ákesi kim? Bul jumbaq emes pe? Jurtlar onıń kim

qoldan kelgenshe tırbańlaymız. Usı kúnleri awılda eki adamnıń bası qosılsa, aytatuǵını bir gáp ­ kolxozlar saplastırılıp, sovxoz degen boladımısh. Sovxozdıń qanday bolatuǵının hesh kim durıslı bilmeydi.

­Sovxoz boldıń, sap boldıń! - dep qapıltadı birewler.

­Qapıltpań, ballar, - dep táselle beredi ǵarrılar. ­ Bayaǵıda kolxoz bolarda da qapıltıp edi. Hámme bir jayda jatasań, dúnyamúlk, bala-shaǵa hámmesi ortalıq boladı dep. Hayal ma, erkek pe,

kolxoz boyınsha hámme bir kórpede jatadımısh. Buǵan birewler quwanıp ta júrdi. ?áy, sonsha adamǵa jetetuǵın kórpe qayda?!

Jańabergen aǵalar keńsede otıratuǵın bolǵan soń bunıń ańǵısın ańlaydı ǵoy:

­ Qorqatuǵın jeri joq. MTS boyınsha segiz kolxoz birigip,

bir sovxozǵa aylanadı. MTS degen bolmaydı, ol sovxozdıń masterskoyı bolıp qaladı. Kolxozshılar, yaǵnıy, kolxoz aǵzaları rabochiy dep ataladı.

­Haw, sonda kolxozlar qayaqqa ketedi?

­Hesh jaqqa ketpeydi. Olar bólim dep ataladı.

­Kolxoz baslıqları bolmay ma?

­Áy, sen de bir mıljıń bolǵan ekenseń! Kolxozı bolmasa, kolxoz baslıq bola ma?

­Onda kópshiligi hámeldiń dizgininen ayrıldı dese?

­Bólim baslıǵı bolıp isley bermey me?

­Áy, bólim baslıǵı… Gáp pe sol? Qazan da, may bılamıq ta,

shómish te sovxozdıń qolına ótip ketken soń qurı qasıq awız tırnamay ma?

­ Endi adamlar rabochiy dep atalǵan soń zawıtlardaǵıday ay sayın aylıq aladı. Kolxozdaǵıday jıldıń ayaǵın sarsılıp kútpeydi doxod alamız dep…

Q áydem, sózi menen isi alshaq kete beretuǵın zaman bolǵan soń adamlardıń kewli yarıy bermeydi. Qarmaq salǵanday hámmeniń úmiti suwda, balıq ta qarmaǵındaǵı jemi mol adamǵa buyıradı.

«Juwırǵan almaydı, buyırǵan aladı» degen sol.

Q arap tursam, eki qolında da kótergen zatları bar, shashları úrpeyińkiregen nashar úydiń aldına keldi.

­Ziynesh keldi, aǵa, Ziynesh! - dedim júregim jarılıp.

­Haw, haw! - dedi aǵam. ­ Úyge kire bersin, ballarday birden shapqanımız uyat bolar. Mına kirttay jerdi awdarıp taslayıq oǵan deyin.

Bizler qolımızdı suwıtpadıq. Kún de batıwǵa ıńǵaylastı.

Bir waqta Ziynesh Aralbaydı kóterip bizler betke kiyatır.

Jaqınlap edi ­ Naz! Awzım ańqayıp qalıptı. Ol qol alısıp sálemlesti.

­ Aman-saw qayttıń ba, kelin? - dedi aǵam, onı qısındırǵısı kelmedi me, maǵan uqsap jaltaqlap qaray bermedi. Burın basınan bir tartar sharshısın taslamaytuǵın Nazdıń qalalı qızlarday

qos burımlı shashın úrpeytip, qırıqtırıp, ústine de ájeptáwir kiyimlerdi kiyip keliwi ­ biziń úydegi ómiriniń ózge salaǵa awısıp baratırǵanınan derek bergendey edi. Jollarına kózlerim tórt bolıp telmirgenlerim, asqar tawday saǵınıshlarım kókirektegi gúdiklerimniń qasında hesh nárse bolmay qaldı. Anaw batıp baratırǵan kúndey ótmishimiz joǵalıp, onıń da qayǵı-muńı aspan menen jer tutasqan jiyekke sińip barar edi, meniń de úmitlerim iz-tússiz qarańǵılıqqa aralasıp barar edi.

Endi aspanda juldızlar janadı, qasımdaǵı juldız men ushın aǵıp ketti, óz juldızımdı izlewim kerek. Meyli, ol Sholpan bolmay-aq qoysın…

Aralbay Nazǵa baǵınǵandı qoydı. Esi-dárti ­ apam. Kempirge bawır basıp, túnde de qoynında jatatuǵındı shıǵardı. Tashkentten qaytıp kelgende ol shırlap jılap, Naz benen jayına barǵısı kelmedi. Zorlap aparsa da jılaǵanın qoymadı. Soń apam

óziniń qasına alıp keldi.

­Shamurat! Sen kelinniń jayında jata ǵoy, bir ózi qorqıp

júrer, balam, - dedi. Bul meniń ushın kútilmegen sawǵa edi, biraq, quwanıshımdı birden bildirgim kelmedi, ornımnan súyretilip turdım da, Nazdıń ele jabıla qoymaǵan qapısınan ishke kirdim.

­Hee, nege keldiń? – dedi ol maǵan tesile qarap. Bul sorawı oqtay bolıp tiydi. ­ Ket, kempir-ǵarrıdan uyat boladı.

­Apam ǵoy kelin qorqıp júrer, birge jata ǵoy dep jibergen.

­Solay ma? Ruxsatnamań bolsa, meyliń.

­Burınları ruxsatnama soramaytuǵın ediń ǵoy, Naz?

­Ol gezde bala ediń ǵoy, Sham…

Ol men aytpay-aq tósekti birge saldı. Jaydıń ishi qarańǵı edi, qarańǵılıqtaǵı til menen jetkerip bolmas lázzetten