Kenesbay Raxmanov - Birinshi muhabbatim

daǵdısın qaytalaydı. Mallardıń órisi keńeyedi, balalar ırash baslarınan sútilmekler teredi. Jarqıraǵan quyashınan nur shashıwın da, gúwlegen qara dawılǵa aylanatuǵın ashıwın da, sheleklep quyatuǵın jawın-shashının da umıtpaydı. Úsh ay qısta

kiyatırǵanday boladı. Samallar xosh xabar sıbırlar ma eken, dep qulaqlarımdı tutaman… Joq, ol kelmedi.

Kókte aq qanatlı quslarday appaq bultlar awnap-quwnap kóship

jazıqlıqta shapqan attay ayaqların jazıp bolǵan soń qazıǵına aylanıp keledi. Báribir, qazıqtı súymeydi, erkinlikti kúseydi, uzaq-uzaq jollarǵa shapqısı keledi, báribir, ol aylanıp kele beredi, ósken, tuwılǵan mákanınan ayırılǵısı kelmeydi. Al, Nazdan derek joq. Jer-jáhánge báhár keldi, eń jaqsı pazıyletleri menen dalanı, awıllardı toltırdı. Meniń alaqanday mańlayıma, judırıqtay júregime báhár qonsa da Naz jayǵaspadı. Báhár kelgeli ishki dúnyam tútep, pısqıp atırǵan joq, birden jalınlap alısıp atırǵanday. Bultlar jamǵır tamshıların búrkip atırsa da otlı aspan órtenip atır, onı tek

ǵana Naz óshire aladı. Júregimnen qızıl, kók jalın áydarhanıń tilindey bolıp sırtqa jelbirep turǵanday, bul barıstan tez

arada kúlge aylanatuǵın shıǵarman, sonda Naz samalǵa aylanıp kelip, meniń kúlimdi kókke suwıratuǵın shıǵar. Onıń tánha

ózine nesip etken arıw jamalı, basqalardıń túsine de enbegen sawlatı, báhárdi de lal qaldıratuǵın gózzallıǵı jer ústindegi sulıwlıqtıń tárezisi emes pe eken? Ustanıń kóriginen shıqqan jeldey ishten shıqqan demim laplap baratır. Sonda birinshi aqshamımız yadıma túsedi. Sol demler… Táǵdir onı joldan

adastırǵan shıǵar, onday shıraydıń juptısı adam balasınan tabılmas…

Biymezgil tapqan báhárim edi, qáddi-qáwmetine kózlerim jawtańlasqan kóklemim edi ol. Juldızlı túnler terbetken appaq uwızday báhárim edi, kókte bir-biri menen ayqasıp, awnasıp oynaǵan erke ala bultlardı qushaǵına qısqan aspanım edi ol.

jeńgen qurallar da bunday kózlerdiń aldında pıt-shıt boladı. Sol kózler tigilgende men bul dúnyamdı da, ómirimdi de, ózimdi de joytıp alaman. Átteń, usı kózler de bir waqıtları máńgige

Kúletuǵın boldı ma eken? Kimge uqsaydı? Barıp alıp qaytıwım kerek. Ya birotala kelmewge qarar etti me eken? Kúyewiń ketken

jaǵında basqaǵa úylengen bolsa, endi seniń ol úyde neń bar, dep awıldaǵı sırlasları aynıtqan shıǵar? Durıs ǵoy, pálen-tólen

dey almaysań. Biraq, Aralbay bar ǵoy. ?aqtın esaplap kórgen adamǵa attan anıq emes pe balanıń basqadan payda bolǵanı. Bala tuwralı gáp qozǵalǵanda Nazdıń tili qısqa, meni aytıwǵa bolmaydı, óziniń abırayına nuqsan keledi. «Qáynińniń basın

óziń aylandırǵansań, qatın! Bolmasa, sol shunatayday bala neniń mánisin biledi» dep jeńgeleriniń keyiytuǵını turǵan gáp. Ol aytpaydı, men de awzıma qum quyǵanman. Aytatuǵın nárse emes bul. Aytmurat ájaǵam kelip qulaǵı shalsa, ekewimizdiń de uyqıtuyqımızdı shıǵarmay ma? Óltiredi! Ol qan qızba ǵoy. Bizlerdiń kózimizdi qurtadı da, balanı jetim balalar úyine tapsırıp, kelgen jaǵına hayt qoyadı. Bizler de joqpız, ol da jat

jurttan qaytpaydı. Kempir-ǵarrıǵa qıyın bolatuǵın boldı-aw

qartayǵanda. Joq, ájaǵam óytpes, óziniń de gúnası bar ǵoy. Bul jaqta aydan arıw qatını turıp, ol jaqta nege úylenedi?». Sen

ǵázebi qaynap tek meni óltiretuǵın shıǵar. Qoy, ólip kete bermespen. Armiyadan demalısqa keletuǵının bilsek, Naz ekewimiz bir jaqlarǵa qashıp ketemiz. Aralbaydı da áketemiz. Al,

ájaǵam topa-torıstan kelip qalsa, kúnimiz ne keshedi. Ol sóytedi, «al bardım, qaqpashıńdı qaq jardım» dep jar salıp júrmeydi.

Eger Nazdıń usı ketisi ketis bolıp, bul jaqqa kelmey qalsa ne boladı? Tórkinine aylanıp barıp, qaytpa atanıp otırǵan nasharlar az ba? Ekinshi retkisinde talabı kelisip ketip, baxtın tawıp atırǵanlar kóp. Bir emes, eki-úsh balasın ertip barǵanlar da káywanı ana bolıp, úlken shańaraqtı gúrletip otır. Ózi de, balaları da jerde qalıp atırǵan joq. Insaptı barǵan jerindegilerge, tazadan qosılǵan kúyewine bersin de. Biziń kempirdey qarnı biliniwden qabaǵın shıtıp, tuwılǵan soń da aqlıǵınıń júzine baqpasa, álbette, onday úyde qáyin ene menen

kelinniń arasındaǵı salqın urıs kúnlerdiń kúninde partlamay tınbaydı. Naz usınday bále-qadadan burın-aq qaramdı batırayın, ne bolsa ol bolsın dep, bizlerden waz keshken shıǵar?..

Túslenip otır edik, úydiń aldına bir mashina kelip toqtaǵanday boldı. Ornımnan ushıp turdım da, áynekten qaradım:

­Lókkebay!

­Lókkebay? - dep qayta soradı aǵam. ­ Kim eken, bala?

­Nókistegi Axmet jibergen shıǵar maǵan? - dedi Dárigúl sheshem. Mashinanıń esigi ashılıp, eń aldı menen Ziynesh tústi.

Ol betlerin basıp alǵan, shashları uwdar-duwdar. Qorqıp kettim.

­Ziynesh ájapam jılap kiyatır! - dep qıshqırıp jibergenimdi bilmey qalıppan. Otırǵanlar orınlarınan órre-

órre turıp, hámmemiz sırtqa atıldıq. Ziynesh ókirip kiyatır.

Onıń sońında áskeriy formadaǵı adam, awıllıq keńestiń aqsaqalı Atanazar aǵa, men tanımaytuǵın taǵı birew bar. Ziynesh kele sala apamdı qushaqlap, dawısınıń barınsha zar jılap atır. Neniń ne ekenine túsinbesek te, Ziyneshtiń ókiriginen kewlimiz buzılıp ketip, bizler de kózlerimizge jas aldıq. Atanazar aqsaqal aǵamnıń bileginen uslap ońashaǵa alıp ketti. Ol waqıyanı esitkennen soń Dárigúl sheshemniń qulaǵına bir nárselerdi sıbırladı, biraq, aǵamnıń túri de bunnan eki-úsh minut aldınǵı kelbetine uqsamas, kózinen úzilgen monshaq-monshaq jas saqalına sorǵalap tamıp atır edi. Dárigúl sheshem de birden buzılıstı, birese aǵamdı, birese apamdı, Ziyneshti qushaqlap jılawǵa qaradı. Meni qushaqlap, mańlayımnan súyip jılaǵanda meniń de tula bedenime ot túskendey, birden kózlerime quyılıp kelgen kóz jastı irke almadım. Íp-ıssı kóz jas tamǵan jerin kúydirip

baratır. Aǵamdı bekem adam shıǵar dep oylaytuǵın edim, qayǵınıń aldında ol da sawsap qaldı. Kelgen adamlar bular bir tıma jılap mawqın basıp alsın degendey házirshe jubatıw aytıp atırǵan joq. Bul dúnyada tawsılmaytuǵın zat joq, báriniń de shegi bar. Kóz jaslar da qurǵaydı, aqqan qanlar da tıyıladı. Basılayın dedik.

­ Ishkerileyik, Baymurat, - dedi Atanazar aǵa kátqudalıǵına

kiyimlerin de sheshpesten otırdı. Atanazar aǵanı hámme

­Qáne, sabır etiń, - dep ol álham oqıp, tiye bersin ayttı.

Hámmemiz qolımızdı jaydıq. ­ «Ólmektiń izinen ólmek joq» degen, Baymurat inim. Keshegi urısta qansha adamlarımız ketti, ǵırstay jigitler edi… ?atan xızmetine janın qurban etipti, sheyit ketipti, buǵan da shúkirshilik etińler. Dárigúl, mektepten

qızıńdı tawıp aldıq, ayttıq. Bunıń da kewli bos eken, Ibekeńdey shıdamlı ma desem.

­Nashar ǵoy, - dedi Dárigúl sheshem.

­Kelip kóre almay atırman, keshirerseń, Dárigúl, - dedi

Atanazar aǵa. ­ Ibrayımnıń húrmeti ushın-aq tez-tez xabar alıp turarman dep edim. Qayda, qol tiymeydi. Kúnde jıynalıs, rayonǵa shabıw, tań atqansha byuro májilisi…

­Urıs waqtınan mina qalǵan ba, bomba ma, topıraqtıń astınan bular ótken waqta jarılıp ketken. Bir vzvodtıń soldatları nabıt bolıptı. Aytmurat komandiri eken. Kúshli jarılıs bolǵan qusaydı. Jigitlerdiń gewdeleri de órtenip ketken…, - dep áskeriy adam sumkasınıń ishinen bir shırpını shıǵardı. Onı qara, qızıl lenta menen oraptı. Ortaǵa qoydı. ­ Balańızdıń kúli!..

Sol jarılıs úyimizde endi partlaǵanday qattı lárzeden awnap tústik. Kúni menen bári mázi gáptey sezilip, tek basqalardıń jılaǵanına qosılıp jılap turǵan ekenmen, endi shırpıǵa kózim túskende sonsha palwan deneli ájaǵamnıń bir shırpıǵa sıyıp kelip turǵanı, onıń kelbeti, eń sońǵı xoshlasıwdaǵı Nazdıń orısshalap Valyaǵa sálem ayt dewi, ájaǵamnıń túriniń birden

ózgerip ketiwi, seksewil tiyegen mashinanıń, onıń ústindegi

jerden dawıs shıǵarıp keldi. Esenbay aǵa kelip esheginen tústi.

Ol brigadirimiz bolǵan soń minip-túsiwine qayım dep eshekli júredi, bolmasa, baqqıda turǵan omırawlı jiyren qasqa atı bar. Mayıplıq qıyın ǵoy, awıl ortasındaǵı orpań topıraqta baldaqlı júre almasa.

- Ǵarrı da jılap atır, - dedi ol dawıs shıǵarıp ishten shıqqan soń aǵama kewil aytıp. ­ Bıyıl ábden qartaydı ma, jıldaǵıday mazası joq. Turajaq bolıp bir-eki óńmenlep kórip edi, gewdesin kótere almadı.

­ Áyy, Esenbay inim, qartaysań mendey bolarsań degen, - dedi aǵam Babaniyaz atamnıń kele almaǵanına qıynalıp. ­ Ol ǵarrıǵa kimniń ókpesi bar. Sonıń jasına jetiwdiń ózi dáwlet ǵoy,

qoshshılarım.

Olar úshewi oylasıp otırıp, shaqırtılatuǵınlardıń dizimin jazıwǵa kiristi. Bir waqta Dárigúl sheshem kelip:

­Nókistegi Axmet Saparovichke de aytıń. Ibrayımnıń inisiniń balası edi dep aytıń, - dedi ótinish etip.

­Qolaysız bolmas pa eken? - dedi aǵam isenimsizlew. ­ Ol kisi menen qatnasıǵımız joq edi.

­Shaqırta beriń, ózi kele almasa hayalın jiberer. Jaqsıdan sharapat degen.

­Meyli, nemiz ketipti, shaqırtamız, - dedi olar Dárigúl sheshemniń ótinishin jerde qaldırmay. Kempir ketti.

­Áy, ol kisiniń aldına anaw-mınaw adamdı jibermeytuǵın shıǵar, - dedi Jańabergen aǵa. ­ Kiriw ushın adamlar aldın-ala jazılıp qoyadı eken.

­Haw, balanıń namazın soǵan qaratıp qoyamız ba?

­Bunıń bir ańsat jolı bar, - dedi Esenbay aǵa aqıl tapqanday.

­Al, al?

­Atamurattı jiberiw kerek.

­Traktorshını ma?

­ Awa! Haw, ol deputat ǵoy. Jaǵasına taǵatuǵını bar ma, dokumentleri bar ma, birge áketsin. Jol mashınǵa da paydası tiyedi. Jańaǵı aqsaqalǵa da irkilmey kirip kete beredi.

Esenbay aǵanıń gápi olarǵa maqul tústi. Ilgerirekte awıldan kóship ketkenler de bar edi, sebep penen solardı da dizimge tirkedi. «Dosbergen quda taza Nókiste, eki etajlı obshıytta, Taǵabergen góne qalada zagotskotta, Ayman respoda araq zawıtta, Paljan instottıń artında…» dep jazıp atır, jazıp atır, birde-birewiniń kóshesiniń atın, jay nomerin bilmeydi. Shaqırtıwshınıń janına sáddaq!

Aǵam shaqırtılǵan jerden qalmaytuǵın edi, tapsa tapqanın aparadı, tappasa solay-aq bara beredi. Gáp aqshada ya malda emes, kewilde deydi. Barǵan jerleriniń barlıǵı da shaqırtılıwı

kerek. Aqırı, jalǵız kúyew balasınan ayırılıp atır, erterek aytılmasa ókpeleytuǵın shıǵar. Bul tosın xabar Nazǵa qanday tásir eter eken?

­Al, endi shaqırtıwshılardıń ilajı bolar, - dedi

Jańabergen aǵa Esenbay aǵaǵa, aǵama qarap. ­ Bul bir úlken mereke bolajaq, shamamda. Soyıslıq jaǵı qalay boladı?

­Usını oylanıp turman, - dedi aǵam. ­ Sawıp otırǵan sıyırdan basqa iri súyekli mal qalmadı.

­Qoy, haw! - dep Esenbay aǵanıń janı shıǵıp ketti. ­ Ǵarrı

olay-pılay bolıp qala ma dep qarasına baǵıp otırǵan tanamız bar edi, sonı beremen. Sawın sıyırdı qoy, Baymurat aǵa. Jániwarǵa obal boladı ǵoy. Haw, ólgen ólip ketti, erteń sizlerge de aǵayran kerek.

­Bereket tap, Esenbay!

­Men de fermedegiler menen sóylesip kóre bereyin, - dep Jańabergen aǵa mal jónindegi áńgimeniń bántin bastı.

­Qurı soyıslıq penen is pitpeydi, - dedi Esenbay aǵa. ­

Bawırsaǵın, nan-panın, qant-shayın, may-sayın degendey, merekeniń tátárrigi tawsıla ma, bárin tayarlaw kerek. Qonaǵa keletuǵınlar boladı. Úylerdi tayarlaw kerek.

­ Úylerdiń ilajı bolar-aw, Esenbay aǵa, - dedi Jańabergen aǵa. ­ Qıstıń kúni emes. Shay qaynatıw menen qazan asıwǵa jetetuǵın otın bolsa, boldı. Endi bunıń namazın qaysı kúnge

qoysaq eken?

­Ózleriń biliń, inilerim, - dedi aǵam.

­Shaqırtılatuǵın jer kóp, alıstan keletuǵınları da

barshılıq. Quday keshirsin, shıdata almaymız dewge Aytekeń joram kósilip jatqan joq…, - dep Jańabergen aǵa kózin sıpırıp qoydı. ­ Áytewir sonıń ruwxın shad eteyik. Erteńniń

arǵı kúni shıǵara qoysaq qalay boladı?

­Ózleriń biliń, qoshshılarım, - dedi aǵam taǵı.

­Sol maqul ǵoy, - dedi Esenbay aǵa. ­ Erteńge qoysaq tıǵıntayan boladı. Shaqırtıwshılar erteń keshke shekem aytıp shıǵa alsa da úlken jumıs…

Erteńine sáskege taman úlken júk mashinası toqtadı.

Kabinadan odeyalǵa oralǵan balanı kóterip Naz tústi. Ol tap keshe Ziynesh qáytip jılap kelgen bolsa, sonday etip, artındaǵı adamlarǵa da qaramay ókiriwi menen kele berdi. Men aldınan shıqtım. Maǵan oralǵan balanı ­ Aralbaydı uslattı da, eńizteńiz jılawı menen ishke kirip ketti. Ákesi Iskender aǵa,

qońsıları, jámi onlaǵan adam mashinanıń kuzovınan túsip, úyge shamalasqanda dawıs shıǵardı. Men usı waqıtqa shekem qolımdaǵı bópeniń júzine durıslap qaray almaǵan edim. Onı kóterip qatar turǵan adamlardan awlaǵıraq kettim. Naz otıratuǵın jayǵa kirip, Aralbaydıń turqına názer saldım. Sonda… sonda ózimniń náresteligimdi kórgendey boldım, qarasam, ózimdi ózim kóterip turǵan ekenmen. Aytılıp atırǵan joqlawlar, salınıp atırǵan

Q ápelimde úydiń qasına eńsesi gújireygen «dúkkish» traktorlar, greyderler kelip, traktorshılar kewil aytıp bolǵannan keyin:

­ Bizlerdi úydiń átirapların, joldı tap ponkitke shekem tegisleysiz dep jiberdi. Túske shekem pitkeriń dep qayta-qayta shegeledi, - dep hesh kimnen nusqaw kútpesten-aq iske kirisip ketti. Sonıń arasında «Avtolavka» degen jazıwı bar budkalı mashinadan birew túsip, rayPOnıń atınan zatlarımız bar túsirip alıń dep artqı esigin ashtı. Qalta-qalta aq kórpeshtiń

unı, qapshıq tolı qant, nabat, pachka-pachka toqsan besinshi shaylar, pechene, pryanik, túrli konfetalar, lampasıylar, flyag tolı aq may, qullası, merekege ne kerek bolsa hámmesi úyildi de

qaldı. Aǵam da, men de tús kórgendey bolıp qaldıq. Jańa ǵana bawırsaqtıń, nannıń uwayımı basıp, hár kimniń úyinen un jıynap júrgenlerdiń mańlayı ashılıp qaldı. Fermanıń eki shopanı shaqınıń eki jerinen bekkem arqan baylaǵan asaw bir

kolxoz basshıları keldi.

­Usı tana kolxozdıń atınan, Baymurat, - dedi baslıq penen

óndiris bólimin basqaratuǵın jańadan kelgen jigit, ol usı

kolxozdıń partshólkemine de basshılıq etedi. Qartayǵan baslıq shıǵatuǵın qusaydı, ornına usı jigit boladımısh dep aytısıp atır jurt. Bir waqta jeńil mashinası menen MTS direktorı orıs kisi kelip, stolda dizim alıp otırǵan Jańabergen aǵanıń aldına bir dáste pul qoydı:

­ Kollektivimiz atınan.

Gileń kitaptıń qabınday júzlik, eliwlik. Bunıń aqsha jazdırǵanın kórip kolxozdan, mektepten kelgenler de barın Jańabergen aǵaǵa tapsıra berdi. Aqshası joqlar qoy, eshki, ılaq

ákelip atır. Qoramızdıń ishi hár jaqtan bası quralǵan biytanıs mallarǵa tolıp ketti. Olardıń suwına, ot-shóbine qaraw meniń moynıma shókti. Tústiń waqtında raykom, rayispolkomdaǵılar eń