Kenesbay Raxmanov - Birinshi muhabbatim

úlken basshılarınıń baslawında keldi, keyin ala RayONO, basqa da mákemelerdiń jámáátleri kelip atır. Olardıń derlik barlıǵı

da bul jerge burın tabanı tiymegen adamlar, hesh birin de tanımayman. Hayran qalarlıq jeri: kim kelse de aqshasın berip dizimnen ótip atır. Aǵam ya apam bináy ómiriniń ishinde olardıń merekelerine qatnasıp kórgen emes. Tústen keyin bayaǵı bizler minip kelgen «Pobeda» mashinası kelip toqtadı. Onnan sın-sımbatı kelisken, ózin qatırıp pardozlaǵan sarı sınlı kempir tústi. Onıń ústindegi kiyimleri de ayrıqsha edi. Bıjnaǵan qara qurım adamlar qaq ayırılıp oǵan jol berdi. Kempir eki jaǵındaǵı jawtańlap qarasqan adamlar menen basın izep sálemlesti de sırtqı esikke shamalasqan jerde irkilip, jaydıń sıqılına qaradı. Ústime qulap ketpey me dep oylaǵan bolıw kerek. Qasındaǵılar oǵan:

­Kire beriń, kire beriń! Bala-shaǵalar ishte, - desip atır. Ol jayǵa kirdi.

­Aqsaqaldaǵı jeńgey ǵoy!

­Ózi keledi dep atır edi ǵoy?

­Keler… jumısları shıǵıp qalǵan shıǵar…

Q oy da, eshki de, baspaq ta soyılıp atır. Kolxoz ákelgen úlken tana tań ata bawızlanatuǵın boldı. Mal jaǵınan qara uwayımǵa túsip turǵan aǵam endi moynın joqarı kóterdi, túsken mallardı jayǵastırıw uwayımı baslanǵanday. Porsıldaǵan shórekler, qıp-

qızıl bawırsaqlar úyilip qaldı.

Dárigúl sheshem menen Axmet Saparovichtiń kempiri awlaq

mákemelerdiń basshıları «aqsaqaldaǵı jeńgey menen sálemlesip shıǵayıq» dep ishke saww etip quyıldı. Eger Ibrayım atam aman

bolıp, eldiń bir tutqasın uslap turǵanda Dárigúl sheshemdi kórip, sálemlesip keteyik dep kelgen bolar edi-aw, dep oyladım hám sırtqa shıǵıp kettim. Ele kelip atırǵanlar kóp. Merekeni basqarıp turǵan awıl biyleri asıqpay otıratuǵın ıńǵayları barın úylerge ısırıp atır. Biraq, kóbisi erteń keletuǵının aytıp, qaytıp ketip atır. Iskender qudalarǵa arnawlı jay berildi, olar da bul jerde qaranı kóbeytip tura bermey qonıǵın bergen úyge qaray tabanın taydırdı. Kempirler menen qısqa sálemlesip shıqqan hámeldarlar aylanıp keldi.

­Baymuratov Aytmurattıń súwreti bar ma? - dedi eń úlken basshımız. Hámme maǵan qaradı.

­Bar! – dedim.

­Qanday?

­Komsomol biletine túsken súwreti.

­Áy, kelistirdiń-aw, bala! - dep mırs etti birewler.

­Portreti joq pa?

Olardıń mırs etkenine ashıwım kelgenin sezdirmey «portreti bolıp ol ne, kósem be?» dep aytayın dep qaldım.

­ Meyli, sen sol súwretti tawıp ákel!

Nazdıń jayına juwırıp kirip, jaqında ǵana kórgen jerimdi

qayta-qayta tintip, zorǵa tawıp aldım. Men onı raykom

­Al, jaqsılap ótkeriń. Biz endi erteń xabar alarmız.

Kerekli nárse bolsa, jigitler tayın etedi.

­Awqatlanıp ketkenińizde bolatuǵın edi, úy de, awqat ta tayın, - dedi aǵam onı jibergisi kelmegendey.

­Raxmet! Jumıslar kóp, - dep ol kisi aldı-artına qaramay

mashinasına ketti. Onıń izinen basqa da iri shóńgeler ketiwge

ıńǵaylastı.

­Al, yaqshı! - desip qala berdik. RayONO baslıǵı mektep direktorın qasına shaqırıp, baǵanaǵı súwretti berdi.

­Esittiń ǵoy aqsaqaldıń aytqanların, portret azanǵı toǵızǵa

tayın bolsın!

«Iyt iytke aytadı, iyt quyrıǵına aytadı» degendey boldı. Endi direktor da qarawındaǵı birewge tapsıradı, ólse de ózi sonsha jerge hálek bolıp, Abzıyǵa jalınıp júrmeydi. Meyli, bizge tayın bolsa boldı. Tayar etpese ózlerinen kórsin, erteń raykom ayap otırmaydı, ornınan qaǵıp taslaydı da taǵı birewdi tikeytip otırǵızıp qoya beredi.

­Aytpaqshı, - dedi mektep direktorı bir nárse yadına túskendey. ­ Shamurat, diywalǵa qaǵatuǵın gilem bar ma?

­Úyde gilem joq, -dedim.

­Onda ne qılamız?

­Gilemniń ornına basqa nárse qaǵıwǵa bolmas pa eken? - dedi

aǵam.

­Ne qaǵasań sonda?

­Kiyiz!

­Kelistir! Ele de shıpta qaǵayıq demegenińdi ayt!

­Sonsha awıldan bir gilem tabılar-aw, - dedi birew.

­Biziń úyde bar-dá, biraq, gónelew, - dedi Qonısbay aǵa.

­Diywaldıń ana basınan mına basına jetip turatuǵın bolsa,

kerek emes. Kishkene kórpeshedey bolsa, góne me, taza ma, parqı joq.

Erteńine namaz kúni qara ǵarǵaday adam, izlegenińdi tappaysań, tereklerge, qoralardıń túbine, ırashlardıń baslarına baylanǵan eshekler, atlar. Eshekler ańqırıp, atlar oqıranǵanda

sóyleskende dawıslar esitilmeydi. Tazadan soǵılǵan tabıt jaydıń diywalına súyewli tur. Gilemniń ústinde ájaǵamnıń 14-15 jaslarında túsken súwretiniń portretke aylanǵan kóshirmesi.

Qarap tursań, kózińnen jas aylanıp ketedi. Bunday dástúrdi

kórgen joqpan. Peyitti ishke alıp kirdi, Xalmurat usta onıń úsh jerine bógenek salıp ústine aq súp japtı. Ol samal menen túsip qalmasın dep hár jerinen bayladı. Shırpıdaǵı kúl Jumaniyaz mollanıń qaltasında. Tabıttı sırtqa alıp shıǵıp, namazǵa jıynalǵan ǵarrılardıń aldında jigitler tikkesine turıptı.

Onıń ishinde Aytmurat ájaǵamnıń lashı joq ekenin tek sanawlı adamlar ǵana biledi. Namazshılar tolıq jıynalıp bolǵan soń peyitti jerge qoyılsın degendey isharat bildirildi. Dáwranası, basqası, allahıw akbarı aytılǵan soń peyit jerden kóterildi.

Ájaǵam, meni erkeletetuǵın, meni uratuǵın, meni adam bolsın, qatarınan kem bolmasın dep jaqsılıqqa, ójetlikke tárbiyalaǵan ájaǵam shayqatılǵan tabıtta emes, bir uwıs kúlge aylanıp shırpınıń ishinde ketip baratır. Bos tabıt júregimdi suwırıp

áketip baratır. Burın bunday bolǵan ba eken? Óz perzentiniń kúlin jerlegen ata-ana boldı ma eken? Óz ájaǵasınıń tabıttaǵı gewdesiniń emes, ruwxınıń sońına erip baratırǵan tuwısqan boldı ma eken? Esitpedim, kórmedim. Nazdı ol tiriley qaytara almas edi úyge, ol óziniń óliminiń kúshi menen Nazdı, Aralbaydı alıp keldi.

Jalǵız tuwısqanım, qanalasım, bir ananıń emsheginen aq sút emgen ájaǵam edi. Onı qara jerdi qayra-qayra basıp júrgen waqıtları jek kóretuǵınlar kóp boldı, solarǵa jarısıp men de

basqalarǵa uqmaǵan dara kimse bolsın, payın tuwraytuǵın jigit bolsın dep men ushın qatal boldı ma eken? «Tuwısqannan beze almaysań» der edi jurt, ras shıǵar. Arıslanday jigittiń gewdesine shaqlap qazılǵan górge onıń tulǵasınan bir uwıs kúl kómilip atır. Endi bul dúnyada Aytmurat degen jigit joq, onıń jaslıǵı da, muhabbatı da, arzıw-ármanları da, keleshegi de kúlge aylandı, ol hámmesin gúlge aylandırmaqshı edi. Sol jaqta qalǵan hayalı, perzenti ájaǵamdı umıtadı, perzenti ákesiniń kim ekenin bilmeydi, hayalı Aytmurat ájaǵam túwe, biziń eldi de

kókireklerimizge uramız. Biraq, tek júrektiń ózi millet bola almaydı eken. Kóp kitaplardan oqıdım bunı, házir hújjettiń zamanı, soǵan qaraladı. Júregiń pálen millet bolǵan menen hújjetiń tólen millet bolsa, sen ózińniń satqınlıǵıń menen turmay óz xalqıńnıń úrp-ádetlerin, ruwxıy baylıqların, kórkem

ónerin, dástanlarıńdı da satıp jibereseń. Seniń satqınlıǵıń arqalı óz xalqıńnıń, ata-babalarıńnıń sonsha ásirlerden berli kiyatırǵan altın ǵáziynesi basqa xalıqtıń múlkine aylanıp kete beredi. Biz bolsaq, pálen jurtta tuwısqanlarımız bar dep

maqtanamız. Eger Aytmurat aǵam tiri bolǵanda kelmey qalar ma edi, ol da satqınǵa aylanar ma edi? Ózi emes, kúli kelse de tuwılǵan topıraǵına aralastı ǵoy…

Áwliyeshilikten qaytıp kelgen soń kóp jıladım. Meni hesh kim jubatpadı. Kózlerimnen ıp-ıssı jas sellep aǵa berdi. Bir gezde birew qushaqlap, meniń menen qosılıp jıladı. Jastan perdelengen kózime Nazdıń súlderi kórindi. Ekewimizdiń kóz jaslarımız betlerimizdi juwdı, ol kóz jas emes, okeandaǵıday jıllı aǵıs edi. Ol kóz jas emes, taw basınan qulap atırǵan sherli bulaq edi. Ol bir sónip, bir alısıp turǵan muhabbat otına búrkilip atırǵan hásiret nóseri edi. Ol kóz jas emes,

Jadıraǵan jaz da jetti. Mekteptegi oqıwlar tamamlanıp, segizinshi klassqa óttim. Ziynesh ájapam oqıw tarqawdan Dárigúl sheshem menen Nókiske ketti. Burınnan kelisilgen wáde boyınsha aqsaqaldıń balası Maratqa turmısqa shıǵıptı. Toyın úlkeytip bermegen qusaydı ya Dárigúl sheshem ol úy bir jıllıq aza tutıp otır dep bizlerdi shaqırtpasa kerek. Keyin esittik. Restoranda komsomol toyın ótkeripti de ekewi tabısıptı. Dárigúl sheshemdi de sol úyde alıp qalıptı. Axmet Saparov pensiyaǵa shıqqan eken, densawlıǵı da onsha emes qusaydı. Úyde es bolıp otır dep, eki kempirdiń kútiminde jasap atır eken.

Dosbergen aǵa jalǵız qalǵan ákesin úyine áketipti. Otırǵan jayın da buzıp, aǵashların, áynek-qapıların, basqa da dártke asatuǵın jerlerin alıp, Nókiske tasıp alıptı. Bıyıl kóp wádesiniń ústinen shıqpaqshı bolıp, quyıp qoyǵan tırnaǵınıń

ústine gerbish órgizip, jayın baslap jibergen kórinedi. Naz

túsirmeytuǵın boldı. Aralbay degen aqmaq ta kem-kem maǵan uqsap baratırǵanday, kórgen sayın bir nárseden qısınaman. Bir kúni mektepten direktor xat jazıp bir baladan berip jiberipti: «Naz! Kúyewiniń jumısı qalaǵa ózgerip, Máryamlar kóship ketti. Kitapxanada isleytuǵın bolsań, taza oqıw jılınan baslap kele

ber». Hámmemiz quwandıq.

­Araldı ózim baǵaman, kelin, arqayın isley ber, - de papam

Nazǵa óz erkinligin berdi.

­Kitapxanashılıq degen-ám bir otırıp qalatuǵın talap-aw, -

dedi aǵam bul kásipke onsha kewli tolmaytuǵının bildirip. ­

Oqıp hesh bolmasa muǵallimshilikti iyelew kerek. Awılda muǵallimnen zorı joq. Bir mezgil bos. Mal saqlaysań ba, daqıl egeseń be, hesh kim moyıntawlıq etip atırǵan joq. Aylıǵın aytpaysań ba, waqtında kánápat aqsha. Qurıp qalǵan kolxozshı paqırlar ǵoy. Jazı menen tapqanı qant-shayǵa jetpeydi. Ne degen aqırzaman miynet.

­Sırttan oqıwǵa boladı ǵoy, - dedim.

­Sırttan? - dep tań qaldı apam. ­ Sonda ne, instottıń ishine kirmey sırttan aylanıp oqıp júre bere me?

Bizler kúlistik.

­Jılına eki ret baradı, apa. Qısta, jazda. Bir ay, yarım ay oqıp imtixanların tapsırıp qayta beredi. Eki-úsh jıldan keyin muǵallimshilik etip júrip te oqıy beredi. Házir kópshilik muǵallimler oqıp atır. Burın eki jıllıqtı pitkergenler kóp eken ǵoy.

­Meniń attestatım joq, - dep Naz rasınan keldi.

­O náp-bálesi? - dedi apam awzı ashılıp.

­Ne ǵoy, ana, ne… - dep aǵam yadına túsire almadı.

­Onınshını pitirdi degen qaǵaz, - dedim. ­ Erjetkenlik attestatı.

­Bunısı qıyınlaw eken, - dedi apam bilimlendiriw tarawınıń xızmetkerindey.

­Nege qıyın? - dedi aǵam.

­Shıraǵım-aw, bul qashshan erjetip ketken ǵoy, bala tuwıp

otır.

­Keshki mektepte oqısam boladı-aw, - dedi Naz.

­Keshte súrmeleklenip júriwdi aytsa, - dedi apam.

tapqanıma quwanıp.

­Shımbayǵa qalay qatnaydı?

­Sırttan oqısa deymen-dá. Sonı pitkerse bar ǵoy, tap usı mektepte muǵallim boladı.

­Úydegi me? - dedi apam.

­Awa, úydegi seniń mektebińde! - dep kúlistik. ­ Qonısbay aǵanıń qasındaǵı adam oǵan shekem pensiyaǵa ketetuǵın da shıǵar.

­Ol kisi ólmese ketpeydi, - dedi aǵam. ­ Shandırday bir bále

ǵoy.

Aǵam da, apam da bir nárseni, Naz benen meniń táǵdirimdi sheshetuǵın gápti tiline baspadı. Olar Nazdıń erteń bir kún,